હાસ્યાસ્પદ હક્કો-ફાલતું ફરજો-વિનય દવે

26મી જાન્યુઆરી. પ્રજાસત્તાક દિવસ આપણા ભારતના બંધારણનો ‘જન્મદિવસ’. વિશ્વના મહાન દેશોના બંધારણમાંથી શ્રેષ્ઠ મુદ્દાઓ લઈ બનાવવામાં આવેલું આપણું બંધારણ શ્રેષ્ઠત્તમ ગણવામાં આવી રહ્યું છે. આપણા આ ‘વર્લ્ડ બેસ્ટ કોન્સ્ટિટ્યુશન’માં દેશનું તંત્ર સારી રીતે ચાલે તે માટે ઘણું બધું લખવામાં આવ્યું છે, પણ એમાં દેશના નાગરિકો માટે હક્ક અને ફરજો અંગે જે લખવામાં આવ્યું છે તે તો ખૂબ જ અદ્ભુત છે. બંધારણ મુજબ મને, તમને આપણને સૌને વાણી સ્વતંત્રતાનો હક્ક, ઇચ્છા મુજબનો ધર્મ પાળવાનો હક્ક, ન્યાય મેળવવાનો હક્ક એવા ઘણા બધા હક્ક, અધિકાર યાને કિ ફંડામેન્ટ રાઇટ્સ મળેલા છે, તેવી જ રીતે બંધારણમાં નાગરિકો માટે કેટલીક ફરજો પણ જાહેર કરાઈ છે. જેમ કે, બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન જાળવવું, રાષ્ટ્રની એકતા-અખંડિતતા જળવાઈ રહે તેનો ખ્યાલ રાખવો, પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને રાષ્ટ્રીય સ્મારકોની જાળવણી કરવી એવી ઘણી ફરજોનો પણ બંધારણમાં ઉલ્લેખ છે.

 

પણ ભઈ આ તો બંધારણ મુજબ જાહેર થયેલ હક્ક અને ફરજો છે, પણ એ સિવાયના ઘણા હક્ક અને ફરજો તો આપણે જાતે-પોતે બનાવી નાખ્યાં છે અને એનો અમલ કરી રહ્યા છીએ. આવા દેશના નાગરિકો દ્વારા ‘સેલ્ફ મેન્યુફેક્ચર્ડ’ હક્ક અને ફરજો કયાં છે ખબર છે? નહીં ખબર? તો લો હોંભરો તારે…

 

ગંદકી કરવાનો હક્ક અને ફરજ:

આપણે ભારત દેશના નાગરિકો આખા દેશને ‘પોતાની મિલકત’ સમજીએ છીએ અને પોતાની મિલકતમાં તો જે કરવું હોય એ કરાય એવી માનસિકતા સાથે આપણે ચારે બાજુ ગંદકી કરતા રહીએ છીએ. ગંદકી ફેલાવવી એને આપણે આપણા હક્ક સમજીએ છીએ. સરકાર ગમે તેટલાં સ્વચ્છતા અભિયાનો કરે, પણ આપણે ‘ગંદકી કરવી એ અમારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે’ એવું નક્કી કરી સતત, અવિરત, ચારેબાજુ ગંદકી ફેલાવ્યા જ કરીએ છીએ. ગંદકી ફેલાવવાના હક્કની પૂર્તિ કરવા માટે આપણે પાન, મસાલા, ગુટખા ખાઈ ગમે ત્યાં થૂંકવાની પ્રવૃત્તિને ફરજ ગણી એનો અમલ કરતા રહીએ છીએ. એ સિવાય ગમે ત્યાં કચરો ફેંકવો, જાહેર સ્થળોએ ખૂબ ગંદકી કરવી, મન ફાવે ત્યાં જાહેરમાં ‘એકી-બેકીની રમત’ રમવાની ફરજ નિભાવી ગંદકી કરવાના હક્કને અમલમાં મૂકતા રહીએ છીએ.

 

ઘોંઘાટ કરવાનો-ડિસ્ટર્બન્સ ઊભું કરવાનો હક-ફરજ:

આપણે ભારતના બધા જ નાગરિકો ખૂબ ઘોંઘાટપ્રિય પ્રજાજનો છીએ. બીજાની પરવા કર્યા વગર ગમે તે સમયે ખૂબ ત્રાસજનક ઘોંઘાટ કરવો એને આપણે આપણો હક્ક સમજીએ છીએ. આપણા આ ઘોંઘાટિયા હક્કને અમલમાં મૂકવા આપણે ઘોંઘાટી ફરજો અદા કરવા માંડીએ છીએ. અભૂતપૂર્વ ઘોંઘાટ કરવા આપણે જાહેરમાં ધાર્મિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરીએ છીએ, સભાઓ કરીએ છીએ, સરઘસો કાઢીએ છીએ, વરઘોડા લઈ નીકળી પડીએ છીએ, જાહેરમાં ગમે ત્યારે ફટાકડા ફોડીએ છીએ, મોબાઇલમાં ગમે ત્યારે, ગમે તે રીતે રાડારાડી કરી વાતો કરવા માંડીએ છીએ. ખૂબ જ નિષ્ઠાથી તીવ્ર ઘોંઘાટ કરવાની ફરજ નિભાવી લોકોને પરેશાન કરી, શાંતિનો ભંગ કરી ઘોંઘાટ કરવાના હક્કની મજા લઈએ છીએ.

 

ફાલતુ, વાહિયાત બકવાસ કરવાનો હક્ક અને ફરજો:

આપણા બંધારણમાં આપણને વાણી સ્વાતંત્ર્યનો હક્ક મળેલો છે. આપણે આપણા વિચારો મુક્ત રીતે વ્યક્ત કરી શકીએ છીએ, પણ આ હક્કનો દુરુપયોગ કરી આપણે ‘દે જ દે’ બકવાસ કરવાનો હક્ક જાતે બનાવી દીધો છે. કોઈપણ વ્યક્તિ પર કોઈપણ વિષય પર આપણે કંઈ પણ બોલવા માંડીએ છીએ, લખવા માંડીએ છીએ, આડેધડ બકવાસ કરી ‘ઝૂડમઝૂડ’ શરૂ કરી દઈએ છીએ. ઉગ્ર અને વ્યગ્ર બની જેમ ફાવે એમ લવારી કરીએ છીએ, દલીલો કરીએ છીએ. આપણા બકવાસ કરવાના હક્કને પરિપૂર્ણ કરવા આપણે ‘બકવાસી ફરજો’ નિભાવવા માંડીએ છીએ. જેના ભાગરૂપે આપણે ચાની કીટલીઓ પર, બગીચા બાંકડે, પાનના ગલ્લે, ગલીના નાકે, ઘરની બહારના ઓટલે ટોળું વળી બેસી જઈએ છીએ અને બોગસ વાતો મોટા અવાજે કરવા માંડીએ છીએ. આ ઉપરાંત મોબાઇલ ફોનમાં, સોશિયલ સાઇટ્સ પર, વોટ્સએપ, એફ.બી., ટ્વિટર પર ગમે એવું એલફેલ લખી ફરતું કરી દઈએ છીએ. કેટલાંક તો ટીવી ચેનલોમાં, સમાચારોમાં જઈ ‘ટોક શો’માં બેસી ખૂબ ભંગાર વાતો યાને કિ બકવાસનો મારો ચલાવતા રહે છે. આપણો આ ફાલતુ બહુ બકવાસનો હક્ક અને એની ફરજો ખૂબ ‘ન્યૂસન્સ’ ફેલાવે છે.

 

કાયદા-કાનૂન-નિયમ-રૂલ્સ તોડવાનો હક્ક અને ફરજો:

આમ તો આપણે ત્યાં ‘રૂલ ઓફ લો’ એટલે કે ‘કાયદાનું શાસન’ છે, પણ આ વાત એ માત્ર બોલવા-સાંભળવામાં સારી લાગે એવી વાત છે. બાકી આપણને બધાયને કાયદા અમલ નહીં કરવાની, નિયમો નહીં માનવાની, કાનૂન તોડવાની, રૂલ્સની ‘ઐસીતૈસી’ કરવાની જબરી ફાવટ છે. કાયદો હોય એને તોડવો જ જોઈએ આ વાતને આપણે પોતાનો અધિકાર માનીએ છીએ.

 

આપણા ‘કાયદાતોડ હક્ક’નું જડબેસલાક પાલન કરવા આપણે પ્રમાણિક રીતે કાયદા ઉલ્લંઘનની અપ્રમાણિક ફરજો નિભાવીએ છીએ. કાયદો હોય તો એમાં છીંડાં શોધી છટકવું એ  આપણે નૈતિક ફરજ માનીએ છીએ. આ ઉપરાંત કાયદો તોડી અને પછી ‘તોડ-પાણી’ કરવા ‘સેટિંગ પાડવા, છેડા અડાડી છટકી જવું, ખિસ્સા ગરમ કરી ખોવાઈ જવું, લાંચ-રુશવત આપવી, સામા થવું, સરાસર ખોટું બોલવું આ બધી ફરજોનો અમલ કરી આપણે કાયદા તોડવામાં હક્કની માથાભારે બની મસ્તીથી મજા માણીએ છીએ.’

 

આ સિવાય ઘપલાં કરવાં, ગોટાળા કરવા, જુઠ્ઠાણાં ચલાવવાં, વિરોધ અને માત્ર વિરોધ જ કર્યા કરવો, ટાંટિયાખેંચ પ્રવૃત્તિ કરવી, લાગવગ લગાડી આગળ વધી જવું. ઘૂસણખોરી કરવી, કામકાજ કરવામાં દાંડાઈ કરવી, ફરજ નિભાવવામાં દોંગાઈ કરવી, મફતનું મારી ખાવું, આવાં ઘણાં ઘણાં હક્ક અને ફરજો આપણે જાતે બનાવી લીધાં છે. આપણા આવા જ લેભાગુ વર્તનના કારણે પ્રજાસત્તાક ભારત દેશની પ્રજાને ‘સટ્ટાક-સટ્ટાક’ તમાચા પડતા રહે છે. 1950ની 26મી જાન્યુઆરીથી અમલમાં આવેલા ‘બેસ્ટ’ બંધારણમાંથી કંઈક તો શીખો મારા વાલીડાંવ!

 

( વિનય દવે )

કંપન-અનુકંપન – સાગર ચૌચેટા ‘સાચો’

વાહનનાં નામે માત્ર સાયકલ અને એ પણ એવી કે ટંકોરીનો અવાજ ન આવે પણ તેનાં બાકીનાં બધા અંગ-ઉપાંગ અવાજ કરતાં હતાં, એ સાયકલની ચેન માત્ર ત્યારે જ ઉતરી જતી જ્યારે કોઈ બમ્પ આવે, બ્રેક તો એવી લાગતી કે ઉભી રાખવી હોય તો મારા ઘસાયેલા ચપ્પલને જમીન સાથે વધુ ઘસડવા પડતા. આવી આઠમી અજાયબી જેવી મારી સાયકલ હતી છતાં મારા મિત્ર જયપાલની નવી સાયકલથી તો તે એક મીટર આગળ ચાલતી.

 

હું અને જયપાલ અવારનવાર રેસ લગાવીને ઘરે જતાં. એક દિવસ સવારે રસ્તાની જમણી તરફ આવેલી શાળાનાં બાળકો રંગબેરંગી ગેસ ભરેલા ફુગાઓ લઈને કોઈ રમત રમતાં હતાં, નાના ભૂલકાંઓને જોઈને થોડો સમય માટે તેનો કાર્યક્રમ માણવાનું નક્કી કરી સાયકલનું સ્ટેન્ડ ચડાવી ઉભા રહ્યા.

 

મારા હૃદયનાં ધબકારા અચાનક વધતા લાગ્યાં, કશું થવાનો ભાસ થઈ રહ્યો હતો, અકળામણ થઈ રહી હતી, શ્વાસ લેવામાં પણ તકલીફ પડતી હતી ગળું સુકાઈ ગયું, પથ્થર ભરેલા ટ્રકને ખાલી કરતી વખતે આવે તેવો અવાજ કાનમાં ગુંજવા લાગ્યો. જયપાલને કહ્યું “મને કંઈક થાય છે. આ સાયકલ, મકાનો, પેલી શાળા બધું હલતું હોય તેવું લાગે છે…”

 

જયપાલ મને નીચે બેસાડીને બોલ્યો “એ બધું હલ્લે જ છે, આ ભૂકંપ છે…” મને જયપાલનો અવાજ સંભળાતો નહોતો, પણ તેનો શારીરિક હાવભાવ જોઇને સમજી ગયો કે જેવું હું અનુભવું છું તે પણ અનુભવે છે, મને માત્ર તેનો અવાજ જ નહીં મારી આસપાસમાં ઉભેલા લોકોનો અવાજ, બાળકોની ચિચિયારીઓ, બચાવો… બચાવોનો અવાજ પણ સંભળાતો ન હતો. જયપાલના ખભે હાથ મૂકી ટેકો લઈ નીચે બેસી ગયો, હું કશું બોલું તે પહેલાં તો જે રીતે પહેલવાન મગદળ ખભે મૂકે તે રીતે ઈમારત પાસે ઉભેલા અસહાય વૃધ્ધને ખભા પર ઉપાડીને તે મારા તરફ લાવી રહ્યો હતો.

 

થોડી વારમાં શાળાની દીવાલ પડતી જોઈ સિંહણ તેના નાના બચ્ચાઓને મોઢેથી ઉપાડે તેવી રીતે બાળકોને નુકશાન ન થાય તેમ ઉપાડીને ખુલ્લાં મેદાનમાં મુકવા લાગ્યો.

 

આ વિનાશક ભૂકંપ સમયે હું વિચારશુન્ય થઈ ગયો હતો, મારી આસપાસ શું થઈ રહ્યું હતું તેનો હું જરા પણ અંદાજો લગાવવા સક્ષમ ન હતો. તે સમયે કદાચ હું સ્વાર્થી, નિર્લજ્જ, લાચાર કે ત્રણેય સ્થિતિમાં હતો. એક પણ ડગલું આગળ વધી ન શક્યો એક જ સ્થાને બેઠો રહ્યો.

 

થોડીવાર બાદ જયપાલ ક્યાં હતો? તે શું કરતો હતો? તેવો વિચાર પણ નહોતો આવતો, માત્ર માટીનાં પૂતળાની જેમ આ મહા વિનાશક ભૂકંપનાં કંપનોમાં હું ખોવાઈ ગયો હતો.

 

 

જયપાલ મારી પાસે આવીને મારી હથેળીમાં હાથ મૂકીને બોલ્યો “વાહ તે તો કમાલ કરી નાખી, એક સાથે તેં આટલા લોકોનો જીવ બચાવ્યો, વાહ… તારો મિત્ર હોવાનો મને ગર્વ છે.” હું કશું સમજી ન શક્યો, મારો હાથ કે પગ હલી શકે તેમ પણ ન હતું. જે વૃદ્ધ અને બાળકોને જયપાલે બચાવ્યા તે બધા મને ઘેરીને ઉભા હતાં. મારી આંખો સિવાય શરીરનું કોઈ પણ અંગ હલી પણ નહોતું શકતું. મેં કશું કર્યું નથી છતાં જયપાલને મારા પર ગર્વ કઈ રીતે થાય? કદાચ તે મારો ખાસ મિત્ર છે માટે તેણે જે કર્યું તેનો શ્રેય મને આપવા માંગતો હોય? તે સમયે હું કોઈ હોસ્પિટલમાં હોઉં તેવું લાગતું હતું.

 

મેં જયપાલને પૂછ્યું “હું હોસ્પિટલમાં છું?”

 

મેં સવાલ પૂછ્યો પણ સામે થી કોઈ જવાબ ન આવ્યો. માટે થોડું વધુ જોરથી બોલ્યો “હું અહીંયા હોસ્પિટલમાં કેમ છું?”

 

જયપાલે મારા ગાલ પર હાથ મૂકીને કહ્યું :

 

“તું અત્યારે આરામ કર, મેં તારા ઘરે કહી દીધું છે. તેઓ હમણાં આવે પછી વાત કરીએ. ચિંતા ન કરતો. અમે તારી સાથે જ છીએ. તું કશું ન બોલતો. તને ડૉકટરે બોલવાની ના કહી છે.”

 

“મારી સાયકલ ક્યાં છે? થોડું પાણી પીવું છે, ગળું સુકાય છે.”

 

“સાયકલ ! કઈ સાયકલ !?” તેણે આશ્ચર્યથી મારી સામે જોયું. તે મારા શબ્દો સમજી ન શક્યો હોય તેમ જોઈ રહ્યો. તે સમયે સાયકલની ચર્ચાથી વધુ મહત્વ તરસ છીપાવવાનું હતું. માટે ફરી એક વખત પાણી માંગ્યું, પાણી આવ્યું કે નહીં ખબર નથી. પણ દવાની અસરને કારણે ફરી ઘેન ચડી ગયું.

 

 

સ્વસ્થ થઈ ઘરે પહોંચ્યાને ઘણા દિવસો થઈ ગયા હતાં. ઘણાં દિવસો બાદ મારી સાયકલ જોઈને એ ભૂકંપવાળા દિવસની યાદ ફરી તાજી થઈ ગઈ.

 

તે દિવસે જયપાલે તેના કામનો શ્રેય મને કેમ આપ્યો હતો? તેની જાણકારી મેળવવાની બાકી હતી, હું જયપાલની રાહ જોઇને બેઠો હતો. દરરોજની જેમ તે મારા ઘરે પહોંચ્યો

 

“ભૂકંપનાં દિવસે મને શું થયું હતું?” મેં તેને આ સવાલ પૂછતાં સાથે જ તેણે વાત બદલવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે સફળ ન રહ્યો. મારી જીદથી કંટાળીને તેણે કહ્યું

 

“ખૂબ લાંબી વાત છે, પછી ક્યારેક વાત.”

 

“અરે યાર… તારે કહેવું પડશે. કારણ કે મેં શું કર્યું તેની મને તો જાણકારી હોવી જોઈએ ને?”

 

“ઠીક છે યાર કહું છુ, તું તો ગુસ્સે થઈ ગયો. કાંઈ ખાસ નથી થયું…” તેણે વાત શરૂ કરી.

 

“સાચે તને કશું યાદ નથી?”

 

હું બેભાન થયો તે પહેલાની બધી વાત મેં તેને કરી. પણ તેનો ચહેરો કહેતો હતો કે મારી વાત બનાવટી હોય. આવું કશું બન્યું જ ન હોય.

 

મને અટકાવતા જયપાલ બોલ્યો “એટલે તું હોસ્પિટલમાં સાયકલની વાત કરતો હતો તે આ જ વાત હતી?

 

અરે ભાઈ, તેં જે કહ્યું તેવું કશું બન્યું જ નથી. બે માસથી તો તું હોસ્પિટલમાં દાખલ હતો. હા, ભૂકંપનાં કારણે તું હોસ્પિટલમાં હતો તે સાચી વાત છે.”

 

મને તે દિવસનું કશું જ યાદ નથી તેવું કહેતા તેણે તે દિવસની વાત કરવાની શરૂ કરી.

 

“તે દિવસે ત્રણ માળિયાની ખખડધજ બિલ્ડીંગના ત્રીજા માળે ભરતના ઘરે તું, હું અને ભરત નાસ્તો કરવાં બેઠા હતાં, શોભનામાસી ગરમ ગરમ નાસ્તો પીરસતા હતાં ત્યારે જ ભૂકંપનો જોરદાર આંચકો આવ્યો. આપણે ત્રણે મિત્રોએ ભરતના પથારીવશ બીમાર દાદાને ખાટલા સાથે નીચે ઉતારી બધાંને નીચે ઉતરી જવાનું કહ્યું હતું. જ્યારે આપણે નીચે જઈને જોયું તો આખું બિલ્ડીંગ પડું પડું થઈ ગયું હતું.

 

શોભનામાસી પણ ભૂકંપના ભયથી નીચે ભાગ્યા પણ ગેસનો ચૂલો બંધ કરવાનું ભૂલી ગયા હતાં. ત્રણ માળનાં બિલ્ડિંગને એક તરફ નમેલું જોઈને બધાં ગભરાઈ ગયાં. બિલ્ડિંગની તૂટેલી દીવાલમાંથી ચાલુ ગેસ પર નજર પડતાં શોભનામાસીએ ચીસ પાડી કે ગેસ બંધ કરો નહીંતર સિલિન્ડર ફાટશે અને આખું બિલ્ડિંગ ઉડી જશે. નળીની મજબૂતીને કારણે હવામાં લટકતી ગેસના સિલિન્ડરને સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખવાની હિંમત કોણ કરે? હવે શું કરવું? બંધ કરવા કોણ જશે? એક આંચકો આવ્યો છે તો થોડી વારમાં બીજો આંચકો પણ આવશે જ. જે કરવું હોય એ જલ્દી કરવું પડશે. એકઠાં થયેલાં ટોળામાં આવી ચર્ચાઓ ચાલતી હતી. તેવામાં તો તું ઉપર ચડી ગયો અને રેગ્યુલેટર બંધ કરી ગેસના સિલિન્ડરને સુરક્ષિત જગ્યાએ મૂકી દીધો. બધાં તાળીઓ પાડવા લાગ્યાં, ત્યાંથી નીચે આવવા તેં આગળ પગલું માંડ્યું જ હતું તેવામાં ફરી એક ભૂકંપનો આંચકો આવ્યો. એ આંચકામાં બિલ્ડિંગ સાથે તું પણ ઉપરથી નીચે પટકાયો અને હાથ, પગ અને માથાના ભાગે ઘવાયો. તાત્કાલિક સારવાર માટે અમે તને હોસ્પિટલ લઈ ગયા.

 

તારા આ પરાક્રમને કારણે અમે બધાં તારા પર ગર્વ કરીએ છીએ. તું સમયસર ન પહોંચ્યો હોત તો ઘણાં લોકો ઘાયલ થયા હોત.”

 

જયપાલની વાત સાંભળીને મારું ગળું ભરાઈ ગયું. મારું નસીબ સારું ગણું કે ખરાબ? તે દિવસે જે થયું તે મને યાદ નથી. અને જો યાદ હોત તો પણ હું કશું કરી શકું તેમ ન હતો. કદાચ ભૂતકાળ પરિવર્તનનો અવસર મળે તો ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧નો એ દર્દનાક દિવસ બદલવા ઈચ્છું છું. જે દિવસે કચ્છનાં હજારો લોકોએ પોતાનાં જીવ ગુમાવ્યા…

 

નોંધ:

આ વાર્તાની ઘટના સત્ય છે. પરંતુ વાર્તારૂપે રજૂ કરવા માટે ઘણાં ફેરફારો કર્યા છે. માટે કાલ્પનિક વાર્તા જ ગણવી…

 

( સાગર ચૌચેટા ‘સાચો’ )

રાષ્ટ્રભક્તિ-કાના બાંટવા

રાષ્ટ્રભક્તિ વર્ષમાં બે વાર પહેરવાનાં કપડાં નથી.

 

છવ્વીસમી જાન્યુઆરી અને પંદરમી ઓગસ્ટ. આ બે રાષ્ટ્રીય પર્વ આવે એટલે આપણને સિઝનલ રાષ્ટ્રભક્તિનો વાઇરલ બુખાર ચડે છે. વોટ્સએપ, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મને તિરંગાના ફોટા, રાષ્ટ્રગીતની કડીઓ અને એમપીથ્રી વડે છલકાવી દઈએ છીએ અને દેશદાઝ દેખાડ્યાના સંતોષ સાથે નિરાંતે પોઢી જઈએ છીએ.

 

આપણા માટે પ્રજાસત્તાક પર્વ કે સ્વાતંત્ર્ય દિવસ એટલે રજાનો દિવસ. તિરંગાને યાદ કરવાનો અને અમુક માટે સલામ કરવાનો દિવસ. રાષ્ટ્રભક્તિના મેસેજ મોકલવાનો દિવસ. રજા ક્લબ કરીને ક્યાંક ફરવા જતા રહેવાનો દિવસ.

 

રાષ્ટ્રપ્રેમ કોઈ એક દિવસ પૂરતો સીમિત ન હોય, એ તો 24×7 ધધકતો હોય. શાશ્વત હોય. એ કોઈ એક દિવસનો મોહતાજ ન હોઈ શકે. એ કોઈ વિશેષ દિવસે વાપરીને પછી વર્ષ દિવસ સુધી સાચવીને કબાટમાં મૂકી દેવાની ચીજ નથી. થાપણાનાં કપડાં જેવો શબ્દપ્રયોગ તમારામાંના ઘણાએ સાંભળ્યો નહીં હોય. અગાઉના જમાનામાં પ્રસંગોએ પહેરવા માટે નવાં અને થોડાં મોંઘાં કપડાં સાચવીને કબાટમાં રાખવામાં આવતાં. સારા પ્રસંગે એ પહેરવાનાં અને પછી ધોઈને પાછાં મૂકી દેવાનાં. આપણી દેશભક્તિ થાપણની થઈ ગઈ છે.

 

વર્ષમાં બે વખત પહેરો અને પછી ગડી વાળીને, સાચવીને મૂકી દો. થાપણાનાં કપડાં સાથે તેને સાચવવા માટેનાં દ્રવ્યો અને ઘરેણાં પણ એ જ કબાટ કે ટૂંક કે પટારામાં રહેતાં એટલે તે કપડાંમાં એક વિશિષ્ટ સુગંધ આવતી. વર્ષે બે વખત બહાર નીકળતી રાષ્ટ્રભક્તિમાં પણ એવી જ સુગંધ આવતી હોય છે, જે ઉછીની હોય છે, પોતીકી નથી હોતી.

 

સોશિયલ મીડિયા પર રાષ્ટ્રીય પર્વ નિમિત્તે આપણે મેસેજનો જે ધોધ વહાવીએ છીએ તે ખરાબ નથી, પણ તે રાષ્ટ્રભક્તિયે નથી જ. એ દેશદાઝનો દેખાડો માત્ર છે. તમે પણ દેશ પ્રત્યે અખૂટ લાગણી ધરાવો છો એવું બીજાને બતાવવા માટે આ મેસેજ થાય છે. કોઈ તમને ઓછા દેશભક્ત ન સમજી લે એ માટેનો પ્રયાસ છે.

 

અત્યારની પરિસ્થિતિમાં તો ઓછા દેશભક્ત કે દેશપ્રેમરહિત સમજવા માટે સોશિયલ મીડિયા જ એકમાત્ર માપદંડ રહ્યો છે એ પણ હકીકત છે. દેખાદેખીને લીધે ફોરવર્ડ અને લાઇક્સ થાય છે. દેશભક્તિ સોશિયલ મીડિયામાં મેસેજીસ થકી દેખાડો કરવાની ચીજ નથી, એ આચરણમાં મૂકવાની ચીજ છે. અમલ કરવાની ચીજ છે.

 

દેશભક્તિ જીવવાની હોય, જતાવવાની ન હોય. દેશપ્રેમ શ્વાસ જેટલો અનાયાસ હોય, એ એક વિશ્વાસ હોય, આયાસપૂર્વક ઢંઢેરો પીટવાનો ન હોય દેશપ્રેમનો.

દેશદાઝ, રાષ્ટ્રભક્તિ શું છે?

તેના માટે સરહદ પર લડવા જવું અનિવાર્ય નથી.
તેના માટે કોઈ સલામતી દળમાં જોડાવું અનિવાર્ય નથી.
તેના માટે કોઈ પદ પર હોવું જરૂરી નથી.
તેના માટે કોઈ વિશેષ સુવિધાની જરૂર નથી.
તેના માટે કોઈ સાધન, શસ્ત્ર, સરંજામથી સજ્જ થવાની જરૂર નથી.
તેના માટે કોઈ શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણની આવશ્યકતા નથી.
તેના માટે સ્નાયુબદ્ધ શક્તિશાળી હોવું જરૂરી નથી.
તેના માટે કોઈ ચોક્કસ કોમ, જ્ઞાતિ, નાતના હોવા અનિવાર્ય નથી.
તે કોઈનો ઇજારો નથી અને કોઈ ચોક્કસ વર્ગની જ ફરજ નથી.
તેના માટે કોઈ ગણવેશ વર્દી જરૂરી નથી.
તેના માટે સરકારની મંજૂરીની આવશ્યકતા નથી.
દેશભક્તિ
રાષ્ટ્રપ્રેમ
દિલમાંથી પ્રગટે છે.
બારેમાસ વહે છે.
ખુમારી આપે છે.
સંતુષ્ટી આપે છે.
તેજ આપે છે.
તાકાત આપે છે.
એ સંસ્કારમાં સિંચાય છે

રાષ્ટ્રગીત સાંભળતી વખતે તમને ઊભા થઈ જવાની અદમ્ય ઇચ્છા થઈ આવે છે? તમે સાવધાન થઈ જાઓ છો? તમારાં રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે? રક્તપ્રવાહ ઝડપી થઈ જાય છે? એ તમારી માતૃભૂમિ, તમારા નેશન પ્રત્યેની તમારી લાગણી દર્શાવે છે. આ લાગણી કર્મમાં પરિવર્તિત થવી જોઈએ. એ જીવવી જોઈએ નહીંતર વ્યર્થ જાય.

તમે રસ્તા પર કચરો ન ફેંકો એ દેશભક્તિ છે.
તમે જાહેરમાં થૂંકો નહીં એ દેશભક્તિ છે.
તમે ટ્રાફિક સેન્સ દર્શાવો એ દેશભક્તિ છે.
તમે કરવેરા ભરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે સરકારી સંપત્તિનું રક્ષણ કરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે બસ-ટ્રેનની સીટ ન ચીરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે શહેરની દીવાલો ગંદી ન કરો એ દેશભક્તિ છે
તમે બીજા નાગરિકને મદદરૂપ થાઓ એ દેશભક્તિ છે.
તમે લાઇનમાં ઊભા રહો એ દેશભક્તિ છે.
તમે સામાજિક સેવા કરો એ દેશભક્તિ છે.

યાદી અનંત છે. દરેક કામમાં તમે દેશદાઝ દેખાડી શકો. અન્નનો બગાડ નહીં કરીને, પાણી બચાવીને, નેચરલ રિસોર્સનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરીને. કંઈ કેટલીય રીતે રાષ્ટ્રભક્તિ બનાવી શકાય.

 

પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધમાં સોશિયલ મીડિયામાં પોસ્ટ મૂકવી એ જ રાષ્ટ્રભક્તિ નથી. એના માટે પાકિસ્તાન સામે લડવા જવાની હિંમત જરૂરી છે. ડોકલામમાં ચીની સૈનિકો ઘૂસી આવે ત્યારે રેલી કાઢીને પૂતળાં બાળવાં એ જ રાષ્ટ્રપ્રેમ નથી. આંદોલનો કરવાં એ રાષ્ટ્રભક્તિ નથી. તોડફોડ કરવી, રસ્તાઓ પર ચક્કાજામ કરવા, વાહનો સળગાવવાં, મારામારી કરવી એ લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાની રીત બની ગઈ છે, પણ એ દેશપ્રેમ નથી.

 

દેશને ચાહનાર ક્યારેય દેશને નુકસાન કરી શકે નહીં. ભારતનો સામાન્ય માનવી દેશપ્રેમી છે. ભારતના નાગરિકોને મા ભારતી પ્રત્યે અનંત આદર છે, કારણ કે આ પ્રજાએ ગુલામી જોઈ છે. ભારતમાતાના પગમાં બેડીઓ પડેલી જોઈ છે. આઝાદીની કિંમત આ પ્રજાએ ચૂકવી છે, પણ સિત્તેર વર્ષે ઘણું ભુલાઈ ગયું છે. ઘણું આભાસી થઈ ગયું છે. દેશપ્રેમ છે, પણ તે દર્શાવવાના રસ્તા નથી જાણતા એટલે સસ્તા અને સરળ ઉપાયો-પોસ્ટ ફોરવર્ડ કરવા જેવા અજમાવે છે. આ દંભ નેતાઓમાંથી પ્રજામાં ઊતર્યો છે.

 

પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે ધ્વજવંદન કરતા નેતાઓ નર્યો દંભ જ કરે છે. મીડિયા પૂછે ત્યારે વંદે માતરમની ચાર કડી પણ ગાઈ શકતા નથી. અરે! જનગણમનના સર્જકનું નામ પણ નેતાશ્રીઓને યાદ નથી હોતું. તેઓ સફેદ કપડાં પહેરીને સલામ ઠોકે છે, ભાષણો કરે છે, ઉપદેશ આપે છે, શુભેચ્છા આપે છે, સંદેશા આપે છે. વર્ષોની આ ઘટમાળ જોઈને પ્રજા પણ એવું જ કરતાં શીખી ગઈ છે. નેતાઓના દંભની નકલ પ્રજા કરવા માંડી છે.

આ પ્રજાસત્તાક પર્વે વિચારજો કે દેશ ચલાવવાની સત્તા તમને મળી છે, તમે કેટલું કર્યું દેશ માટે? વિચારજો કે તમને રાષ્ટ્રએ જે આપ્યું છે તેનો બદલો વાળવા માટેનું કોઈ કામ તમે કરો છો ખરા? ભારતમાતાના ખોળે પેદા થવું એ આપણું સૌભાગ્ય છે, પણ એ જનની જન્મભૂમિ માટે કશું ન કરવું એ આપણું અભાગ્ય છે. વિચારશો તો અમલ પણ કરશો, કરાવશો. ‘દેશ તો આઝાદ થાતાં થઈ ગયો, તેં શું કર્યું’ની જેમ કોઈ પૂછે કે માતૃભૂમિ માટે કંઈ કરો છો ખરા? તો જવાબ આપવા પૂરતું તો કંઈક હોવું જોઈએ ને.

 

છેલ્લો ઘા : પ્રજાસત્તાક પર્વ, સ્વાતંત્ર્ય પર્વની જાહેર રજા શું કામ હોવી જોઈએ? તે દિવસે તો વધુ કામ કરીને દેશની સમૃદ્ધિમાં ફાળો આપવો જોઈએ. આ બે રજાઓ રદ કરાવવા માટે ઝુંબેશ ચલાવે એ છે કોઈ વિરલા?

 

( કાના બાંટવા )

હું છું છલોછલ-દીપક ત્રિવેદી

આંખ અડાબીડ દરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

આ મારામાં સાંવરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

 

આ રણઝણતાં ઝાંઝરિયાં

હે… ય… અમે શ્વાસમાં ભરીયાં

 

ઈ મનસાગરમાં ભરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

આંખ અડાબીડ દરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

 

જો ગમે એક બે ઠૂમરી

ઈ બને અષાઢી ઘૂમરી

 

ઈ પર્ણોમાં મરમરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

આંખ અડાબીડ દરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

 

ઈ મેઘધનુષી છાયો

ઉર આકાશે પથરાયો

 

ઈ પડઘામાં પાથરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

આંખ અડાબીડ દરિયો છે ને હું છું છલોછલ… છલ… છલ… છલ…

 

( દીપક ત્રિવેદી )

એમાં તું સલવાઈ ગયો !-દક્ષા સંઘવી

ઘર ઘર રમતાં વાડા બાંધ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

ડેલી-ડેલા સજ્જડ વાસ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

ભીંત ચણી તો દરવાજાઓ રાખ ભલે, તું તારો હાકમ;

પણ ત્યાં સાત નકૂચા નાખ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

લાગણીયુંમાં પાઘડીયુંનું કામ ન’તું એ જાણે તો પણ;

આંટા દઈ સંબંધ સજાવ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

સીધી ને સટ વાત હતી આ, માણસ હોવું-માણસ થાવું;

પણ નોખા કાનૂન ઘડાવ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

શ્વાસે શ્વાસે પ્રશ્નો હોવા એ કાંઈ તારી પીડા ન્હોતી;

જીવન બાર જવાબો શોધ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

પથ્થરને ભગવાન કહીને પૂજયા તેં,  ભૈ તારી મરજી;

પણ માણસ છેવાડે રાખ્યા, એમાં તું સલવાઈ ગયો !

 

( દક્ષા સંઘવી )

આઝાદી કે દીવાને-ધનંજય રાવલ

આજે ૨૩મી જાન્યુઆરી એટલે નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની જન્મજયંતિ. અને તેમના વિશે ન લખું તેવું તો અશક્ય છે. પણ ઓછા શબ્દોમાં નેતાજી વિશે વધુ માહિતી કયા પુસ્તકમાં મળશે તેનું ચયન કરતો હતો ત્યારે વોટ્સએપના એક સમૂહથી મિત્ર બનેલા તેવા શ્રી ધનંજયભાઈ રાવલ દ્વારા સંકલિત પુસ્તક ‘આઝાદી કે દીવાને’ હાથમાં આવ્યું. તેમનાં આ પુસ્તકમાં ૧૧૧ એકથી એક ચડિયાતા ક્રાંતિકારીઓના શ્વાસ થંભાવી દે તેવા કારનામાઓનો માત્ર ૧૨૩ પાનાઓમાં સમાવેશ કરવામાં આવેલો છે.

 

આ પુસ્તકમાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ વિશે માહિતી આપતાં ધનંજય રાવલજી લખે છે કે…

 

“કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં સશસ્ત્ર ક્રાંતિના આગ્રહીની ભૂમિકાથી મહાત્મા ગાંધી અને અન્ય નેતાઓ સાથે મતભેદ થયો. ત્યારે નેતાજીએ કોંગ્રેસ પક્ષનો ત્યાગ કર્યો અને ફોરવર્ડ બ્લૉક પક્ષની સ્થાપના કરી.

સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકર સાથે જૂન ૨૨, ૧૯૪૦ના રોજ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થઈ. અંગ્રેજોની નજરકેદમાંથી તે અત્યંત રોમાંચકપણે ઝિયાઉદ્દીન નામથી ફરાર થયા. અફઘાનિસ્તાન-રશિયા માર્ગે તે જર્મનીમાં દાખલ થયા. હિટલર, મુસોલિની, ડી. વિલેરા વગેરે મોટા નેતાઓ સાથે નેતાજીએ સંપર્ક સ્થાપ્યો. નેતાજી જાપાન પહોંચ્યા બાદ ત્યાં ક્રાંતિકારી રાસબિહારી બોઝ સાથે સંપર્ક કર્યો. ‘આઝાદ હિંદ ફોઝ’ની આગેવાની લીધી.

 

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાન સાથે મળી અંગ્રેજોના કબ્જામાંના આંદામાન નિકોબાર ટાપુ જીતી લીધા. જેનાં નામ ‘શહીદ’ અને ‘સ્વરાજ્ય’ રાખ્યાં.”

 

આ પુસ્તકમાં વાક્યરચનાઓમાં થોડી ભૂલો છે પણ સંકલિત માહિતી અમૂલ્ય છે. વાંચતાં રહેજો. નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝને વંદન સાથે.

 

પુસ્તક : આઝાદી કે દીવાને-ધનંજય રાવલ

પ્રકાશક : હેમેન્દ્ર ભોગીલાલ શાહ, બુકશેલ્ફ

પૃષ્ઠ : ૧૨૩

કિંમત : ૧૨૫ રૂ.

નિરાકાર હોય છે-‘નઝીર’ ભાતરી

ત્યાં સાચા અર્થમાં તું નિરાકાર હોય છે,

માનવ બધી રીતે જ્યાં નિરાધાર હોય છે.

 

મિત્રોની બેવફાઈને ભૂલી જતે મગર,

મારું સ્મરણ સદાયે વફાદાર હોય છે.

 

એને અસત્ય માનથી આપે છે આશરો,

જ્યારે જગતમાં સત્ય નિરાધાર હોય છે.

 

ખટકી રહ્યો છે એમાં વજન દોષ ઓ ખુદા,

બાકી વિચાર તારા ઝળકદાર હોય છે.

 

એને ખુદીના નામથી પ્યારો કરી લીધો,

તારી સહાય વિણ જે અહંકાર હોય છે.

 

( ‘નઝીર’ ભાતરી )

સવાર સાંજ હવે-નુરૂદ્દીન ‘શામ’

નવું છે દર્દ જિગરમાં સવાર સાંજ હવે,

સતત રહું છું ફિકરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

અટૂલો રાહમાં મૂકી ન દે મને સાકી,

વીતે છે એજ અસરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

હસી પડે છે કિનારો આ દ્રશ્ય જોઈને;

રહે છે નાવ ભવરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

બની ગયા છે બધાં માનવીઓ યંત્ર સમા,

અજંપો છે આ નગરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

નિકટતા સાવ ગુમાવી છે આપણાઓની,

પરાયા જેમ છું ઘરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

પ્રત્યેક રાહમાં કંટક બિછાવનારાઓ,

મળી રહે છે સફરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

અંધારી રાતમાં ભટકે છે ‘શામ’ મસ્તીથી,

જુદી છે એની નજરમાં સવાર સાંજ હવે.

 

( નુરૂદ્દીન ‘શામ’ )

બીજું તો હું શું સમજાવું ?-સંજુ વાળા

બહુ બહુ તો એક કરું ઈશારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

બની રહે જે ધોરણ-ધારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

હું વણજારો – તું વણજારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

વણજ વિના નહીં આરો-વારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

ઘૂમરાતું ચગડોળ જગત આ તું ‘ને હું સરખા સહેલાણી,

ચડ-ઊતર છે નિયમ નઠારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

પોત હશે પાણીનું તારું તો જ શક્યતા બરફ થવાની,

નાહક ના વેડફ જન્મારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

શબદબીજને શબદનું સિંચન શબદની નીપજ ‘ને સાળ શબદની

શબદ રંગ ‘ને ખુદ રંગારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

ચતુર્મુખ ત્રિગુણા ભગવતી હે ભાષા ! તું ભેરે રહેજે,

ભીડ પડ્યે સાચો સધિયારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

ઈચ્છાઓ આડી ઊભી છે વળગણથી બોઝિલ છે પાંખો,

એમ નહીં સીઝે સંથારો બીજું તો હું શું સમજાવું ?

 

( સંજુ વાળા )

ઝાંઝરણું-સુંદરમ્

ઝાંઝર અલકમલકથી આવ્યું રે,

મને વ્હાલાએ પગમાં પહેરાવ્યું રે;

મારું ઝમકે ઝમઝમ ઝાંઝરણું.

 

એને ઘૂઘરે ઘમકે તારલિયા,

એને પડખે ચમકે ચાંદલિયા;

એને મોઢે તે બેઠા મોરલિયા,

મારું ઝમકે ઝમઝમ ઝાંઝરણું.

 

એ રાજાએ માગ્યું ઝાંઝરણું,

એ રાણીએ માગ્યું ઝાંઝરણું,

તોયે વ્હાલે દીધું મને ઝાંઝરણું.

મારું ઝમકે ઝમઝમ ઝાંઝરણું.

 

ઝાંઝર પ્હેરી પાણીડાં હું ચાલી,

મારી હરખે તે સરખી સાહેલી;

એને ઠમકારે લોકની આંખ ઝાલી.

મારું ઝમકે ઝમઝમ ઝાંઝરણું.

 

( સુંદરમ્ )