वबाओ के इस दौर में-हिना आर्य

वबाओ के इस दौर में
बिलखते तड़पते लोगों को कहते रहना
” सब ठीक हो जाएगा”
उनकी आंखों में लगा देना उम्मीद का काजल
और बढ़ा देना उनके जीने की
____________तमाम संभावनाएं ।
.
भूलना मत कुदरत ने तुम्हे बिना मांगे ही सब दे दिया है, देने के इस दौर में बन जाना कभी कभी कोई कर्ण
या
बन जाना दुखों की भट्टी में पक कर पत्थर बनी हुई अहिल्या के राम
संवेदना की पी.पी.ई कीट पहन कर तुम भी बन सकते हो बिना डिग्री के नर्स/डॉक्टर,
बिना स्टेथोस्कॉप के चलेगा मेरी जान❤️
खुदा के वारिस तुम
खुदा सा जायका रखना और
_________कहते रहना “दो बोल जिंदगी के”
.
( हिना आर्य )
वबा – महामारी

તું તો આટલું કર-તુષાર શુક્લ

એને જે કરવું હો કરશે
તું તો આટલું કર
બહાદૂરી નહીં , બેવકૂફી છે આ
તું ના બહાર ફર
.
ઓળખ તું આ રોગને
એનો રાખ તું થોડો ડર
એક સાંધવા મથે તબીબો
તૂટે છે સત્તર
.
આભ ફાટ્યું છે ત્યારે તું પણ
બે બખિયા તો ભર
છીંડા શોધવા , છીંડા પાડવાનું
તો તું ના કર !
.
ધ્યાન રાખજે પોતાનું
તું પોતાનાં ખાતર
હાથ જોડીને કહું છું
તારી વાટ જૂવે છે ઘર
.
નિંદા કરવા માટે પણ તો
જીવવું છે આખર
જીવતા હશે તો ભદ્રા પામશે
જીવન છે સુંદર
.
એની દુનિયા સાચવી લેવા
એ તો છે હાજર
પણ ગિરધારીયે રાજી રે’શે
તું પણ ટેકો ધર 🙏
.
( તુષાર શુક્લ )

કોઇ રમૂજ વહેંચે છે-તુષાર શુક્લ

કોઇ રમૂજ વહેંચે છે
કોઇ રાજકિય કટાક્ષ કરે છે
કોઇ પરમાત્માની તસ્વીર મુકે છે
કોઇ વીતેલા દિવસોની યાદ વહેતી કરે છે
કોઇ શુભપ્રસંગોની ઉજવણીની તસ્વીર મુકે છે
કોઇ બાળકોના ફોટા મુકે છે.
કોઇ ગીત સંગીત કવિતા વહેંચે છે
કોઇ વાનગીના સ્વાદ ફોટામાં કરાવે છે.
.
સહુ પ્રયત્ન કરે છે
હસવાનો , હસાવવાનો
ને એમ સહજ રહેવાનો , સ્વસ્થ દેખાવાનો
એટલેકે જીવવાનો.
સારું જ છે ,
પણ
આપણને ઘેરી વળેલી લાચારી કોઇ ભૂલ્યું નથી.
બહુ ભયંકર છે આ લાચારી
લાચારી ..
લાચારી જ વળી.
માણસ હોવાની લાચારી.
પૈસા ન હોવાની લાચારી
પૈસા હોવા છતાં લાચારી
એમ્બ્યુલન્સની રાહ જોવાની લાચારી
હોસ્પિટલમાં પ્રવેશ અંગે લાચારી
પથારી માટે લાચારી
દવાઓ માટે લાચારી
પ્રાણવાયુ માટે લાચારી
પરિવારજનોને શોધતી આંખોમાં લાચારી
દર્દીના સમાચાર મેળવવાની લાચારી
અવાજ સાંભળવાની તરસની લાચારી
શ્વાસ બંધ થયા પછીની પ્રક્રિયામાં લાચારી
મોં પણ ન જોઇ શકાયાની લાચારી
અંતિમયાત્રામાંય લાચારી
હોસ્પિટલનાં બિલ ભરવાની લાચારી
અંતિમવિધિમાંય લાચારી
શોક વહેંચવામાંય લાચારી
માણસ હોવું એ જ લાચારી.
.
હસવું ગમતું નથી
ગીત સંગીતમાં મન લાગતું નથી
વાંચવું ગમતું નથી
હમણાં કૈં લખવુ નથી.
ઇમોજીથી થાક્યો છું.
હતાશ નથી
પણ આધાર શોધું છું.
અનિશ્ચિતતાના અંધકાર વચ્ચે
શ્રદ્ધાદીપની કંપતી જ્યોતને
હથેલી વચ્ચે સાચવવા મથું છું.
.
હે પરમ તત્વ ,
અમ સહુ શિશુને આ લાચારીમાં જાળવી લેજે.
.
( તુષાર શુક્લ )

હોળી (ભાગ-૪)-વૈભવી જોશી

.
આબાલ-વૃદ્ધ સહુનો લોકપ્રિય તહેવાર જેનો પ્રથમ દિવસ હોળી અને બીજો દિવસ જેને આપણે ધુળેટી કહીયે છીએ. ફાગણ સુદ આઠમથી લઈને પૂર્ણિમા સુધીનાં આઠ દિવસ હોળાષ્ટક મનાવાય છે. આ ઉત્સવ ફાગણ સુદ પૂનમને દિવસે મનાવવામાં આવતો હોવાથી ‘ફાલ્ગુનિક’ પણ કહેવાય છે.
.
હોળી એટલે પોતાનાં ગમતાનો ગુલાલ કરી એકબીજાનાં રંગે રંગાવાનો મહોત્સવ. શિશિરઋતુની ગુલાબી ઠંડી બાદ વસંતઋતુનાં સ્વાગત માટેનું આ પર્વ સમગ્ર ભારતમાં ભારે આનંદપૂર્વક ઊજવવામાં આવે છે. અબીલ-ગુલાલ અને વિવિધ રંગો દ્વારા આકાશનાં મેઘઘનુષ્યને જાણે પૃથ્વી પર ઉતારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હોય તેવું વાતાવરણ સર્જાય છે.
.
આ દિવસે સાંજે ગામનાં પાદર કે મુખ્ય ચોક જેવાં સ્થાન પર છાણાં, લાકડાં અને અન્ય સામગ્રીઓની ‘હોળી’ ખડકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બધાં લોકો વાજતે ગાજતે એકઠાં થાય છે અને હોળી પ્રગટાવવામાં આવે છે. લોકો તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે તેમજ શ્રીફળ વગેરે પવિત્ર મનાતી વસ્તુઓથી તેમનું પૂજન કરે છે. હોળીનાં દિવસે હોળી પ્રગટાવ્યાં પછી મોડી રાત્રી સુધી હોળીની આસપાસ બેસી અને જે ગીતો કે દુહાઓ ગાવામાં આવે છે તેને “હોળીનાં ફાગ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (આ પરંપરા હજુ અમુક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ચાલુ છે). હોળીનાં ફાગ એક પ્રકારે વસંતોત્સવનું પ્રતિક છે, જેમાં થોડી શૃંગારિક ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે અને સાથે-સાથે પ્રકૃતિનું રસિક વર્ણન તેમજ સ્થાનિક પ્રેમગાથાઓ પણ વણી લેવાયેલાં હોય છે.
.
આ પર્વ સમગ્ર દેશમાં પરંપરાગત તથા વિવિધ રૂપે ઊજવાય છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં હોળી-ધુળેટી અને ખાસ કરી સૌરાષ્ટ્રમાં, હોળીને ‘હુતાસણી’થી પણ ઓળખવામાં આવે છે. હોળીનાં બીજા દિવસ ધુળેટીને ‘પડવો’ કહેવામાં આવે છે. અમુક વિસ્તારોમાં હોળી પછીનાં બે કે ત્રણ દિવસ આ તહેવાર ઉજવાય છે, જેને ‘બીજો પડવો’, ‘ત્રીજો પડવો’ એમ ગણવામાં આવે છે.
.
ખાસ કરીને પોરબંદર વિસ્તારમાં આ દિવસોમાં પુરુષો દ્વારા દાંડીયા રાસ રમવાનો રિવાજ પ્રચલિત છે. ઘણાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં હોળી પ્રગટાવ્યા પછી તેની આસપાસ પારંપારીક નૃત્ય કરવામાં આવે છે. હોળીનાં દિવસે જેને ત્યાં ગત વર્ષમાં દિકરાનો જન્મ થયો હોય તે લોકો સજીધજીને બાળકને હોળીની પ્રદક્ષિણા કરાવવાં લાવે છે તથા ગામલોકોને પતાસા તથા ખજુર વગેરેની ‘લાણ’ વહેંચે છે, આ પ્રસંગને ‘દિકરાની વાડ’ કહેવામાં આવે છે.
.
યુપી-બિહાર અને ઝારખંડમાં હોળીનો તહેવાર ખુબ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. અહીંનાં લોકો હોળીને ફાગ અથવા ફગુઆ પણ કહે છે. ઉત્તરપ્રદેશનાં ગોકુળ-મથુરા, નંદગાવ, વૃંદાવન અને બરસાનાંની ‘લઠમાર હોળી’ આખા વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હરિયાણામાં હોળીને ‘દુલંડી’ અથવા ‘ધુલેંડી’ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે હરિયાણામાં સુકા અબીલ ગુલાલની હોળી રમવાની પરંપરા છે. પંજાબમાં હોળીને ‘હોલા મોહલ્લા’ કહેવામાં આવે છે. પંજાબમાં હોળીના આગલાં દિવસે અનંતપુર સાહિબમાં હોલા મોહલ્લાનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેમાં વીરતા અને પરાક્રમના રંગ જોવા મળે છે.
.
મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ અન્ય રાજ્યોની જેમ હોળીના દિવસે હોળીદહન કરવામાં આવે છે અને બીજા દિવસે ધૂળેટી રમવામાં આવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં હોળીનાં પાંચમાં દિવસે પંચમી ઉજવવામાં આવે છે. ત્યારે આખો દિવસ લોકો સુકી હોળી રમે છે. આ સાથે જ રંગપંચમી પર ભવ્ય શોભાયાત્રા પણ કાઢવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રાને ‘ગેર’ કહેવામાં આવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં ઝાબુઆનાં આદિવાસી ક્ષેત્રોમાં પણ હોળી ધામધૂમથી ઉજવાય છે જેને ‘ભગોરિયા’નાં નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
.
ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલમાં ‘કુમાઉ’ની હોળી ખુબ પ્રસિદ્ધ છે. અહીંયા હોળી ત્રણ પ્રકારે ઉજવવામાં આવે છે. પહેલી બેઠકી હોળી, બીજી ખડી હોળી અને ત્રીજી મહિલા હોળી. કર્ણાટકમાં હોળીનાં પર્વને ‘કામના હબ્બાના’ તરીકે મનાવાય છે. તમિલનાડુમાં હોળીને કામદેવનાં બલિરૂપમાં યાદ કરવામાં આવે છે. જે કારણે અહીંયા હોળીને ‘કમાન પંડિગઈ’ કે ‘કામદહન’નાં નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
.
પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાં હોળીને વસંત ઉત્સવ, ડોલ અને ડોલ પૂર્ણિમાના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર અને કોંકણમાં હોળીને ‘શિમગો’ કહે છે તો ગોવામાં ‘શિળગોણ’ જેવાં નામથી આ પર્વ ઊજવાય છે. વિવિધતામાં એકતા ધરાવતાં આપણાં ભારત દેશનાં વિવિધ પ્રાંતો અને સમુદાયોમાં આ તહેવારની ઉજવણી ભલે અલગ-અલગ રીતે થતી હોય પરંતુ દરેકની ભાવના એક જ હોય છે કે હોળી પ્રગટાવી અને આસુરી તત્વોનો નાશ કરવો અને દૈવી શક્તિઓનું સન્માન કરવું.
.
સાચું કહું તો આપણાં બધાનાં જીવનમાં અંગ્રેજી મહિનાઓ કે વાર-તારીખો એવાં તો જોડાઈ ગયા છે કે આપણાં ગુજરાતી મહિનાઓ જેવા કે મહા, ફાગણ ચૈત્ર, વૈશાખ વગેરે માત્ર હવે પુસ્તકોમાં, કાવ્યોમાં કે ગઝલ પૂરતાં સીમિત રહી ગયા છે. હોળી-ધુળેટી જેવો રંગોનો વૈવિધ્યસભર તહેવાર આપણાં જીવનમાં લાવનાર ફાગણ મહિનાની વાત જ અનોખી છે. એના અનુપમ સૌંદર્યની તો શી વાત કરવી..!!
ફાગણ મહિનો આવતાં જ પ્રકૃતિમાં કેવો તરવરાટ અને થનગનાટ હશે એની તો કલ્પના જ કરવી રહી. ફાગણનો મહિનો હોય, એમાં વસંતઋતુ ચાલતી હોય અને એમાં પાછો હોળી-ધુળેટીનો તહેવાર આવે – આ ત્રિવેણી સંગમ જયારે થતો હોય અને એમાંય કેસુડાનાં રંગમાં જ્યાં ખુદ પ્રકૃતિ જ રંગાઈ જતી હોય એવામાં આ કાળા માથાનાં માનવીની તો વાત જ શું કરવી? ઉનાળામાં સૂકીભઠ જગ્યાએ પણ કેસરી ફૂલોવાળા ઝાડે તમારું અવશ્ય ધ્યાન ખેંચ્યુ હશે. આ સુંદર ફૂલ એટલે કેસૂડાનાં ફૂલ.
.
આમ્રવૃક્ષોએ બેઠેલી મંજરીઓ જોઈને તો પાનખર પણ હર્ષિત થઈ જાય. એવામાં લહેરાતો ફાગણ આવે અને વાસંતી વૈભવ પૂરબહારમાં ખીલે તે છેક ચૈત્ર સુધી. વૈશાખી વાયરાની વાત પછી ક્યારેક પણ આજે તો બસ ફાગણ ફોર્યો ને કેસુડો મહોર્યોની વાત મનમાં ઘોળાઈ રહી છે.
.
પાનખર ઋતુમાં જ્યારે વૃક્ષોનાં પાંદડા ખરી પડે ત્યારે ફાગણ માસની શરૂઆતમાં કેસૂડાંનાં ફૂલ આવતાં હોય છે. ખાખરાનાં ઝાડ પર જે ફૂલ આવે છે તેને કેસૂડો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તમને થશે કે આજે વળી ધુળેટી પર મને કેસૂડો કેમ યાદ આવ્યો? જો કે હવે કેમિકલનાં જમાનામાં કુદરતી વનસ્પતિમાંથી બનતાં રંગોથી કોઇ હોળી-ધુળેટી રમતું તો નથી છતાં પણ હોળી-ધુળેટીમાં કેસૂડાની યાદ આવ્યાં વગર કેમ રહે? કેસુડાની બે જાત મળી આવે છે, સફેદ અને લાલ. લાલ કેસુડો સર્વ સામાન્ય છે પણ સફેદ કેસુડો ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
ફાગણ માસનાં ધોમધખતા તાપનાં દિવસોમાં આવતા હોળી અને ધૂળેટીનાં પર્વમાં કેસૂડો આદિકાળથી અનેરું સ્થાન પામી ચુક્યો છે. કેસૂડાનાં ફૂલો ઉનાળાનાં દિવસોમાં તો જંગલ વિસ્તારોની શોભા વધારે છે. કેસૂડાનાં રંગબેરંગી ફૂલો વગર ધૂળેટી ચોક્કસ અધૂરી છે. કેસૂડો એ પ્રાકૃતિક રંગ ગણાય છે જેનાં ફૂલમાંથી રંગ બનાવવામાં આવતો હોય છે. પહેલાંના જમાનામાં આનાથી જ હોળી-ધુળેટી રમાતી અને કેસૂડો સરળતાથી મળી પણ રહેતો. વાસ્તવમાં કેસૂડાનાં રંગથી હોળી ધૂળેટી રમવા પાછળ પણ આરોગ્યનો હેતુ જ રહેલો છે.
ઉનાળાનાં ત્રણ-ચાર મહિનાની ત્રાસી જવાય એવી ગરમીથી રક્ષણ મેળવવાં માટે કેસૂડો ખુબ ઉપયોગી છે. કેસૂડાનાં ફુલને સુકવીને આખી રાત પલાળી રાખ્યા બાદ તેનો પાવડર પાણી સાથે ભેળવી છાંટવાથી ત્વચાનું આરોગ્ય બળબળતાં તાપમાં પણ જળવાઈ રહે છે, શરીરમાં ઠંડક વળે છે અને ઉનાળામાં પણ ત્વચા પર ગરમી નથી નીકળતી. એવાં તો કેટલાંય ઔષધિય ગુણો તેમાં રહેલા છે. કેસૂડાનાં ફૂલ કોઈ ઔષધથી કમ નથી એટલે જ તો કેસૂડાને ઔષધીઓનો રાજા કહ્યો છે. એનાં ઔષધીય ગુણો વિશે લખવા બેસું તો આખો લેખ લખી શકાય પણ એ વાત પછી ક્યારેક.
.
અત્યારે તો કેસૂડાં વિશે લખતાં-લખતાં શ્રી અતુલ પુરોહિતનાં મનમોહક કંઠે ગવાયેલું આ ગીત સાંભળી રહી છું. મારું મન જે રીતે આનંદિત થઈને જુમી રહ્યું છે કે મને એમ થાય કે કદાચ સાનભાન ભૂલીને મસ્ત થઈને હું પણ કેસૂડાનાં રંગમાં રંગાવા દોડી જાઉં. હોળી-ધૂળેટીનાં દિવસોમાં તમે જો આ ગીત નથી સાંભળ્યું તો હું એમ કહું કે એની ખરી મજા તમે માણી જ નથી. આ ગીતની થોડીક પંક્તિઓ મુકું છું ક્યાંકથી લિંક ગોતી જરૂર સાંભળજો. અને પછી જો તમારાં પગ કુદરતનાં ખોળે ને કેસૂડાનાં રંગે મસ્તીમાં મ્હાલવા માટે થનગની ન ઉઠે તો જ નવાઈ..!!
.
ફાગણ ફોરમતો આયો, આયો રે આયો..ફાગણ ફોરમતો આયો.
લાલ લાલ લાલ લાલ રંગ પેલા કેસુડાના સર સર અંગ પથરાયો
ફટાકીયો ફાગણ અને કામણગારો કેસૂડો છે પણ એટલો લાડકો કે એને આપણાં સાહિત્યકારો, લેખકો કે કવિઓએ લાડ લડાવવામાં કંઈ જ બાકી નથી રાખ્યું. વર્ષો પહેલાં કવિ રત્નાએ લખેલું :
ફાગણ આવ્યો હે સખી, કેસૂ ફુલ્યાં રસાળ ,
હૃદે ફુલી ન રાધિકા, ભ્રમર કનૈયાલાલ
એવામાં કવિ બાલમુકુન્દ દવે કહે છે:
ફાગણ ફટાયો આયો, કેસરિયા પાઘ સજાયો
જોબનતા જામ લાયો, રંગ છાયો રંગ છાયો રે
તો વળી પ્રિયકાંત મણિયારે લખેલું :
છેલછબીલે છાંટી છેલછબીલે છાંટી
જમુના જલમાં રંગ ગુલાબી વાટી..
ગુજરાતી સાહિત્યનાં મૂર્ધન્ય કવિ રાજેન્દ્ર શાહ કે જેમને ખાખરામાં શીમળો જોગી દેખાય છે અને ફાગણની હવામાં ઉડતા સૂકા પાંદડામાં ઝાંઝરના સ્વર સંભળાય છે:
ફરી ફરી ફાગુન આયો રી
મંજરીની ગંધ, પેલા કિંશુકનો રંગ,
કોકિલ કેરો કંઠ
હોજી માટો જીવ લુભાયો રી!
.
તો વળી જૂની પેઢીના શબ્દસ્વામી વેણીભાઈ પુરોહિતના શબ્દોનો રંગ પણ આંખોમાં આંજી લો.
.
સખી, કેસરિયો રંગ, રંગ છાંટે છે છેલડો રે…નેણ નીતરતો રંગ, અંગ ભીંજે અલબેલડો રે
કવિ શ્રી સુંદરમને તો કેમ ભુલાય?
મને ફાગણનું એક ફૂલ આપો, કે લાલ મોરા કેસૂડો કામણગારો જી લોલ
અને મારું ગમતીલું ગીત હિતેન આનંદપરાનું:
આવ, તને હુ રંગી નાખું મારા રંગે, લાગણીઓની છાલક એવી મારૂં
અડતાવેંત જરીમાં પ્રસરે લાલી લાલી, તારા આખા અંગે લે પીચકારી છપાક દઈ છૂટી કે,
અને અંતમાં કવિશ્રેષ્ઠ ઉમાશંકર જોશીની રચનાં વગર તો આ લેખ કેમ પૂરો થાય?
ફાગણ ફૂલ્યો ફુલડે, જાણે સુહાગી ફાગ,
કંઠે આવી ઉછળે હરદમ ભર્યો જે રાગ
કેસૂડાંને ફૂલડે કે મનડો ડૂલ્યો રે, ફાગણ ફૂલ્યો રે!
.
આશા છે હોળીની લેખમાળાનાં આ ચારેય ભાગ આપ સહુને રસપ્રદ લાગ્યા હશે. મારાં તરફથી ફરી એક વાર આપ સહુને હોળી-ધુળેટીની રંગબેરંગી શુભેચ્છાઓ ..!!
.
( વૈભવી જોશી )

હોળી (ભાગ-૩)-વૈભવી જોશી

અગાઉનાં લેખમાં આપણે અટકેલાં હોલિકાની અધુરી વાત પર તો એક પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર હોલિકાની ભટકતી આત્મા દ્વાપર યુગમાં વ્રજમાં જ્યાં બાળ કનૈયાની લીલા ચાલતી હતી ત્યાં પહોંચી ગઈ. મથુરામાં કંસે અનેક રાક્ષસો, દૈત્યો અને કૃત્યાઓને પોતાનાં વશમાં કરી રાખ્યા હતા. તેમાં હોલિકા તે વખતે ઢુંડા નામની કૃત્યા તરીકે ઓળખાતી હતી એનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
.
કંસે ઢુંડાને કૃષ્ણને મારવા માટે વ્રજ તરફ મોકલી એટલે તે કૃષ્ણને મારવા માટે વૃંદાવન જાય છે અને એ દિવસે હોળી હતી. આજ કથા અન્ય લોકવાયકાઓ મુજબ કોઈ રઘુ રાજાનાં રાજ્યકાળમાં બની હતી એ રીતે પણ પ્રચલિત છે. અલગ-અલગ માન્યતાઓ અનુસાર આ કૃત્યાનું નામ ઢુંઢા કે ધુન્ડી પણ જણાવાયું છે. વૃંદાવનનાં બાળકો તો પંચમીથી જ નંદગાંવ અને બરસાનાં વચ્ચે સૂકાં લાકડાં, કંડી વગેરે એકત્ર કરતાં હતાં. પૂનમ સુધીમાં તો એ નાની ટેકરી જેટલો વિશાળ ઢગલો થઈ ગયો હોય.
.
એ દિવસે બાલ ગોપાલ તો ઘરે સૂઈ રહ્યા હતાં અને બાલ ગોવાળો હોળીકા દહનની તૈયારી કરતાં હતા. એ જ સમયે બાળકોને રસ્તામાં વિશાળકાય પર્વત જેવી મહિલાનો પડછાયો દેખાયો. તેના વાળ વડલાની વડવાઈઓની માફક ચારે તરફ ફેલાયેલા હતા. આંખો બળતા અંગારા જેવી લાલ હતી. લાંબી જીભ બહાર લટકતી હતી. વૃંદાવનનાં બાલ ગોવાળો આવા રાક્ષસોથી અપરિચિત ન હતા. કંસની મહેરબાનીથી આવતાં આવાં રાક્ષસોનો કૃષ્ણ-બલરામની મદદથી વધ કરી ચૂક્યા હતાં. આ વખતે બાલ ગોવાળોએ સમૂહે વિચાર્યું કે કાનાને જગાડવો નથી. આપણે એકલા જ આ કૃત્યાનો ખાતમો કરી નાખીએ.
.
બાલ ગોવાળોએ ખુબ શોર મચાવ્યો એટલે કૃત્યા હોલિકા ભાગીને લાકડાં-પાન-કંડીકાનાં મોટા ઢગલાં પર પડી ગઈ. બાલ ગોવાળોએ તેને આગ ચાંપી દીધી. કૃત્યાનો વ્રજમાં મોક્ષ થઈ ગયો. બીજા દિવસે સવારે બાલ ગોવાળોએ પાણી નાખી રાખને ઠંડી કરી અને એ રાખ અને ભીની માટીને એકબીજા પર ઉડાડવા લાગ્યા. એ રીતે હોળી પછી ધુળેટીનો આરંભ થયો. યુગોથી જે વ્રજમાં ચંદન, અબીલ-ગુલાલ અને ફૂલોનાં રંગથી હોળી ખેલાતી ત્યાં હવે કૃત્યા હોલિકાથી મુક્તિ મેળવ્યા બાદ રંગોની સાથે ગોબર-કીચડ સાથે પણ હોળી ખેલાય છે.
.
અમુક માન્યતાઓ અનુસાર કૃત્યાનો બનાવ બન્યાં પહેલાં પણ વૃંદાવનમાં હોળી રમાતી હતી. હોળીનાં તહેવારનો સંબંધ રાધા અને કૃષ્ણની પ્રેમકથા સાથે પણ છે. વસંતમાં એકબીજા પર રંગ નાંખવો એ તેમની લીલાનો જ એક ભાગ મનાયો છે. ત્યારબાદ આ પરંપરા બની ગઈ અને કદાચ એ જ કારણ છે કે મથુરામાં ફૂલોથી પણ હોળી રમવામાં આવે છે. એક લોકવાયકા મુજબ એક વાર બાલગોપાલે માતા યશોદાને પૂછ્યું કે તે પોતે રાધાની જેમ શ્વેત વર્ણનાં કેમ નથી. યશોદા માતાએ મજાકમાં કહ્યું કે રાધાનાં ચહેરા પર રંગ લગાવવાથી રાધાનો રંગ પણ કનૈયાની જેવો થઈ જશે. આના પછી કાનાએ રાધા અને ગોપીઓની સાથે રંગોથી હોળી રમી અને ત્યારથી આ પર્વ રંગોનો તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
.
એક પૌરાણિક કથા શિવ-પાર્વતીની પણ છે. આ દિવસે ભગવાન શિવે કામદેવનું દહન કર્યું હતું. દક્ષ પ્રજાપતિનાં યજ્ઞ પછી સતીએ પાર્વતી તરીકે જન્મ લીધો. તેમણે શિવજીને મેળવવા માટે ભારે તપ કર્યું. પરંતુ શિવજી ધ્યાનમગ્ન હતા. તેમનાં ધ્યાનને ભંગ કરવા માટે અંતે પાર્વતીજીએ કામદેવનો સહારો લેવાનું નક્કી કર્યું. કામદેવને આહ્વાન કરીને તેમને મદદ કરવા જણાવ્યું. કામદેવે ભગવાન શિવ પર તીર ચલાવ્યું અને શિવજીનું ધ્યાનભગ્ન થતાં તેઓ ક્રોધિત થયા. તેમણે ત્રીજું નેત્ર ખોલ્યું અને કામદેવને ભસ્મ કરી દીધા.
.
આ બાજુ કામદેવનાં પત્ની રતિ વિલાપ કરવાં લાગ્યાં અને શિવજીને યાચના કરી કે કામદેવને ફરી જીવીત કરી દે. ભોળા ભંડારી પીગળી ગયા અને તેમણે વચન આપ્યું કે કામદેવ હવેથી બધા લોકોનાં મનમાં રહેશે. આ કથા કહે છે કે એક બાજુ કામદેવને ભસ્મ કરવાની વાત છે તો બીજી બાજુ એમની પત્નીનાં વિલાપ અને પુનર્જીવનની કથા છે. એટલે રતિ અને કામદેવનાં પ્રેમને કારણે તેને પ્રેમોત્સવ પણ કહેતાં હોય છે. આ દિવસે લોકો રતિવિલાપમાં ગીતો ગાય છે. આમ કામદેવ ભસ્મ થયા તે દિવસની યાદમાં પણ હોળી સળગાવવામાં આવે છે અને તેમનાં જીવિત થવાની ખુશીમાં રંગોનો તહેવાર મનાવવામાં આવે છે.
.
કાશીની હોળીનો પણ અનોખો જ મહિમા છે. અન્ય એક માન્યતાં અનુસાર ભગવાન શિવ રંગભરી એકાદશીએ પાર્વતીનું આણુ કરીને પિતૃગૃહેથી કાશી લાવ્યાં હતાં. કાશીમાં ‘રંગભરી’ એકાદશી એટલે કે હોળી પહેલાંની અગિયારસથી જ હોળીનો શંખનાદ થઈ જાય છે. કાશીમાં એવી માન્યતા છે કે એ દિવસે રંગ એકાદશીના રોજ શિવશંકર પર્વતરાજ હિમાલયનાં ઘરેથી દેવી પાર્વતીનું આણુ કરીને પોતાની સાથે કાશીમાં લાવ્યાં હતાં. એટલે કાશીમાં એ દિવસથી, અગિયારસથી જ રંગભરી હોળીના પર્વની શરૂઆત થઈ જાય છે. આજે પણ કાશીમાં આ પરંપરા જળવાઈ રહી છે. કાશીવાસીઓ જાનૈયા બનીને માતા પાર્વતીની ડોલી ઉઠાવીને ચાલે છે અને વિશ્વનાથ મહાદેવનાં ઘરે દેવીના આગમન નિમિત્તે ભવ્ય રીતે અબીલ-ગુલાલથી હોળી રમાય છે. એ પછી દિવસો સુધી કાશીમાં હોળીનો માહોલ જમાવટ કરે છે.
એક માત્ર હોળીનું પર્વ એવું છે કે હિંદુઓનાં બંને મુખ્ય આરાધ્ય દેવ ભગવાન શિવ અને શ્રી વિષ્ણુનાં માનમાં હોળી રમાય છે. વ્રજ, વૃંદાવન, મથુરા-બરસાનામાં કૃષ્ણકનૈયા હોળી ખેલે છે તો અવધમાં રઘુવીરા ભગવાન રામ પણ હોળી ખેલે છે. લોકમાનસ રામનાં હાથમાં કનક પિચકારી પકડાવી દે છે તો લક્ષ્મણનાં હાથમાં અબીલ-ગુલાલ. ભોળાનાથ શિવશંકર ભસ્મની હોળી પણ ખેલે છે. તો હાસ-પરિહાસનાં આ પર્વમાં લોકગીતનાં માધ્યમથી રાધા શ્રીકૃષ્ણને કહે છે કે, ‘આજે તમે રાધા બનો શ્યામ, હું બનીશ નંદલાલ’ આવું કહીને રાધા હોળીની બાજી પોતાના હાથમાં લઈ લેવા ઇચ્છે છે. આ કલ્પના જ કેટલી મધુર છે..!!
.
ફાગણ સુદ પૂનમ પછીનો દિવસ ફાગણ વદ – ૧ (પડવો) નો દિવસ હતો. જેને આપણે ‘ધૂળેટી’નાં નામથી ઓળખીએ છીએ. સાથોસાથ ફાગણ વદ ૨ ને દિવસે ભરતખંડનાં રાજા શ્રીનરનારાયણ ભગવાનનો પ્રાગટ્ય દિવસ હોવાથી ભારતનાં ઘણાં રાજ્યોમાં એમનો પ્રાગટ્યદિન પણ ઊજવવામાં આવે છે. આ જ દિવસે દ્વાપર યુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ગોપ-ગોપીઓએ નવીન ફૂલોથી શણગારી ફૂલનાં હિંડોળે હિંચકાવ્યાં હતા અને ગુલાલ રંગ ઊડાડી રંગોત્સવ મનાવ્યો હતો. એટલે આ દિવસ ‘ફુલદોલ ઉત્સવ દિન’ તરીકે વૈષ્વણ-ભક્તિ સંપ્રદાયમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. હોળીનો બીજો દિવસ ફુલદોલોત્સવ, હોલોત્સવ, પોંખોત્સવ કે રંગોત્સવનાં નામથી પણ પ્રખ્યાત છે.
હોળીનું વર્ણન ઘણાં પહેલાથી જ આપણને જોવા મળે છે. પ્રાચીન વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હમ્પીમાં ૧૬મી શતાબ્દીનું ચિત્ર મળે છે જેમાં હોળીનાં પર્વ ને કોતરવામાં આવ્યું છે. તેમજ વિવિધ પર્વતોની જોડે રામગઢમાં મળેલાં આશરે ૩૦૦ વર્ષ જુનાં અભિલેખમાં પણ આનો ઉલ્લેખ મળે છે.
.
પરંતુ વર્તમાન સમયમાં જ્યારે-જ્યારે આ ઉત્સવ ઉજવવામાં છે ત્યારે-ત્યારે રંગોત્સવમાં ઘણી બધી જગ્યાએ સ્ત્રી-પુરુષો મર્યાદા તોડી, સંયમ ચૂકી અને જે રીતે હોળી રમે છે એ જોતાં આ દિવસો અશ્લીલતાથી ઉભરાઇ જતાં હોય એવું લાગે છે. સાથો સાથ એવાં-એવાં ફટાણાં કે ગીતો ગવાય છે જેનાથી સમાજમાં ઘણી વિકૃતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને ઘણી વાર આત્મઘાતક પરિણામો પણ સમાજની સામે આવતાં હોય છે.
જો વસંતમાં કામનું જોર વધ્યું છે તો શિવજી દ્વારા તેને નષ્ટ પણ કરવામાં આવ્યું હતું એ આપણે ક્યારેય પણ ભુલવું ન જોઈએ..!!
.
( વૈભવી જોશી )

હોળી (ભાગ-૨)-વૈભવી જોશી

હોળીનાં તહેવાર સાથે હોલિકા અને ભક્ત પ્રહલાદની કથા એટલી પ્રચલિત છે કે વારંવાર તેની પુનરોક્તિ રુચતી નથી, પરંતુ આપણે જે જાણીએ છીએ એ ધાર્મિક કથાના રૂપમાં તેને જાણીએ છીએ અને તેમાં ચમત્કૃતિનું તત્ત્વ પણ ભારોભાર છે. એટલે માહિતી અને જ્ઞાનની રીતે તેમાં ઘણું બધું છૂટી જાય છે. તેમાંથી ઇતિહાસ અને ભૂગોળની રીતે તેની સાથેનાં પૂર્વાપર સંબંધની ઘણી વિગતો છૂટી ગઈ છે. બીજું કે કથા અત્યંત પૌરાણિક હોવાથી ઇતિહાસની રીતે પણ તેને પ્રમાણિત કરવાનું ખુબ મુશ્કેલ છે, પરંતુ ઘટનાક્રમનાં સંદર્ભો જાણવાની ઇચ્છા રાખનારાઓ માટે એમાંની ઘણી બધી વિગતો ખુબ જ રસપ્રદ છે.
.
તો ચાલો આજે એની આગળ પાછળનો ઇતિહાસ વિસ્તારથી જાણીયે. હોળીનાં સંદર્ભે પ્રહલાદ અને હોલિકાની સાથે-સાથે વૃંદાવનમાં હોળી ધુળેટી કેમ પ્રચલિત થઈ એનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત અન્ય ઘણી કથાઓ પણ પ્રચલિત છે. જેમાં રાધા અને કૃષ્ણનાં દિવ્ય પ્રેમની કથા તથા શિવજી દ્વારા કામદહનની કથા પણ છે. સહુથી પહેલાં બહુચર્ચિત ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા સવિસ્તર જાણીયે.
હોળીની વાત યુગોયુગોથી હોલિકા સાથે જોડાયેલી હોવાથી સૌથી પહેલા એ વિશે વાત કરું તો ઋષિ કશ્યપ (પુરાણ પ્રમાણે બ્રહ્માનાં દશ પુત્રોમાંના એક મરીચિનાં તેઓ પુત્ર) અન્ય સ્ત્રીઓ ઉપરાંત દક્ષ પ્રજાપતિની અદિતિ, દિતિ સહીત તેર કન્યાને પરણ્યા હતા. માતા અદિતિથી બાર આદિત્યો અને ઇન્દ્ર જેવા દેવતાઓ જન્મેલાં અને ઋષિ કશ્યપનાં શ્રાપથી જ માતા દિતિનાં પુત્રો દૈત્યો તરીકે જન્મેલાં. પિતા કશ્યપ અને માતા દિતિનાં ચાર પુત્રો અને એક પુત્રી. તેમનાં નામ હિરણ્યકશિપુ, હિરણાક્ષ, વજ્રાંગ અને અંધક અને પુત્રી સિંહિકા. એમાંની સિંહિકા જ આગળ જતાં હોલિકા તરીકે ઓળખાઈ.
.
ભૂગોળશાસ્ત્રીઓ જાણે છે કે, કશ્યપ સાગરને પાર કરીને ‘ઓક્સસ’ (પર્શિયન લોકો માટે સાત સમુદ્ર એ ‘ઓક્સસ’ નદી) પહોંચાતું હતું. એ જ વિશાળ રણપ્રદેશને ‘ગ્રેટ ડેઝર્ટ’ અથવા ‘સાલ ડેઝર્ટ’ પણ કહે છે. ત્યાં કોઈ એક કાલખંડમાં સોનાની ખાણો હતી અને તેના પર કબજો જમાવવા માટે દેવતાઓ અને દૈત્યો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ છેડાયું હતું. સમુદ્ર કિનારે વાસુકિ, કરકોટ, તક્ષક, શેષ વગેરે ર૬ નાગવંશી જાતિઓ રહેતી હતી. દેવતા અને દૈત્યોએ આ નાગવંશીઓની મદદથી સમુદ્ર પાર કરીને સોનાની ખાણો પર વર્ચવ્ય મેળવ્યું જેને પુરાણોમાં આપણે સમુદ્ર મંથનથી ઓળખીયે છીએ.
.
નસીબનાં જોરે સોનાની આ ખાણો પર હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ – બંને ભાઈઓનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત થઈ ગયું. હિરણ્યકશિપુએ આ સોના (હિરણ્ય)નાં વિશાળ ભંડારને મેળવીને પોતાની નવી રાજધાની વસાવી અને દેવતાઓને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવું પડ્યું. ઉત્તરી, પશ્ચિમી, ફારસ તથા સંપૂર્ણ અફઘાનિસ્તાન સુધી હિરણ્યકશિપુનું સામ્રાજ્ય વિસ્તરેલું હતું. આપણને જાણીને નવાઈ લાગે, પરંતુ હકીકત એ છે કે રાવણનાં નાના અને મામા માલી, સુમાલી અને માલ્યવાને અહીંથી જ સોનું લાવીને હેતી તેમજ પ્રહેતી નામનાં વાસ્તુકારોએ નિર્માણ કરેલી લંકાને સુવર્ણજડિત કરી હતી.
.
પૌરાણિક માન્યતાં અનુસાર, હિરણ્યકશિપુ દાનવોનો રાજા હતો. એને બ્રહ્માજીનું વરદાન હતું કે તે ‘દિવસે કે રાત્રે, ઘરની અંદર કે બહાર, ભુમિ પર કે આકાશમાં, માનવ દ્વારા કે પ્રાણી દ્વારા, અસ્ત્ર કે શસ્ત્ર દ્વારા કશાથી એનું મૃત્યું થશે નહીં’. આ વરદાનને કારણે તે લગભગ અમર બની ગયો. એનો નાશ કરવો લગભગ અસંભવ થઇ ગયું હતું. આથી તે અભિમાની અને અત્યાચારી બની ગયો અને સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર બધે જ હાહાકાર મચાવી દીધો. તેણે ઇશ્વરને પૂજવાનું પણ બંધ કરાવ્યું અને પોતાની પૂજા કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.
.
બીજી બાજુ હિરણ્યકશિપુના ભાઈ હિરણ્યાક્ષે બેબીલોનની આસપાસનાં પ્રદેશો પર કબજો જમાવ્યો. (પુરાણોમાં તેને સ્વર્ગ અને દેવલોક તરીકે ઓળખાવ્યાં છે.) આ સંજોગોએ દેવતાઓને વળતો પ્રહાર કરવાં મજબૂર કર્યા. દેવતાઓએ વરાહદ્વીપમાં (જેને હાલ નોર્વે દ્વીપ કહે છે) જઈને આશ્રય લીધો અને અહીંની વરાહ જાતિ સાથે મળીને શ્રી વિષ્ણુએ હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યો.
.
પોતાનાં ભાઈ હિરણ્યાક્ષનાં મૃત્યુથી હિરણ્યકશિપુને અત્યંત ક્રોધ આવે છે અને એ વેર વાળવાનું નક્કી કરે છે. એનાં માટે એણે મંદરાચલ પર્વત પર જઈને ભગવાન શિવની આરાધના કરવાનું નક્કી કર્યું. દેવતાઓને આ વાતની જાણ થતા તેઓ પોપટનું રૂપ ધરીને આવ્યાં અને ‘ગોવિંદાય નમઃ’ નો જાપ કરવાં લાગ્યાં. પોતે જેની સાથે વેર વાળવાં માટે તપ કરી રહ્યો છે એનું જ નામ સાંભળીને એ ધ્યાન ન ધરી શકતા પાછો ફર્યો અને આવું અનેકવાર બન્યું. અને એ કારણોસર એનાં મનમાં ક્યાંક આ ‘ગોવિંદાય નમઃ’ની ભાવના રહી ગઈ જયારે એની પત્ની ક્યાધુ સગર્ભા હતી. અને એ દરમ્યાન દ્રઢ સંકલ્પ કરી હિરણ્યકશિપુ ફરી તપ કરવાં ચાલ્યો જાય છે.
.
હિરણ્યકશિપુ જયારે તપ કરવાં ચાલ્યો જાય છે ત્યારે પાછળથી ઇન્દ્ર વિચારે છે કે ક્યાધુનાં ગર્ભમાં એક રાક્ષસનું બાળક છે એટલે ઇન્દ્ર તેની પત્ની ક્યાધુને કેદ કરી લે છે પરંતુ નારદ ઇન્દ્રને સમજાવે છે કે તેનું ગર્ભસ્થ બાળક ભગવદ્ ભક્ત છે, તેથી ક્યાધુને છોડાવી નારદે એને પોતાનાં રક્ષણમાં રાખી. દરરોજ નારદ તેમને ભગવાનની ભક્તિનો ઉપદેશ આપતા તેથી ગર્ભસ્ય શિશુ (પ્રહલાદે) તે ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો. આ સંસ્કારોને લીધે પ્રહલાદ ભક્ત બન્યો. આમ બાળક પ્રહલાદને ગર્ભાવસ્થામાં જ ઈશ્વરીય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું અને એ ઉપરાંત પણ જયારે હિરણ્યકશિપુ તપ કરીને પાછો ફરે છે ત્યારે પ્રહલાદ આશરે ૫ વરસનો હોય છે અને ક્યાધુ એને ગુરુનાં આશ્રમમાં ભણવા મોકલે છે.
હિરણ્યકશિપુનાં ચાર પુત્રો હતાં જેમાં પ્રહલાદ, અનુહલાદ, હલાદ અને સંહલાદ પણ ભાગ્યવશ પ્રહલાદનો ઉછેર ઋષિઓનાં આશ્રમમાં થયો. એથી પ્રહલાદ પર ઋષિ પરંપરા અને દેવ સંસ્કૃતિનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો. એ રીતે મા કયાધુ અને પુત્ર પ્રહલાદ દૈત્ય સંસ્કૃતિના ઘોર વિરોધી બની જાય છે. વિષ્ણુની ભક્તિ કરનાર પુત્ર પ્રહલાદને સજા કરવા માટે રસોઈયા દ્વારા ખોરાકમાં ઝેર ભેળવ્યું, સર્પદંશ કરાવ્યો, પર્વત પરથી નીચે ફેંકવામાં આવ્યો. એવાં કેટકેટલાં પ્રયત્નો કરવાં છતાં પ્રહલાદ જીવિત રહ્યો. હવે હિરણ્યકશિપુનાં ક્રોધનો કોઈ પાર નહોતો રહ્યો. એણે પ્રહલાદને મારવાનાં અનેક પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ એને તેમાં સફળતા ન જ મળી.
.
આવા જ એક પ્રયાસરૂપે હિરણ્યકશિપુએ બ્રહ્મા દ્વારા અગ્નિથી ન બળવાનું વરદાન મેળવનાર પોતાની બહેન સિંહિકા (હોલિકા)ને પ્રહલાદ સાથે પ્રજ્વલિત હોળી પર બેસાડવાનું નક્કી કર્યું. હોલિકા, કે જેની પાસે એક એવી ઓઢણી હતી કે જે ધારણ કરે તો તેને અગ્નિ પણ બાળી શકે નહીં. અંતે જ્યારે અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવ્યો ત્યારે પ્રહલાદ એ ભગવાનનું સ્મરણ સતત કર્યે રાખ્યું અને વાયુદેવની મદદથી પેલી ઓઢણી હોલિકાનાં મસ્તક પરથી ઉડી અને પ્રહલાદને વિંટળાઇ વળી.
.
આથી હોલિકા અગ્નિમાં બળીને ભસ્મ થઇ ગઈ અને પ્રહલાદ બચી ગયો. આમ હોલિકાનું દહન થયું અને સમસ્ત નગરજનોએ એકબીજા પર અબીલ ગુલાલ છાંટીને રંગોત્સવ મનાવ્યો અને આમ આ ઘટના હોળી ઉત્સવનું કારણ બની. અન્ય એક માન્યતાં અનુસાર હોલિકા બળી તો ગઈ પણ આ જ હોલિકાની આત્મા સતયુગથી છેક દ્વાપર યુગ સુધી ભટકતી રહી પણ એ વાત પર પછી આવું પહેલાં હિરણ્યકશિપુની વાત પુરી કરીયે.
.
આ ઘટના પછી દેવતાઓએ હિરણ્યકશિપુનાં વધની તૈયારી શરુ કરી દીધી. હોલિકાની ઘટના પછી હિરણ્યકશિપુએ ક્રોધાવેશમાં સોનાનાં થાંભલાને ગરમ કરાવ્યો અને પ્રહલાદને બાથ ભરવા કહ્યું. અને પ્રહલાદ ‘હે! ગોવિંદ’ કહી જયારે બાથ ભરે છે ત્યારે થાંભલો ફાટે છે અને થાંભલો ફાટતાં અર્ધ નર અને અર્ધ સિંહનાં સ્વરૂપવાળા નૃસિંહ ભગવાન વિકરાળ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. હિરણ્યકશિપુને પકડી ઉંબરા પર બેસી પોતાનાં ખોળામાં લઈ સિંહનખથી એની છાતી ચીરી નાખે છે. આમ હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ – બંને ભાઈઓનો અંત આવે છે અને એ સાથે લક્ષ્મીરૂપી સોનાની ખાણો પર વિષ્ણુ અને દેવતાઓનો અધિકાર ફરી સ્થાપિત થાય છે.
.
ઈરાની ઇતિહાસકારોએ તેને નાગવંશીઓનું વિજય અભિયાન ગણાવ્યું છે. આ જ નાગવંશીઓની મદદથી નૃસિંહે (વિષ્ણુ) કશ્યપ સાગર નજીક સુમના પર્વત પર હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો. નૃસિંહની પ્રતિમા અર્ધ સિંહની છે, જે પરસા પ્રાંતમાંથી મળી આવી છે. એ જ રીતે લુલવી પ્રાંતમાં બગદાદના કરનમશાહ સ્થાન પર એક ભીંતચિત્ર મળી આવ્યું છે, જેમાં નૃસિંહ સૂર્યના ચિહ્ન સાથેનો ધ્વજ લઈને સેનાનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. હવે આવું હોલિકાની અધુરી વાત પર તો એક પૌરાણિક માન્યતાં અનુસાર હોલિકાની ભટકતી આત્મા દ્વાપર યુગ સુધી પહોંચે છે જેની વાત હવે પછીનાં ભાગમાં રજુ કરી છે…ક્રમશઃ
.
( વૈભવી જોશી )

होली मुबारक- हिना आर्य

वो कमज़ोर थी,
फिर भी काफी रफ्तार से
सीढियां चढ़ रही थी ।
सांसे फूलने लगी थी।
माथे पर था घाव।

मैंने कहा” रुको, तुम्हारा घाव गहरा है ” ।
वो बोली “ये अब पक चुका है” !!!

वार्ड में ले जाते हुए मैंने देखा,
आंचल के नीचे उभर आया है कोई गुब्बारा।
उसके फल स्वरूप
आंखो में था दर्द और
महीनों का इंतजार ।

सच मुच
उसका घाव पक चुका था ।
मै वार्ड के बाहर ही ठहर गई ।
उसकी चिंखो में
मेरा काजल बह गया ।

जीव से जीव पैदा कर
आंखो में छलक उठा संतोष,
जहां रहता था दर्द और इंतजार ।

घाव से निकला पीला पस ।
बच्चे को दुनिया दिखाते
बह गया लाल खून,
फिर बहने लगी वक्षस्थल से सफेद धार ।
फटी साड़ी में भी उसकी सुंदरता उभर आई,
जैसे बहार आई ।

चंद रुपए हाथों में थमाते हुए
मैंने कहा ” होली मुबारक” ।

__( स्त्री स्वयं रंगो का उत्थान है।)

– हिना आर्य

 

હોળી મુબારક
મેં એને જોઈ ત્યારે
એ કેરવાઈ ગયેલી
તો પણ ખાસ્સી ઝડપથી
માથે પડેલા ઘા સાથે હાંફતી હાંફતી
દાદર ચડી રહી હતી.
મેં કહ્યું,” અલી , થોભ, તારો ઘા તો ઊંડો છે.
ત્યારે એ બોલી,” એ તો હવે પાકીને વકરી ગયો છે.”
એને વોર્ડમાં લઈ જતી વખતે
મારી અનુભવી નજરે
એનાં પાલવે ઢંકાયેલાં પેટનો ઉભાર પારખી લીધો .
જેનાં ફળસ્વરૂપે આંખોમાં દર્દ અને
મહીનાઓનો તલસાટ ડોકાઈ રહ્યો હતો.
સાચેસાચ જ એનો ઘા ફદફદી ગયો હતો.
હું તો વોર્ડની બહાર જ થંભી ગયેલી.
એની ચીસોથી મારાં કાજળની ધારા વહી ગઈ.
એક જિંદગીએ બીજી જિંદગીને જન્મ આપતાં હવે
આંખોનાં દર્દ અને તલસાટની જગ્યા
માતૃત્વના આનંદે લઈ લીધી હતી .
ઘાવમાંથી નીકળ્યું પીળચટ્ટું પરું અને
બચ્ચાંને દુનિયાનું દર્શન કરાવતાં
વહી રહ્યું હતું રાતું લોહી .
તો પયોધરેથી ધવલ અમૃતધારા.
તરડાઈ ગયેલી સાડીમાંથીયે ડોકાઈ રહ્યું હતું એનું સૌંદર્ય.
જાણે વાસંતી દર્શન.
એની હથેળીએ થોડાં રૂપિયા થમાવતાં
મેં કહ્યું ,’હોળી મુબારક ‘
સ્ત્રી પોતે જ મેઘધનુષી રંગોની જનની છે.
.
( હિના આર્ય, ભાવાનુવાદ : બકુલાબેન દેસાઈ ઘાસવાલા )

 

 

 

હોળી (ભાગ-૧)-વૈભવી જોશી

લગભગ દોઢેક મહિના પહેલાં વસંતૠતુનાં આગમનની સત્તાવાર છડી પોકારતો દિવસ એટલે કે વસંતપંચમી આપણે સહુએ ૧૬મી ફેબ્રુઆરીનાં હર્ષોલ્લાસથી ઉજવ્યો તો ખરાં પણ આજે તમને એ પણ જણાવી દઉં કે આશરે છેલ્લાં ૧૦૦૦ વર્ષમાં વસંતઋતુની શરૂઆત ક્યારેય પણ વસંતપંચમીનાં દિવસથી નથી થઈ. મને તો હંમેશા એવું લાગ્યું છે કે જયારે ફાગણ મહિનો આવેને ત્યારે વસંતને પૂરબહારમાં સાથે લઈને આવે.
.
પંદરેક દિવસ પહેલાં ૧૪મી માર્ચથી અલબેલો ફાગણ પણ આવી પહોંચ્યો છે અને ફાગણનો મહિનો એટલે શૃંગાર, મસ્તી અને ઋતુસૌંદર્યનો ભારતીય લોકઉત્સવ. આ મહિનામાં સાધારણ ઠંડી અને કુણાં-કુણાં તાપવાળા મિશ્રણનો અનોખો સંગમ એટલે સહુનો મનગમતો ઋતુઓનો રાજા એવો વસંત પધરામણી કરે. આમ જોવાં જાઓ તો વસંતઋતુ એટલે થોડી મસ્તી તો થોડી પૂજા અર્ચના સાથે ઉજવવાની ઋતુ અને એમાં આવતો ઋતુપરિવર્તનનો રંગોત્સવ એટલે હોળી.
.
ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણ ભગવાને ‘ઋતુનાં કુસુમાકર:’ કહીને વસંતઋતુને પોતાની વિભૂતિ ગણાવી છે. વસંતઋતુનો મુખ્ય ઉત્સવ હોળી જે પ્રાચીન સમયથી ઋતુ-પરિવર્તનનાં તહેવાર તરીકે ઉજવાતો આવ્યો છે. હોલિકા અને ભક્ત પ્રહલાદની વાતો આપણે યુગોયુગોથી સાંભળતાં આવ્યાં છીએ પણ આજે વાત કરવી છે એની સાથે જોડાયેલાં પર્યાવરણ સંબંધિત અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે.
.
હોળી અને હોલિકાદહન સાથે જોડાયેલાં તમામ આધ્યાત્મિક પાસાઓ હવે પછીનાં લેખમાં સવિસ્તર રજુ કર્યા જ છે પણ આજે વાત કરવી છે આ ઉત્સવ પાછળ રહેલાં સમગ્ર જનસમુદાયનાં કલ્યાણની. આપણાં કૃષિપ્રધાન દેશમાં બે પાક લેવાય છે એક હોળી પર અને બીજો દિવાળી પર. હોળી પ્રસંગે ખેતરો અને ખળા નવાં ધનધાન્યથી છલકાઈ ઉઠે છે. હોળીની સાથે ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા ભલે ગૂંથાઈ ગઈ હોય પણ હોળી એ ‘નવાન્નેષ્ટિ’ નામનાં પ્રાચીન યજ્ઞનું પરિવર્તિત સ્વરૂપ જ છે.
.
સહુથી પહેલાં તો આ શબ્દ ‘નવાન્નેષ્ટિ’ સમજીયે. નવાન્નેષ્ટિ એટલે નવ ( નવું ) + અન્ન ( અનાજ ) + ઇષ્ટિ ( યજ્ઞ ) નવું અનાજ તૈયાર થતાં કરાતો યજ્ઞ. ‘નવાન્નેષ્ટિ’ એટલે શેકેલાં અનાજની અગ્નિમાં આહુતિ આપવાં કરાતો યજ્ઞ. શેકેલાં અન્નને સંસ્કૃતમાં ‘હોલાકા’ કહે છે અને આ ‘હોલાકા’ ને હિન્દીમાં ‘હોલી’ કે ‘હોળી’ કહેવાય છે. આર્યપ્રણાલી અનુસાર સૃષ્ટિનાં સર્જક, પોષક અને રક્ષક દેવતાઓને અર્ધ્ય આપ્યાં વિનાં કોઈ વસ્તુ ઉપયોગમાં લેવાતી નથી એટલે આર્યો દેવોને અન્નનો ભોગ ધરાવીને પછી જ તેનો ઉપયોગ કરતાં. આમ, નવાં અન્નનો ઉત્સવ એટલે હોળીનો તહેવાર જે હોળીકાત્સોવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતો.
.
ઋગ્વેદનાં સમયગાળાનો સમાજ ખેતી આધારિત હતો. ઈન્દ્ર, અગ્નિ જેવા દેવોને આહુતિ વડે ખુશ કરીને સુખાકારીની કામના કરવાની વૈદિકપ્રથા સાથે સમાજજીવન પણ આબાદ જોડાયેલું છે. હોળીના ઉત્સવમાં આજે પણ તેનું પ્રતિબિંબ વર્તાય છે. ફાગણ એ ઋતુસંધિનો મહિનો ગણાય છે. આ માસમાં શિશિર અને વસંતનું મિલન થાય છે. એ સમયે શિયાળો ઉતરી ચૂક્યો હોય અને ઉનાળાનું આગમન થવામાં હોય એવા આ મિશ્રઋતુનાં સમયે રોગજન્ય કીટાણુઓ હવામાં ઘૂમરાતાં હોય છે. વળી, આ જ સમયગાળામાં રવિપાક ખેતરમાંથી ઉતરીને ખળા ભણી જઈ રહ્યો હોય ત્યારે ખેતઊપજ સાથે ચોંટેલા કીટાણું પણ રહેઠાણ વિસ્તારમાં ગતિ કરતાં હોય. આ સમયે સ્વાસ્થ્યને અને ધાર્મિક આરાધનાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈદિકકાળમાં આ પર્વને નવાન્નેષ્ટિ યજ્ઞનાં નામે ઉજવાતું હતું.
.
ઋતુસંધિકાળમાં વિવિધ પ્રકારનાં કીટાણુઓનું પ્રમાણ સામાન્ય દિવસો કરતાં વધે છે. જેનાથી સામાન્ય પ્રજાનાં સ્વાસ્થ્યને અનેક પ્રકારે હાની પહોચે છે. આયુર્વેદ અને વેદમાં હોલિકા દહન સમયે આવાં કીટાણુઓને નાશ કરવાનાં ઉપાયો બતાવવામાં આવેલા છે. શિયાળાની ઠંડી વખતે શરીરમાં વધી ગયેલા કફને હોળીની પ્રદક્ષિણાથી ઓગાળવાનો આ શ્રેષ્ઠ અવસર છે પણ એ સાથે જ વસંતઋતુમાં આવા કીટાણુઓને ફેલાવાની જોઈતી તક પણ મળી રહે છે.
.
ખેતરમાં પાકેલાં અનાજને સામૂહિક રીતે પ્રગટાવેલાં વિરાટ યજ્ઞની ભભૂકતી જ્વાળાઓમાં આહુતિ અપાતી અને એ રીતે અનાજને પવિત્ર બનાવાતું હતું. અગ્નિમાં તુલસી, કંદ, જ્યેષ્ઠિમધુ, દર્ભ, લીમડાનાં લાકડાં જેવી વનસ્પતિ, ઔષધિની આહુતિ વડે પ્રગટતાં ધુમાડાથી હવામાં ઘૂમરાતાં આરોગ્ય માટે હાનિકારક એવા કીટાણુઓનો નાશ પણ થતો. આમ, હોળીનાં આ પર્વ સાથે વૈદિકકાળનાં મંત્રદૃષ્ટા ઋષિઓએ સામૂહિક સ્વાસ્થ્યની ખેવના પણ વ્યક્ત કરી છે.
.
સાર્વજનિક વૈદિક હોલિકા દહન એક જ દિવસે અને નિશ્ચિત સમયે, ચોક્કસ પ્રકારનાં ઝાડનાં લાકડા અને ઔષધી દ્રવ્યોથી થતું હોવાથી “MASS LEVEL FUMIGATION AT A SINGLE TIME” છે. યજ્ઞમાં ૧૧૧ પ્રકારની દિવ્ય ઔષધિઓ, ૧૧ પ્રકારના યજ્ઞ સમિધ કાષ્ઠ અને નવા ઊગેલાં શિયાળુ પાકો (ઘઉં-જવ,ચણા, ધાણા, જીરૂ, લસણ, વરીયાળી) હોમવાથી ઉત્સર્જીત વાયુઓ (Acetylene, Ethylene, Oxide, Formaldehyde, Propylene Oxide, Menthol, Ammonia, Phenol) અને તેની વ્યક્તિગત અને સામાજિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી તાત્કાલિક અસરો બાબતે જર્મની, રશિયા, અમેરિકા, શાંતિકુંજ, હરિદ્વાર વગેરે સ્થળોએ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો પણ થયેલા છે. પર્યાવરણ શુદ્ધિમાં આવા વાયુઓનું પ્રદાન પ્રસિદ્ધ છે અને એટલે જ ભારતમાં વૈદિક હોળીનું ખૂબ મહત્વ છે.
.
વૈદિક કાળમાં વ્યક્તિ પોતાની જમણાં હાથની મુઠ્ઠી ભરીને વધુમાં વધુ ૬ વાર સુધી મહામૃત્યુંજય મંત્રથી સળગતાં અગ્નિમાં હોમ કરતાં હતાં અને એ રીતે વૈદિક વિધિવત્ ઉચ્ચારણ સાથે હોલિકાપૂજન કરવામાં આવતું હતું જે આજે અદ્રશ્ય થતું જાય છે. જેમ હજારો વ્યક્તિની દાળમાં થોડીક જ હિંગનો વઘાર કરતા તે સુગંધિત થઇ જાય છે, થોડુંક જ મરચું અગ્નિસંયોગને કારણે ખુબ મોટાં વિસ્તારમાં તીવ્ર ગતિથી ફેલાઈ જાય છે તેમ સામગ્રીમાંના ઔષધી દ્રવ્યો સળગતાં અગ્નિસંયોગથી પોતાની તીવ્ર અસરો કરે છે.
આ એક નેનો ટેકનોલોજીનું સ્વરૂપ છે. કેમિકલયુક્ત દ્રવ્યો અને તેની ખરાબ અસરો પણ તેજ રીતે તીવ્ર ગતિથી અસર કરે છે એ પણ ધ્યાન રાખવા જેવી બાબત છે. દહન માટે વપરાતા સંપૂર્ણ સૂકા લાકડા વાપરવાથી તે ઝડપથી અને પૂરેપૂરાં સળગી જતાં હોઈ કાર્બન મોનોક્સાઈડ જેવા હાનિકારક વાયુઓ ઉત્પન્ન કરતા નથી. સળગતી હોળીની પ્રદક્ષિણાની પાછળ વ્યક્તિગત સ્વસ્થ્યરક્ષાનું વિજ્ઞાન છે, માટે પ્રદક્ષિણા અવશ્ય કરવી, નાનાં મોટાં સહુને પણ કરાવવી.
.
ટૂંકમાં શરીરની રક્ષા માટે ધર્મ સાથે જોડી દીધેલું એક પર્વ એટલે હોળી. આ હોળી એ માત્ર છાણાં-લાકડાંનાં ઢગલાં બાળવાનો તહેવાર નથી, એ તો એની સાથે ચિત્તની દુર્બળતા દૂર કરવાનો, મનની મલિન વાસનાઓ, આપણા જીવનમાં રહીને આપણને પજવતાં રહેતાં અંત:શત્રુઓ અને ખોટા વિચારો બાળવાનો પવિત્ર દિવસ પણ છે.
ટૂંકમાં હોળીનો ઉત્સવ એ ફાગણનાં રંગોથી આપણાં જીવનનને રંગીન બનાવતો, વસંતોત્સવમાં પણ સંયમની દીક્ષા આપતો, સત્યનિષ્ઠાનો મહિમા સમજાવતો તેમજ માનવ મનમાં અને માનવ સમાજમાં રહેલી અસહ્ય પ્રવૃત્તિને બાળવાનો સંદેશ આપનારો ઉત્સવ છે. હોળીનાં ઉત્સવ પ્રસંગે આજનાં સમયને જોતાં હોળી પ્રગટાવવાની સાથે-સાથે સંસ્કારની જયોત પણ પ્રગટાવવાની ખાસ જરૂર ઉભી થઈ છે.
.
ભવિષ્યપુરાણમાં દર્શાવ્યાં મુજબ હોળીને હોમ અને લોક સાથે સબંધ છે. હોમ એટલે યજ્ઞ અને લોક એટલે માનવ. આમ, માનવજાતિનાં કલ્યાણ માટે કરવામાં આવેલો યજ્ઞ એટલે હોળી. હોળીની અંદર જેમ આપણે વાતાવરણની શુદ્ધિ માટે વિવિધ સામગ્રીઓ નાંખીએ છીએ તેની સાથે-સાથે આપણે આપણાં કામ, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા જેવાં દોષોને હોમવાની ખાસ જરુર છે. આવાં દોષોને તિલાંજલિ આપીશું તો જ આપણને મનથી શાંતિ મળશે અને તો જ આપણે ખરાં અર્થમાં હોળીની ઉજવણી કરી કહેવાશે.
.
સામાજિક કાર્યકરો, ગામડાનાં આગેવાનો, સમાજસેવી સંસ્થાઓ, વ્યક્તિગત સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગગૃહો, યુવકો / યુવતીઓ વગેરે કોઈ પણ જો આ સાચી વૈદિક હોળીને અનુસરશે તો એનો મુળ આશય ચોક્કસ પાર પડશે એવું મારુ દ્રઢપણે માનવું છે.
.
તન ને મન સ્વસ્થ કરે આ અગન તાપ,
ઊની આંચ ન આવે આ શ્રદ્ધા પ્રતાપ..!!
.
હોળીની અગ્નિમાં તમામ રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા હોમી, સોના જેમ તપી મનથી શુદ્ધ થઈને બહાર આવીયે એવી મારાં તરફથી આપ સહુને આજનાં હોળી દહન પર

શુભેચ્છાઓ..!!
.
( વૈભવી જોષી )

स्त्रियाँ खेलती हैं होली

 

स्त्रियाँ खेलती हैं होली
नज़रें झुकाएं
पल्लू में आँचल सहेजती
भयाकुल हिरनी-सी होली के दिन
वे हो जाती हैं रंगों में विलीन
जैसे रंग होते हैं पुष्पों में
वे बन जाती हैं सुगन्ध
और बहने लगती हैं बयार के साथ
वे जानती हैं अपना दायरा
और पुरुषों का मिजाज़
साल में एक बार ही सही
स्त्रियाँ देती हैं परीक्षाएं सीता की तरह होली खेलते हुए।

स्त्रियाँ खेलती हैं होली
जैसे ब्रह्मांड में घूमती है धरती
साल दर साल सूरज की परिक्रमा करती हुई
करते हुए सृष्टि का भरण

टूटते हैं तारे
पास से निकल जाते हैं कितने ही उल्का पिंड
झाँक लेता है सूरज पैनी निगाह से
बर्फ जमें तुम्हारे उत्तुंग ध्रुवों पर
घूमती रहती है धरती

थोड़ा तिरछा होने पर भी
धरती जानती है अपना अनुशासन
और सूरज का उत्ताप
उसके आँचल में भी उबलता है लावा
आते हैं भूचाल
उछाल भरता है
हृदय का जल आकाश की ओर

पल्लू में बाँध कर सारा झंझावात
धरती खेल रही है होली
सूर्य, चन्द्र और सभी नक्षत्रों के बीच
किसी स्त्री की तरह

जैसे स्त्रियाँ खेलती हैं होली
होली के दिन भी !!

(  राजेश्वर वशिष्ठ )

કોહિનૂર મળ્યો નથી-દેવાયત ભમ્મર

હાં, ક્યાંક ગુમ થયેલો કોહિનૂર મળ્યો નથી.
આ દેશને હજુ ખોવાયેલો સુભાષ મળ્યો નથી.
.
માં પ્રભાવતીનો પુત્ર.
ને જાનકીનાથનો જાયો.
કટક નગરીમાં જન્મ્યો.
યુવા લોહીમાં એ સમાયો.
બહુ બુદ્ધિશાળી યોદ્ધો એવો ઘેઘુર મળ્યો નથી.
.
હાં, ક્યાંક ગુમ થયેલો કોહિનૂર મળ્યો નથી.
આ દેશને હજુ ખોવાયેલો સુભાષ મળ્યો નથી.
.
દેશભક્તોનોય દેશભક્ત
હતો એ દેશભક્ત દાદવો.
હે સુભાષ તારા નામનો,
ચંદ્ર ગોતે છે હજુ હિંદવો.
.
અમે ખૂન દીધાં તોય એ સૂર જડ્યો નથી.
હાં, ક્યાંક ગુમ થયેલો કોહિનૂર મળ્યો નથી.
આ દેશને હજુ ખોવાયેલો સુભાષ મળ્યો નથી.
.
ગાંધીજી એ મુક્યો કે જવાહરે?
મુકાયો તો છે અવળા હાથે.
મોહનદાસ પણ મરી ગયા છે.
એ’તો નહીં લઈ ગયા ને સાથે?
જન્મ્યો હતો જરૂર, સુભાષ દિલે મર્યા નથી.
.
હાં, ક્યાંક ગુમ થયેલો કોહિનૂર મળ્યો નથી.
આ દેશને હજુ ખોવાયેલો સુભાષ મળ્યો નથી.
.
ફૌજી સુભાષ, નેતા સુભાષ.
સુભાષ આઝાદ હિન્દ ફૌજ.
‘દેવ’ દેશભક્ત સાચા નેતાની.
અંખડ ભારતને હજુ છે ખૌજ.
.
આઝાદ હિંદ માટે ગયેલો દૂર, પાછો ફર્યો નથી.
હાં, ક્યાંક ગુમ થયેલો કોહિનૂર મળ્યો નથી.
આ દેશને હજુ ખોવાયેલો સુભાષ મળ્યો નથી
.
( દેવાયત ભમ્મર )