તમારો હોબી શું ?

તમારો હોબી શું ? તમને શાનો શોખ છે ?

ખુબ જાણીતો પ્રશ્ન છે નહીં ? કોઈપણ ટોક શોમાં, મુસાફરી દરમિયાન બનતા ટૂંકા પરિચયોમાં, લગ્ન વિષયક મુલાકાતોમાં અનિવાર્ય ગણી શકાય એવો આ પ્રશ્ન.

પણ એનો જવાબ ઘણાને વિચારતા કરી મૂકે એવો. આજથી થોડા વર્ષો પહેલા મને કોઈ આ સવાલ પૂછતું તો હું પણ ખૂબ ઉડાઉ જવાબ આપતી. હોબી ? મોટે ભાગે જવાબમાં આવે મૂવી જોવું, રખડપટ્ટી કરવી, આરામ કરવો, ઊંઘવું, ખાવું , મિત્રો સાથે ગામ ગપાટા મારવા. અને જો હવેના સમયને ધ્યાનમાં રાખી કહું તો કદાચ આવા ઘણા જવાબો પણ અહીં ઉમેરાયા છે જ. જેવા કે ઓનલાઇન સર્ફ, ચેટ, ફેસબુક સર્ચ.
એવું પણ નથી કે બધાને આવા નકામા જ શોખ હોય છે. ઘણાને કુકીંગનો, પેઇન્ટિંગનો, લખવાનો, ગાવાનો, સીવવાનો, વાંચવાનો, સંગીતનો, ડાન્સ કરવાનો એવા બીજા ઘણા સર્જનાત્મક શોખ જણાવી શકે છે.

શું શોખ ક્રિએટિવ જ હોવો જોઈએ ? ના

શું શોખ બધાને ગમવો જ જોઈએ ? ના

શું શોખ મફત પૂરો થાય એવો જ હોવો જોઈએ ? ના

શું શોખ મહેનત કરાવે એવો જ હોવો જોઈએ ? ના

શું આખી જિંદગી એક જ શોખ હોવો જોઈએ ? ના

પણ

શું આ શોખ હોવો જ જોઈએ ? હા
હા હા ને હા !

જીવનના દરેક તબક્કે એક શોખ તો હોવો જ જોઈએ. પછી એ બાળપણનો રમવાનો શોખ હોય કે શાણપણમાં વાંચવાનો કે ગાંડપણમાં ગાવાનો. કોઈ એક શોખ જે તમને બાકી બધાથી દૂર લઈ જઈને તમારી નજીક લઈ આવે, જેને પૂરો કરવામાં તમે જાત ભૂલો, આસપાસ ભૂલો, ગરમી કાળઝાળ ભૂલો ને ઠંડી તડામાર ભૂલો, જીવનની કડવી વાત ભૂલો, પાકી સહેલીઓ સાત ભૂલો, ને હૈયે મચી રમખાણ ભૂલો.

જમીનને ફળદ્રુપ ખાતર કરે છે, એમ જીવનને સમૃદ્ધ શોખનું વળગણ કરે છે .

રોજ સવારે ઉઠતાં જ એની યાદ આવે ને અડધી રાતેય એનું ધ્યાન આવે. શોખનો નશો પ્રેમથી ઓછો નથી. કરી જુઓ. જિંદગી માલામાલ થઈ જશે ને જીવવું આસાન !

So આજનો સવાલ, What’s your HOBBY ?

( દિવ્યા સોની “દિવ્યતા“ )

तितलीयां कौन उडाते है?-शिरीष मोहनलाल दवे

समाचार माध्यमोंके लिये अभी कई सारे ट्रोल विद्यमान (जिन्दा) है. खास करके बीजेपी-नरेन्द्र मोदी विरोधीयोंके लिये कई ट्रोल विद्यमान है. ट्रोलसे प्रयोजन है. समग्रतया दृष्टिसे देखा जाय तो कोई एक, जो वास्तवमें छोटा है, तथापि उसको बडा कर दो. और उसकी लगातार चर्चा किया करो. वह ट्रोल बन जाता है. ऐसी भी कई घटना घटती है जो वास्तवमें अधिक प्रभावशाली होती है किन्तु वह यदि हमारे निश्चित एजन्डाके लिये उचित नहीं है तो उनको अनदेखा करो.

ट्रोल चलाना नहेरुवीयन कोंग्रेसकी आदत है

ट्रोल चलाना वैसे तो राजकीय पक्षोंकी आदत है. लेकिन नहेरुवीयन कोंग्रेस पक्ष उनमें खास है. खास करके जब, प्रतिस्पर्धी पार्टीकी बुराई करनी होती है तो ऐसे सुसर्जित ट्रोल मददगार सिद्ध होते है, ऐसा ये लोग मानते है.

जैसे कि अखलाक एक ट्रोल था. नहेरुवीयन कोंग्रेस पक्षके एक सहयोगी शासित राज्यमें “गौ-मांस” संबंधित घटनाको उछाला गया था. कन्हैया एक ट्रोल था जिसने जवाहर नहेरु युनीवर्सीटीमें देश विरोधी नारे लगवाये थे, खालेद एक ट्रोल था, जिसने अपने साथीयोंके साथ कन्हैयाके सहयोगसे उपरोक्त नारे लगाये थे. गुजरातके उना नामके गांवके समिप “गौ-मांस” संबंधित तथा कथित घटना को लगातार उछाला गया था. वह व्यक्ति दलित था और गांवमें घटी एक घटनाका पीडित था. उसको एक ट्रोल बना दिया था, कश्मिरमें सुरक्षा दलोंने, जीपके हुड पर बंधा हुआ पत्थरबाज व्यक्तिको ट्रोल बनाया गया था, एक लडकी थी, गुर महेर कौर, जिसने कहा “मेरे पिताजी जो सैनिक थे, उनको पाकिस्तानने नहीं मारा था, उनको तो गोलीने मारा था”, गौरी लंकेशको एक ट्रोल बनाया गया था. वह एक पत्रकार थी. और ऐसी हवा फैलायी गयी कि उसको बीजेपीने मारा. वह कर्नाटकमें थी और वहां भी नहेरुवीयन कोंग्रेसका शासन था. यदि नहेरुवीयन कोंग्रेसका शासन है या तो उनके सहयोगी पक्ष/पक्षोंका शासन है तो, बीजेपी या बीजेपीके सहयोगी लोग उस राज्य में हिंसा फैलाते है ऐसी हवा फैलाना.

यदि बीजेपीका शासन है और ऐसे किसीका खून होता है तो ऐसी हवा फैलाना की शासक खुद ऐसी हिंसा फैलाता है. ऐसे सियासती खूनसे तो नहेरुवीयन कोंगी [नहेरुवीयन कोंग्रेस (ईन्दिरा) पक्ष] और उनके सहयोगी साम्यवादीयोंके हाथको खूनी पंजा भी कहा जाता है. केरलमें ऐसे सियासती खूनोंकी गिनती कर लो.

रा.गा. (राहुल गांधी) भी एक ट्रोल है

वैसे तो रा.गा. (राहुल गांधी) भी समाचार माध्यमोंके लिये एक ट्रोल है. लेकिन आज हम ट्रोलकी बातें नहीं करेंगे. आज हम तितलीयोंकी बाते करेंगे.

“तितलीयां उडाना” शायद हिन्दी भाषामें मूँहावरा नहीं है. अंग्रेजीमें “बटरफ्लाई” एक ऐसा शब्द प्रयोग है. यदि आपके पास किसीके निर्णयको क्षतिपूर्ण सिद्ध करना है, किन्तु आपके पास कोई तर्क नहीं है और फिर भी आपको उसकी मजाक करना है तो आप बटरफ्लाय जैसे सुशोभित शब्दोंका उपयोग करके लोगोंका ध्यान आकर्षित कर सकते हैं.

बटरफ्लाय मतलब तितली. तितली कैसी होती है?

तितली रंगबेरंगी होती है. फुलोंकी पत्तीयां जैसे उनके पंख होते हैं. या उससे भी अधिक सुंदर होते हैं. पंख ही उनकी पहेचान है. वास्तवमें तितलीयोंकी प्रजातियां कमजोर होती है. किन्तु कमज़ोर होना मुख्य बात नहीं है. उनकी सुंदरता ही आकर्षण है. लोग उनसे ईसी कारणसे प्रसन्न होते हैं. यदि हमारी बातसे लोग प्रसन्न है होते हैं तो वे शायद ज्यादा सोचेंगे नहीं और हमारी बातोंको स्विकृति दे देंगे.

यदि आपके पास तर्क नहीं है, फिर भी आप किसी नापसंद व्यक्तिकी बुराई करना चाहते हो, और उसको मजाकका पात्र बनाना चाहते हो, या तो उसने जो निर्णय लिये है उन निर्णयोंकी मजाक उडाना चाहते हो, तो आप तितलीयाँ जैसे खूबसुरत शब्दोंका चयन करें, और उनका प्रयोग करें. शब्दोंके प्रासमें सौंदर्य होता है. वैसे तो तितली-प्रयोगके पीछे एक विचार या तर्क भी होना चाहिये. लेकिन तर्क होना अनिवार्य नहीं है.

तितलीयां ही सिर्फ नहीं उडायी जाती, किटककी प्रजातिके ही अन्य इन्सेक्ट जैसे कोकरॉच, फुद्दा, मक्खीयां भी उडायी जा सकती हैं. मक्खीयोंका ज्यादा प्रचलन नहीं है, लेकिन जो लोग मक्खीयां मारते है वे तितलीयां और फुद्दे (फुद्दा एक ऐसा किटक प्रजातिका जीव है जो आकर्षक नहीं होता किन्तु आपको हानिकारक होनेकी भ्रमणा दे सकता है) भी उडाते है.

मान लिजीये आपको नरेन्द्र मोदी पसंद नहीं है.

आप क्यों नरेन्द्र मोदीको पसंद नहीं करते हैं उसके अनेकानेक कारण हो सकते हैं.

तितलीयां या और फुद्दे कब उडाये जाते हैं?

यदि आप नरेन्द्र मोदीको आपका प्रतिस्पर्धी मानते हो. तो आपको नरेन्द्र मोदी पसंद नहीं पड सकता है. क्यों कि आगे बढनेकी स्पर्धामें उसने आपको पीछे छोड दिया, या तो आपसे वह आगे निकल गया, या तो नरेन्द्र मोदीकी बातें आपको आपके डी.एन.ए. के कारण या तो कोई अन्य कारणसे स्विकार्य नहीं है तो आप तितलीयोंका सहारा ले सकते है.

तितलीयां उडाने वाले अपने पक्षके बाहर होते है ऐसा आवश्यक नहीं है.

बीजेपीकी केन्द्रीय कारोबारीने २०१४के लोकसभा चूनावके लिये, अडवाणीना पत्ता काट दिया तो अडवाणीने भी कई तितलियां उडाई थी कि “नंबर – १ चूनावप्रचारक धीर गंभीर होना चाहिये.”

अभी थोडे समय पूर्व ही भूतपूर्व मंत्री यशवंत सिंहाने कुछ तितलीयां उडायी थीं.

“पहेले इन्डिया को बनाओ, फिर इन्डियामे बनानेकी बात करो” (फर्स्ट मेक इन्डिया धेन टॉक ओफ मेक ईन इण्डिया).

भारतीय अर्थतंत्र घुमरी खाके गीर रहा है.

इसका अर्थ समज़ना जरुरी है. यदि आप गुरुत्वाकर्षणके सिद्धांतको जानते है तो गुरुत्वके क्षेत्रमें पदार्थ प्रवेगित गतिसे गीरता है. लेकिन यदि वह पदार्थ गतिमान है तो चक्राकार गोलगोल घुमता हुआ गिरता है. क्यों कि गुरुत्वके क्षेत्रमें अवकाश वक्रीभूत होता है. हमारा अर्थ तंत्र भी गोलगोल घुमता हूआ हर क्षण गीरनेके बढते हुए वेगसे गिर रहा है.

“जीडीपी में जो वृद्धि देखाई जाती है वह तो नयी फोर्म्युलाके मापदंड पर आधारित है. पहेलेकी फोर्म्युलाके मापदंडसे तो वह दो अंक और कम है. इसके लिये विमूद्रीकरण और जीएसटी कारणभूत है.” वैसे तो यशवंत सिंहाने कश्मिर पोलीसी, गौ हत्या बंधीके बारेमें “कुछ लोगोंका प्रशासनके नियमोंको अपने हाथमें लेना” ईन सभी पर अपने विचार प्रकट किये. यशवंत सिंहाने अपने शासनकालमें प्लानींग कमीशनके विरुद्ध और उसकी कमजोरीके बारेमें कठोर अभिप्राय दिया था. लेकिन जब नरेन्द्र मोदीने प्लानींग कमीशनको नष्ट किया तो उन्होनें उतनी ही कठोरतासे नरेन्द्र मोदीके निर्णय पर टीप्पणी की.

वित्तमंत्री अरुण जेटलीने जब यशवंत सिन्हाको अंकोके आधार पर सविस्तर उत्तर दिया तो यशवंत सिंहाने बोला कि “मैं अंकोमें विश्वास नहीं रखता”. एक व्यक्ति अंकोंके आधार पर अन्यकी बुराई करता है वही जब अंकोंके सहारे दिये गये तर्कका हवाई इन्कार करता है, इस व्यक्तिके लक्षणको संस्कृतभाषामें “वदतः व्याघात” कहेते है. इसका हिन्दी अर्थ है “अभी बोले अभी फोक”.

नहेरुवीयन कोंग्रेसके युवराज तो तितलीयां ही उडाते है. क्यों कि वे समज़ते है कि यदि हम चूनाव बार बार हार जावें तोभी चूनाव जितनेका यही तरिका है. “लगे रहो पप्पुभाई” के सिवा इस युवराजको हम क्या कह सकते है?

जी.एस.टी.के बारेमें सरकारकी बुराई करना क्या नहेरुवीयन कोंग्रेसके लिये योग्य है?

जी.एस.टी. किस पक्षके दिमागकी उपज है इस बातको जाने दो. जी.एस.टी.का पूर्वालेख (ड्राफ्ट) और प्रस्ताव नहेरुवीयन कोंग्रेसने भी रक्खा था. वह पूर्वालेख क्षतिपूर्ण था. उसको लागु करनेकी प्रणालीयां भी क्षतिपूर्ण थीं. उतना ही नहीं किन्तु, नहेरुवीयन कोंग्रेसमें उतनी संकलन शक्ति भी नहीं थी कि वह सभी राज्योंकी ईच्छाओंका आकलन कर सके, जी.एस.टी.का कोई अर्थपूर्ण पूर्वालेख में संशोधन कर सके, और उसको कार्यान्वित करनेकी प्रणालीयोंमें संशोधन कर सके. बीजेपीके नेतृत्ववाली सरकारने यह सक्षमता दिखायी है, और उतना ही नहीं उसने, सभी राज्योंके प्रतिनिधियोंसे बनी, एक जी.एस.टी.-परिषद भी बनायी है, जो हर सत्रके अंतमें जी.एस.टी.में आवश्यक संशोधन करती रहती है. बीजेपीकी सरकारका जो जी.एस.टी.का प्रस्ताव था वह नहेरुवीयन कोंग्रेसका प्रतिबिंबित (कार्बन कॉपी) पूर्वालेख नहीं है. जिस जी.एस.टी.के प्रावधानोंको सभी पक्षोंने मान्य रक्खा है उसीका अंध विरोध करना तो कोई नहेरुवीयन कोंग्रेसके नेताओंसे ही सिखें.

नहेरुवीयन कोंग्रेसकी उडाई हुई तितलीयां कैसी है?

“जी.एस.टी. तो गब्बर सिंह टेक्स है.” रा.गा. उवाच…

ईस तितली पर क्या हम चर्चा कर सकते हैं? क्या यह कोई तर्क है? यह खचित्‌ वाणी विलास है या तो अधिक कठोर शब्दोंमें कहें, तो वाणी पर दुष्कर्म है.

“जी.एस.टी. और नोट बंदीने सुनामी सर्जी है” रा.गा. उवाच.

लगता है कि रा.गा. को सुनामी शब्द पसंद पड गया है. क्यों कि नकल करना उसकी आदत है. “चाय पे चर्चा” के विरुद्ध उसने “खाट पे चर्चा”का आयोजन किया था. २०१४के संसदके चूनावमें बीजेपीके नेताओंने कहा था कि “मोदीका प्रवाह” नहीं लेकिन “मोदी नामकी सुनामी” है. तो रा.गा.जी को यह सुनामी शब्द पसंद पड गया लगता है. तो उन्होंने बोल दिया कि “जी.एस.टी.” और “नोट बंदी” तो सुनामी है.

फर्जी नोटोंका मुद्रण, उनका भारत-प्रवेश और उनका वितरण पाकिस्तानमेंसे होता था. यह समस्या इतनी व्यापक थी कि, राष्ट्रीय कृत बेंक-संचालित एटीएम यंत्रोंसे भी फर्जी नोटें निकलती थीं, नहेरुवीयन कोंग्रेसने और उनके अमेरिकी ग्रीनकार्ड होल्डर आर.बी.आई. के गवर्नरने कभी न तो इसका उपाय किया, न तो उपाय बताया. क्यों कि, या तो इसका उपाय, उनके दिमागसे परे था, या तो फर्जी नोटोंके कारोबारमें उनका स्वहित निहित था. उनका नोट-बंधीका विरोध तो केवल व्यंढ ही था और है.

“आर.एस.एस. की सभामें लडकियाँ शोर्ट्स क्यों नहीं पहनती?” रा.गा. उवाच …

रा.गा.जी समज़ते हैं कि यदि बीजेपीवाले मुस्लिमोंके बुर्केके विरोधमें है तो हिन्दु लडकियोंके “देशी-ड्रेस”का भी विरोध करना चाहिये. उनका तात्पर्य यह कि कुर्ता पायजामा, चणीया-चोली-ऑढणी, साडीयाँ, सभी देशी ड्रेस व मटीरीयल को अपनाना बुर्केको अपनानाके समकक्ष है. यदि आरएसएसवाले अपने को प्रगतिशील मानते हैं तो उनकी सभामें लडकियोंको शोर्ट्स परिधान करनेकी आदत डालनी चाहिये. तो हे मुसलमान लोग, आप हमें यानी कि नहेरुवीयन कोंग्रेसको समज़ो, कि हम आर.एस.एस. वालोंकी कैसे मजाक उडाते हैं.

“महात्मा गांधी, एन.आर.आई. थे.” रा.गा. उवाच.

आप रा.गा.के कथनोंका कहाँ कहाँ विश्लेषण करते रहोगे. वह वास्तवमें विश्लेषणके योग्य है ही नहीं. जैसे “मौतका सौदागर”जैसी मीथ्या और अपरिपक्व दिमागवाली उसकी मम्मी वैसा ही उसकी संतान (फरजंद).

तो क्या नहेरुवीयन कोंग्रेसमें कोई उत्तर देने योग्य नेता बचा ही नहीं है?

अभी तक तो दूर दूर क्षितिजमें भी ऐसा नेता दिखाई नहीं देता.

अपने प्रमाणपत्रोंके आधारसे लब्धप्रतिष्ठ स्वपक्ष प्रमाणित मनमोहन सिंहको देख लो. उन्होंने एक नमूनेदार सीयासती नेता जैसा बयान दिया था कि मुस्लिमोंका इस देश पर ज्यादा अधिकार है.

यही कोंग्रेसके एक नेताने पाकिस्तानी टीवी चेनलके वार्तालापके अंतर्गत कहा कि “आपको मोदीको हटाना होगा तभी तो पाकिस्तान और भारतके बीच संबंध सुधर सकते है.” इस उक्तिके अनेक मतलब निकल सकते है.

“कश्मिरके हिन्दुओंकी हकालपट्टीकी घटना आरएसएसके एजन्डाके अनुसार थी.” शशि थरुर उवाच.

भारतके मुस्लिमोंकी वोटबेंक बनाये रखने के लिये एक नहेरुवीयन कोंग्रेसीने पाकिस्तानकी टीवी चेनल पर चलते वार्तालापमें अपना सूर पूराया था कि, “कश्मिरके हिन्दुओंकी हकालपट्टीकी घटना आरएसएसके एजन्डाके अनुसार थी.”

अभी आप यह देखिये कि नहेरुवीयन कोंग्रेसके सुज्ञ और वैज्ञानिक (टेक्नीकल सलाहकार) जो स्वयं सफेद टोपी पहन सकते है वे क्या कहेते है.

“जीन्स पहेनके, स्कॉच (व्हीस्की) पीके भी आप गांधी विचारोंको अपना सकते हो.” पित्रोडा उवाच …

हाँ जी यह साम पित्रोडाजीका कथन है. ये पित्रोडाजी नहेरुवीयन कोंग्रेस और समाचार माध्यम द्वारा प्रमाणित दूरसंचार तकनिकीके स्थापक और प्रवर्तक है.

पहेले तो यह बात अवगत होनी चाहिये कि दूरसंचार तकनिकीकी स्थापना ये पित्रोडाजीने नहीं की थी. इसके बीज बोनेकी कल्पना या तो बीजका बोने वाला हेमवतीनंदन बहुगुणा था. १९७२में उन्होंने शरीन कमीटी बिठाई थी और बहुगुणाजीको अनुभूति हुई थी कि “दूर संचार समस्याका समाधान करना ही होगा”. उन्होंनें एड्वान्स लेवल टेलीकोम ट्रेनींग सेंटरका निर्माण करवाया था. किन्तु उनसे गलती यह हो गयी कि स्वयंके कार्योंका श्रेय वे स्वयं हि लेने लगे थे. यह बात इन्दिरा नहेरु-गांधी (इन्दिरा नहेरु-गांधी मतलब इन्दिरा गांधी) स्थापित प्रणालीके विरुद्ध थी. इन्दिराजी को बहुगुणा पसंद नहीं पडा. और उनको बरखास्त कर दिया था. कालक्रमसे इन्दिरा-कोंग्रेसकी १९७७में पराजय हुई. समाजवादी गांधीवादी नेता श्री ज्योर्ज फर्नान्डीस दूर संचार मंत्री बने थे तो उन्होने “डीजीटल ईलेक्ट्रोनिक दूरसंचार प्रणालीके टेक्नोलोजी ट्रान्स्फरके साथ” वाला वैश्विक निविदा (टेन्डर) फ्लोट करवाया था. उनकी सरकार गिर गयी. इन्दिराकी सरकारने फ्रान्सकी अल्काटेल कंपनीके टेन्डरको मान्य रक्खा. और ओर्डर भी दिये. १९८२-८३में भारतसे चार टीम, इन्स्टोलेशन और मेन्टेनन्सके प्रशिक्षणके लिये फ्रान्स गयी थी. सर्वप्रथम २०००० टेलीफोन लाईनकी क्षमता वाले डीजीटल ईलेक्ट्रोनिक्स टेलीफोन एक्सचेन्जके इन्स्टोलेशनका काम फ्रेन्च टीमने १९८३में ही शुरु कर दिया था. उसके बाद कफपरेड, कुपरेज, अंधेरी, घाटकोपर के डीजीटल ईलेक्ट्रोनिक्स टेलीफोन एक्सचेन्जके इन्स्टोलेशनका काम भारतीय टीमने शुरु कर दिया था. उस समय साम पीत्रोडाजी दूर दूर क्षितिज पर भी दिखाई नहीं देते थे.

इन्दिरा गांधीकी मृत्युके बाद जब राजिव गांधीजीका राज्याभिषेक हुआ तब कुछ समयके बाद पित्रोडाजी भारत आये. अलबत्त, वे “सी-डॉट” नामका एक छोटा १२८ से ५१२ लाईनकी क्षमतावाला टेलीफोन एक्सचेन्ज बना रहे थे. ऐसे टेलीफोन एक्सचेन्जका भी भारतके ग्राम्य विस्तारके लिये महत्त्व तो था ही. लेकिन १९८६में परिस्थिति ऐसी थी कि टेलीफोन कनेक्सनकी प्रतिक्षा यादी १० सालकी थी उसको आगामी छह सालमें खतम करना था. यदि नरसिंह राव नामका नोन-नहेरुवंशी प्रधानमंत्री नहीं आता तो पता नहीं नहेरुवीयन कोंग्रेस प्रगतिका अर्थ समज़ती या नहीं. अभी अभी यह प्रश्न तो विद्यमान ही है.

मूल विषय पर आवें तो पित्रोडाजीने गांधीजी को पढा नहीं है. गांधीजीने कहा था कि वे सरमुखत्यार बननेके पक्षमें नहीं है, लेकिन यदि उनको एक “मुद्रा-उछाल”समयके लिये सरमुखत्यार बनना भी पडे, तो वे उस समयमें शराब-बंदी कर दें. १९६०के दशकमें महाराष्ट्रमें नहेरुवीयन कोंग्रेसी मुख्य मंत्रीने शराब बंदीको नरम कर दिया. होटेल रेस्टोराँ वालोंको छूट देदी कि, वे विदेशीको शराब दे शकते है. रेस्टोरां वालेको ग्राहकको पूछनेका था कि आप विदेशी है? ग्राहक बोलेगा “हाँ”. “लो. ले जाओ शराब”. भला, ग्राहक कभी जूठ बोल सकता है?

यदि आपको शराब घरपे ले जाना है, तो डोक्टरका सर्टीफीकेट चाहिये. फिर आप शराब को घरपे ले जाके पी सकते है. महेफिल भी कर सकते हैं. पैसे फैंको सर्टीफीकेट लेलो … शराब लेलो … गांधीजीका कहेनेका था कि जब शराबकी बात आती है तो मैं उन गरीब कूटुंबोंको देखता हूँ जिनका पूरा घर तूट पडता है. खादी के बारेमें गांधीजीने कहा था कि जब मैं खादीकी बात करता हूँ तो मेरे सामने भारतकी गरीब जनता दिखाई देती है जिनको मैं क्या काम दे सकता हूँ.

“नियम बनाओ. लेकिन वे नियम सिर्फ सुशोभनकारी ही होना चाहिये. उन नियमोंके अमलकी बात मत करो.” ऐसी संस्कृति नहेरुवीयन कोंग्रेसके सत्ताकालमें पैदा हुई है, और उस समयसे ही सर्वव्यापक बनी. लेकिन हमारे पित्रोडाजी गरीब, गांधी, स्कॉच (व्हीस्की) का त्रीवेणी संगम करने की बात कर सकते है, यह नहेरुवीयन कोंग्रेसकी पहेचान है.

समाचार माध्यमवाले क्या तितलीयां उडाते हैं?

समाचार माध्यमोंके मालिकोंका तो यह धंधा है. उनसे तो शायद सियासती नेताओंने शिखा होगा. डीबीभाईके (दिव्य भास्कर भाईके) तंत्रीमंडलके सदस्य तो हमेशा यही चिंतामें रहते है कि हस्तस्थ घटनाको कैसे हृदयको अधिकसे अधिक चोट पहूँचावे ईस प्रकार संरचित करें.

डीबीभाईके एक कटारीया भाईने (कोलमीस्ट)ने लिखा की “गुजराती साहित्य परिषद”के प्रमुख पदके चूनावमें लाख प्रयत्न करने पर भी बीजेपी हार गया है. तीन नये युवानेताओंने बीजेपीकी विरुद्ध जो हवा बनायी है उसका प्रभाव हो सकता है.”

तो हमने उनको लिखाकी अब तो गुजरातके चूनावमें नहेरुवीयन कोंग्रेसकी जित सुनिश्चित है. गुजराती साहित्य परिषद साक्षरोंकी परिषद है. और गुजरातमें साक्षरता ८० प्रतिशत है.

वैसे तो यह कटारीयाभाई महात्मा गांधीके नाम या विचारमंचके निकटवर्ती माने जाते है लेकिन उन्होंने उपरोक्त तीन युवा नेताके बारेमें उनकी मांगकी यथार्थता और या योग्यताके बारेमें

कभी चर्चा करना अनिवार्य नहीं समज़ा. उपरोक्त ये युवानेता कौन है? ये युवा नेता, जातिवादको उकसाके पटेलोंके लिये और क्षत्रियोंके लिये आरक्षणका आंदोलन चला रहे हैं. समाचार माध्यम वाले ऐसे विभाजनवादी नेताओंके आंदोलनोंको फूंक मार मार के प्रज्वलित रक्खा करते है. और समाचार माध्यमके ये कटारीया भाईलोग भारतीय समाजके विभाजनवादी नेताओंको उत्साहित करते है. गुजरात साहित्य परिषदके प्रमुख पदके चूनावमें बीजेपीकी हारमें इन तीन नेताओंका योगदान रहा है. यदि गांधीजी जिन्दा होते तो वे एतद्‌ कथित अपने मानस पुत्रोंकी मानसिकतासे शायद आत्म हत्या कर लेते.

चूनाव आयुक्तको भी लेखक महाशयने एक “पंच” (गुजराती-काठीयावाडीमें हम पंचको गोदा मारना कहेते हैं) मार दिया है कि, ६५ सालमें प्रथम ऐसी घटना घटी है कि, चूनाव आयुक्तने सरकारकी नीली झंडीकी प्रतिक्षा की. वैसे तो ये महाशय जब नहेरु और इन्दिरा गांधीका शासन था तब उस शासनकालमें पेराम्बुलेटर नहीं चला रहे थे. तो उनको याद होना चाहिये कि उनके जमानेमें तो चूनाव आयुक्तका स्थान चपरासीके बराबर ही था. चूनावके नियमोंको दृढतासे लागुकरनेका काम और चूनाव आयुक्तको नियम बद्ध कठोरतासे कैसे काम करना चाहिये इसका प्रारंभ तो शेषनने ही किया है.

उपरोक्त तीन युवा नेताओंको बीजेपीवाले बरसाती मेंढक मानते है.

“बरसाती मेंढक” या तो कोई “घटना” है, या कोई नेता बरसाती मेंढक बनके सामने आ जाता है, या तो समाचार माध्यम बरसाती मेंढककी खोज में रहेता है.

जबसे इन्दिरा गांधीने चूनावकी शीड्युलको छीन्नभीन्न कर दिया तबसे कोईन कोई राज्यमें बरसात होती ही है. और चूँकि, देश प्रजातंत्र है, पूरे देशमें बरसाती ऋतु है ऐसा लगता है.

विकासनो वरख

प्रगतिकी पन्नी (गुजरातीमें इन्होंनें “तितली शब्द प्रयोग” के लिये “विकासनो वरख” कहा है) यह तितली भी उडती है.

“विकास पागल हुआ है” इस तितलीमें अब दम नहीं रहा. क्यों कि बीजेपीने उत्तर दिया कि पागलका विकास तो देशने उनके कौभाण्डोसे देख ही लिया है. जैसे कि कोमनवेल्थ गेम स्केम, २-जी स्केम, कोलगेट स्केम, नहेरुवीयनोंके अनेकानेक स्केम जिसमें नहेरुवीयन्स स्वयं जमानत पर है.

याद करो महात्मा गांधी कई बार जेल गये लेकिन कभी उन्होने जमानत नहीं ली. ये नहेरुवीयन लोग, गांधीजीको अपनी धरोहर मानते है और जमानत पर भी जाते है.

वैसे तो डीबीभाईके सभी कटारीया लेखकगण ऐसे नहीं है. लेकिन ज्यादातर ऐसे ही है. क्यों कि यदि युद्धमें अन्य पक्ष बराबरीके स्थान पर न हो तो वह युध्धमें मज़ा कहाँ.

( शिरीष मोहनलाल दवे )

टेग्ज़ः
चमत्कृतिः
राहुल को पूछे गये प्रश्नोंका राहुल जवाब नहीं देता है. उसका चमच भनीस तीहारी या द्ग्गीदीन या सींघवी देता है.
(१) टमाटर फल है या सब्जी ?
(2) गुलाबजामुन में गुलाब के महत्व का वर्णन कीजिये |
(3) अनु मलिक और हिमेश रेशमिया, दोनों में से कौन बेहतरीन गायक हैं ?
(4) जस्टिन बाईबर क्या हैं –मर्द, औरत या गे ?
(5) दिग्विजय सिंह एक इंसानहैं , उदाहरण सहित साबित करे |
(6) पहले मुर्गी आई या अंडा ?
(7) काटजू साहब के हिसाब से 90% लोग मुर्खहैं , तो बाकी 10% कौन हैं – बुद्धिमान या महामूर्ख?
(8) Tsunami और psychology में “T” और “P” साइलेंट क्या होता हैं और जब इन्हें बोलनाही नहीं तो फिर लिखते क्यों हैं ?
(9) राहुल राय और राहुल महाजन , दोनों में से कौन ज्यादा टैलेंटेडहैं और क्यों ?
(10) राहुल गाँधी खुद की पांच विशेषता बतलाते हुए खुद को युवा साबित करे |

ઐતિહાસિક પારનેરા ડુંગરની મા ત્રિમુખી ચામુંડાની કહાની

પારનેરા દુર્ગના ઐતિહાસિક તથ્યોની એક ઝલક
શ્રી ચંદિકા, શ્રી અંબિકા, શ્રી નવદુર્ગા અને શ્રી હનુમાનજીના મંદિરના જીર્ણોધ્ધારનો નકશો
પારનેરા ડુંગર, મુ.પો. પારનેરા, તા.જી. વલસાડ – ૩૯૬ ૦૨૦, ગુજરાત

પુરાતત્વ વિભાગથી ઉપેક્ષીત, જાળવણીના અભાવે નામશેષ થવાની આરે ઉભેલા ઐતિહાસિક કિલ્લાના કાંગરા ક્યારે ભૂતકાળ બની જશે એ તો ભવિષ્ય જ કહી શકે.

ઐતિહાસિક જર્જરીત કિલ્લો વલસાડથી ૬ કિલોમીટર દુર પાર નદીના નામ પરથી જાણીતા બનેલા પ૦૦ ફૂટ ઉંચા પારનેરા ડુંગર પર આવેલો ઐતિહાસિક જર્જરીત કિલ્લો અને મહાકાળી માતાજીના સ્થાનક પ્રાગૈતિહાસિક અને લોકવાયકાને હજુ સુધી જીવંતી રાખી શક્યા છે. પુરાતત્વ વિભાગથી ઉપેક્ષિત આ ભવ્ય ઐતિહાસિક ઈમારત કાળજી અને સાચવણીના અભાવે આજે નાશ થવાના આરે ઉભી છે.

ત્રણ ત્રણ સદી વિતી ગઈ, ઈતિહાસ ભુલાતો ગયો છતાં થોડા ઘણા તથ્યો ઈતિહાસકારોએ શોધી કાઢ્યા છે. તે પ્રમાણે પારનેરાના ડુંગર પરનો આ ઐતિહાસિક કિલ્લો રાજ્યના રહીશો માટે કોઈ હિન્દુ રાજાએ બનાવડાવ્યો હતો. પ૦૦ ફૂટ ઉંચા ડુંગર પર ચણાયેલા કિલ્લાના આજ પર્યત સચવાયેલા અવશેષોની મજબૂતાઈ અને કિલ્લાની સંરચનાનું આયોજન જોઈએ તે વખતની કુશળ ઈજનેરી વિદ્યાનો ખ્યાલ આવે છે. આ કિલ્લાનો લગભગ ૧પમી સદી સુધી ધરમપુર રાજ્યને (તે વખતના રામ નગર રાજ્ય) હસ્ત રહેલો. ૧પમી સદીના અંતમાં સુલતાન મહમ્મદ શાહ બેગડાએ આ કિલ્લો જીતી લીધો. ૧૬મી સદીમાં દમણના હુમલાખોરોએ તેનો નાશ કર્યો. જોકે એક ઐતિહાસિક તથ્ય પ્રમાણે જ્યારે દમણમાં મુગલ શાસન હતું ત્યારે ફિરંગીઓએ દમણ પર આક્રમણ કર્યુ. ત્યારે દમણનો હબસી સુબેદાર પારનેરા કિલ્લામાં સંતાયો હતો તેથી ફિરંગીઓ તેમને શોધતા અહીં આવ્યા અને ત્યારે કદાચ આ કિલ્લાનો નાશ કર્યો હોય. ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૬૬૪માં અને ઈ.સ. ૧૬૭૧માં શિવાજીએ સુરત પર ચડાઈ કરી ત્યારે પાછા ફરતી વખતે પારનેરા દુર્ગ પરથી પસાર થયા હતા ત્યારે અહીં ઘમાસાણ યુદ્ધ થયું હતું.

ઇ.સ. ૧૬૭૪માં શિવાજી ગાદીનશીન થયા ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૬૭૬માં તેમના સેનાપતિ શ્રી મોરો પંડિતે કિલ્લાનો કબજા લઈ ત્યાં લશ્કરી થાણું નાખ્યું. તે વખતે પેશવાઈ યુગ ઝળહળતો હતો અને પેશવા રાજ્યની સરહદ પર આવેલા આ લશ્કરી મથકનું વધારે મહત્વ હતું. પરંતુ પેશવાઓનો સુવર્ણ યુગ આથમી જતા વાર ન લાગી. ઈ.સ. ૧૭પ૨માં આ કિલ્લો વડોદરાના ગાયકવાડ સરકારના હાથમાં ગયા પછી ત્રીજા પેશવા બાલાજી બાજીરાવે હુમલો કર્યો. આ લડાઈ કુલ સાત દિવસ ચાલી હતી. આ લડાઈનું વર્ણન ‘પારનેરાની લોલ’ નામના ગરબામાં કોઈ કવિએ કર્યુ છે. ઈ.સ. ૧૭૮૦માં આ કિલ્લાનો કબજો અંગ્રેજાએ લીધો અને પીંઢારાઓનો ત્રાસ ખાળવા લશ્કર મૂક્યું. પરંતુ ઈ.સ. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે આ કિલ્લાની જાહોજલાલી ઘટી ગઈ. શેષ રહી ગઈ માત્ર ઈમારતો તેમજ મરાઠાઓની કુળદેવી ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા, મહાકાળી અને શીતળા માતાનું ડુંગરની તળેટીમાં આવેલું અતિ પ્રાચિન રામેશ્વર મહાદેવનું સ્વયંભુ શિવલીંગ.

આ જર્જરીત કિલ્લામાં લોખંડની ભારે ત્રણ તોપ પણ જાવા મળે છે. ભારતની આઝાદી વખતે કુલ ૧પ૦ તોપ આ કિલ્લામાં હતી. તેમાંની કેટલીક લઈ જઈ તેને વલસાડના આર.પી.એફ. ના મેદાન પર મુકવામાં આવી છે. આ ડુંગર પર કિલ્લાની અંદર ચાંદ પીર બાબાની દરગાહ છે. કહેવાય છે કે આ પીર સત્યને અહિંસાની લડાઈમાં શહીદ થયા હતા ત્યારે તેમનું માથું પારનેરામાં અને ધડ બીલીમોરામાં પડ્યું હતું અને તેમના ત્યાગ અને બલીદાનની યાદને તાજી રાખવા પારનેરા અને બીલીમોરામાં દરગાહ બનાવાઈ છે. જા કે લોકવાયકા પ્રમાણે પારડીમાં જોવા મળતી ચાંદપીર શાહની દરગાહમાં આ ચાંદપીર બાબાના ધડની દફતવિધિ થયેલ છે. જો કે આ દરગાહ સંબંધિત કોઈ ઐતિહાસિક સમર્થન મળતું નથી છતાં અનેક શ્રધ્ધાળુઓ દરગાહ પર માનતા રાખવા આવે છે. નવાઈની વાત એ છે કે આ ઐતિહાસિક કિલ્લા પ્રત્યે પુરાતત્વ વિભાગે લગભગ ઉપેક્ષિત વલણ દાખવ્યું છે. પારનેરા અને બગવાડાના આ બંને કિલ્લાઓ સાથે ઉદાસીન હોવું એ ઉચિત નથી. આ કિલ્લા સંબંધિત ઈતિહાસ લગભગ ભુલાઈ ગયો છે તો પુરાતત્વ વાદીઓ અને ઈતિહાસકારો આ બાબતે રસ લઈને કામ કરે તો નવો ઈતિહાસ શોધાશે તેમજ ઈતિહાસના રસિકજનો માટે રસપ્રદ થઈ પડશે અને ભારતીય સંસ્કૃતિની ધરોહરની સાચવણી કરી તેના ઈતિહાસના સાચા કારણો શોધવા મદદરૂપ થઈ શકશે.

પારનેરા કિલ્લા પર પાણીના કુંડ જેમાં એકત્રીત પાણીનો કોટવાલ, થાણેદાર અને સૈનિકો ઉપયોગ કરતા હતા. આવા કુલ ત્રણ કુંડ પારનેરા ડુંગર પર આવેલા છે. આ કુંડની સાફસૂફી પણ સ્થાનિક લોકોએ જ કરી હતી, ત્રીજો કુંડ હજી જીર્ણોધ્ધાર માંગે છે. મોગલ સલ્તનત સામે શિવજીના ગેરીલા યુદ્ધ સમયે ધનની આવશ્યકતા માટે સોનાની મુરત ગણાતા સુરત ને લૂંટી પાછા ફરતી વખતે શિવાજી અહીં રોકાતા અને પોતાના એક રોકાણ દરમ્યાન થયેલ ઘમાસાણ સંગ્રામ વખતે શિવાજીએ તેમની ઘોડી પારનેરાના આ કિલ્લાની નાકાબારી તરીકે ઓળખાતી આ બારીમાંથી કુદાવી ભાગ્યા હોવાની લોકવાયકા છે.

સાગના જંગલોથી આચ્છાદિત પારનેરા ડુંગરને જોઈને જાણે કે તેણે લીલીછમ ચાદર ઓઢી હોય તેવું મનોહર દ્રશ્ય ખડું થઈ જાય છે.
વલસાડથી દક્ષિણ પૂર્વ દિશામાં અને ૬ કિ.મી.ના અંતરે તેમજ હાઈવે નં.૮ થી એકાદ કિ.મી. દૂર પારનેરા ડુંગરની ટોચ પર મહાકાળી માતાજીનું મંદિર આવેલું છે. ડુંગરના પુરાણા કિલ્લાની અંદર ડુંગરની દક્ષિણ દિશામાં એક કાળા રંગનો મોટો ખડક છે ખડકની અંદર ગુફા જેવી રચના છે જેમાં મહાકાળી માતા સાક્ષાત બિરાજમાન છે. નવરાત્રિના દિવસોમાં આઠમના દિવસે આ દર્શનનો વિશેષ મહિમા ગણાયો છે. આ મહાકાળી માતાના સ્થાનક ઉપરાંત આ ડુંગર પર એક પુરાતન મંદિર પણ આવેલ છે જેમાં ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા માતાજીની અને સામે શિતળા માતાજીની મૂર્તિ બિરાજમાન છે. આ મંદિરની સામે હનુમાનજીનું અને બાજુમાં રામેશ્વર મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે.

એક લોકવાયકા પ્રમાણે પહેલા આ પાંચ દેવીઓ ચંડિકા, અંબિકા, નવદુર્ગા, કાલીકા અને શિતળા માતા સાથે રહેતા હતા. પરંતુ કોઈક વાંકે શ્રી કાલિકા માતાને અન્ય દેવીઓ સાથે મત ભેદ પડતા રસીઈને ગુફામાં ચાલી ગયા હતા. તેથી ડુંગર પર બે મંદિર આકાર પામ્યા છે.

પારનેરા ડુંગર વલસાડ શહેરની દક્ષિણ- પૂર્વ દિશામાં ચાર માઈલ અને મુંબઈ થી ઉત્તરે ૨૦૦ માઈલ દૂર સ્થિત છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ ૨૦-૩૦ ઉત્તરે અને ૭૨- પપ પૂર્વે છે. જમીનથી તેની ઉંચાઈ આશરે પ૦૦ ફૂટ છે. પોતાની ઉત્કૃષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે આ ડુંગર ઉપર વર્ષો સુધી મજબુત કિલ્લાબંધી જાળવી રખાઈ હતી. મૂળતઃ એની સાર સંભાળ હિંદુઓ રાખતા હતા. તે વખતે ધરમપુરના રાજાના અધિકાર ક્ષેત્રમાં આ ડુંગર આવતો હતો. ૧પમી સદીના અંતમાં તત્કાલિન (૧૪૫૯-૧૫૧૧) ગુજરાતના રાજા મહમદ બેગડાએ પારનેરાનો કબજા પોતાના હાથમાં લીધો હતો અને ત્યારબાદ વર્ષો સુધી અમદાવાદ ખાતેના મુસલમાન સત્તાધિશોના અધિકારમાં આ ડુંગર રહ્યો હતો. અમદાવાદની બાદશાહતના અંતિમ દિવસોમાં અંધાધુંધીના સમય દરમ્યાન પારનેરાનો કારભાર પીંઢરાઓ પાસે આવી ગયો. પોર્ટુગીસ લેખકોના જણાવ્યા મુજબ ૧૮૫૮ માં બે વખત દમણ તરફથી પારનેરા તરફ ચડાઈ કરવામાં આવી અને તેની કિલ્લે બંધીનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ૧૦૦ વર્ષ સુધી જર્જરતી હાલતમાં રહ્ના બાદ એપ્રિલ ૧૬૭૬માં શિવાજીના એક સેનાપતિ મોરો પંડિતે પારનેરાનો જીર્ણોધ્ધાર કર્યો ત્યારબાદ લગભગ એક સૈકા સુધી પારનેરા પર મરાઠાઓનું આધિપત્ય જળવાઈ રહ્યું. અંતે ૧૭૮૦માં અંગ્રેજ શાસકોએ લેફટન્ટ વેલ્સના નેતૃત્વમાં એનો કબજો મેળવ્યો. અને તેનો ઉપયોગ તે સમયે પીંઢરાઓ સામે પ્રતિ રક્ષણના હેતુ માટે અંગ્રેજ લશ્કર ટુકડીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. પરંતુ ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં ત્યાંથી સેના ખસેડવામાં આવી અને ૧૮પ૭ની સ્વાતંત્ર ચળવળ દરમ્યાન કિલ્લો તોડી પાડવામાં આવ્યો. તેના અવશેષ આજે પણ શિખર પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

જય શ્રી ચામુંડા માતા

Courtesy : http://www.informationindia.co.in/parnera-tree-mukhi-chamunda-maa-story/

રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય-જિજ્ઞેશ અધ્યારુ

રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય-ઈન્ડિયા ગેટની બાજુમાં ઉભેલો આપણા ઈતિહાસનો દરવાજો

આપણે, ભારતીયો, આપણા સંગ્રહાલયો અને ઐતિહાસિક ધરોહર પ્રત્યે કેટલી કાળજી લઈએ છીએ કે રસ ધરાવીએ છીએ? મારો અનુભવ કહે છે કે ખૂબ ઓછી ચિંતા છે આપણને આપણી આ ઓળખને જાણવાની, સમજવાની, સાચવવાની કે એના પર ગર્વ લેવાની..

તમે દિલ્હીમાં પ્રવાસ – પર્યટનની અનેક મહત્વની જગ્યાઓ જોઈ હોય, છતાંય કશુંક નવીન, કંઈક અદ્રુત જોવાની ઈચ્છા હોય, ખૂબ ધીરજ અને શાંતિથી વાંચવા – સમજવા જેટલો સમય હોય, લોકોના આ જંગલમાં શાંતિ જોઈતી હોય અને ઈતિહાસમાં રસ હોય તો અહીં એવા અનેક સ્થળો છે જેમાં આખો દિવસ પણ ઓછો પડે, સામાન્ય પર્યટકોના નકશા પર એ નથી આવતા. દિલ્હીના આવા અનોખા સ્થળોની એક પછી એક હું અને મિત્ર ગોપાલ ખેતાણી રવિવારે મુલાકાત લઈએ છીએ, અને એવા જ એક અનોખા સમૃદ્ધ અને ઐતિહાસિક સ્થળ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયની વાત આજે કરવી છે. દિલ્હીમાં અનેક જાહેર અને ખાનગી સંગ્રહાલયો છે, ઢિંગલીઓથી લઈને વિજ્ઞાન, ચિત્રોથી લઈને રેલ્વેના સંગ્રહાલય સુધી, પણ આજે મુલાકાત લઈએ દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય એટલે કે નેશનલ મ્યૂઝિયમની.

નવી દિલ્હીના કેન્દ્રિય સચિવાલય અથવા ઉદ્યોગ ભવન મેટ્રો સ્ટેશનેથી પાંચેક મિનિટમાં ચાલીને પહોંચી શકાય એટલું નજીક આવેલું રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય અનેક મહત્વના સ્થળોની વચ્ચે જાણે ભૂલાયેલી મિરાંત જેવું ઉભુ છે. ખૂબ સરસ જાળવણી સાથે સચવાયેલ આજનું આ સંગ્રહાલય પહેલા રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં હતું. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૯ના દિવસે સી. રાજગોપાલાચારીના હસ્તે રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં શરૂ થયેલા સંગ્રહાલયની અત્યારની ઈમારતનો પાયાનો પથ્થર પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૫૫માં મૂક્યો અને તેનું ઉદઘાટન ડૉ. સર્વપલ્લિ રાધાકૃષ્ણને ૧૯૬૦માં કર્યું. ભારતની ૫૦૦૦ વર્ષથી વધુ સમયની સભ્યતા, સંસ્કૃતિ, લોકજીવન, કળા અને યુદ્ધકૌશલ્યને લગતી બે લાખથી વધુ ઐતિહાસિક વસ્તુઓ અહીં ભારે જહેમતથી સચવાઈ છે. અહીં ઐતિહાસિક મહત્વની લગભગ બે લાખથી વધુ વસ્તુઓ સચવાઈ છે.

સંગ્રહાલયનું વિશાળ પ્રવેશદ્વાર આકર્ષક છે, સવારના દસથી સાંજના છ સુધી સંગ્રહાલય ખુલ્લું હોય છે. સિક્યોરિટી તપાસ પૂરી કરી અંદર પ્રવેશ કરો એટલે વિશાળ શિલ્પ આપનું સ્વાગત કરવા ઉભું જોવા મળશે. પાસેની ટિકિટબારી પરથી ભારતીય નાગરિકો ૨૦ રૂપિયાની ટિકિટ લઈને પ્રવેશ કરી શકે છે. ટિકિટ કાઉન્ટરની સાથે જ ઑડિયો ટૂરની વ્યવસ્થા પણ છે. એક વૉકમેન અને હેડફોન આપને આપવામાં આવે છે, જેના માટે જરૂરી ટિકિટ અને ડિપોઝિટનું મૂલ્ય આપીને આ ઑડિયો ટૂરનો લાભ લઈ શકાય છે. ઉપરાંત અમુક નિશ્ચિત સમયે નિઃશુલ્ક ગાઈડ સાથે સંગ્રહાલયની ટૂર પણ થાય છે. ગાઈડ સાથેની ટૂરનો સમય પાંચ મિનિટમાં જ હતો, અને એ માટે લોકો રિસેપ્શન પાસે ભેગા જ થઈ રહ્યા હતાં, એટલે અમે ગાઈડની સાથે જવું વધુ યોગ્ય માન્યું.

સંગ્રહાલય કુલ ત્રણ માળમાં અને અનેક વિભાગોમાં વહેંચાયેલુ છે. ભોંયતળીયાના વિભાગમાં 2500 BC સમયની વસ્તુઓ, મૌર્ય વંશ, શૃંગ વંશ અને સાતવાહન રાજાઓના સમયની કળા, ગાંધાર – મથુરા અને ઈક્ષ્વાકુ કળા, ગુપ્તા વંશ – પૂર્વ મધ્યકાલીન અને ટેરાકોટા સમયની કળા, મધ્યકાલીન સમય અને તે પછીની કળા, તામ્રયુગની કળા, બુદ્ધના સમયની કળા, વિવિધ સમયની ભારતીય લિપીઓની ટ્રાન્સપરન્સિ અને ચલણી સિક્કાઓ, ભારતીય લઘુચિત્રો તથા ડેકોરેટિવ આર્ટ્સ જેમ કે હડપ્પા સંસ્કૃતિની વસ્તુઓ, તાંજોર અને મૈસૂર ચિત્રકળા વગેરે સમાવિષ્ટ છે. અહીં નટરાજની મૂર્તિ, બુદ્ધની અને મહાવીર સ્વામીની અનેક મૂર્તિઓ ખૂબ સુંદર રીતે મૂકાઈ છે, ૧૯મી સદીનું હિમાચલપ્રદેશમાંથી મળેલું પંચમુખી શિવલિંગ, પાર્શ્વનાથની ૧૦૬૨ ઈ.સની કાંસાની સુંદર મૂર્તિ, ૧૪મી સદીની ગણેશની કર્ણાટકથી મળેલી ચતુર્ભુજ મૂર્તિ, સ્વચ્છંદ ભૈરવીની દસમી સદીની હિમાચલમાંથી મળેલી મૂર્તિ, વાંસમાંથી બનેલી વીણાવાદિની સરસ્વતીની આકૃતિ વગેરે જોવાનો આનંદ અનેરો છે. ઉપરાંત આ માળના મુખ્ય આકર્ષણોમાં હડપ્પા સમયની વસ્તુઓ જેવી કે ડાન્સિઁગ ગર્લ, હડપ્પા સભ્યતાની મુદ્રાઓ, રમકડાં, ઘરવપરાશની વસ્તુઓ, અસ્થિકળશ, આભૂષણો અને એક અસ્થિપિઁજર પણ છે. હડપ્પા સમયની વસ્તુઓ લોકોને ખૂબ આકર્ષે છે. આ મુદ્રાઓ વિશે અને વસ્તુઓ વિશે દરેક સાથે વિગતે લખાણ પણ મૂકેલા છે જેથી તેને સમજવી સરળ રહે. ઑડિયો ટૂરના વ્યક્તિઓ તેમના ઑડિયોમાં આવતા ક્રમાંક પ્રદર્શનની વસ્તુઓ સાથે લગાડેલ ક્રમ મુજબ વિગતો સાંભળી શકે છે. ઉપરાંત આ જ માળ પર પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલયના પ્રકાશન, ટી-શર્ટ અને ભેટસોગાદની વસ્તુઓ વગેરેના વેચાણ માટે નાનકડી દુકાન પણ છે.

સંગ્રહાલયના પહેલા માળના પ્રદર્શનોમાં આકર્ષક છે ભારતનો ચલણનો ઈતિહાસ, વસ્તુ વિનિમયની પદ્ધતિથી લઈને આજના ક્રેડિટકાર્ડ અને ઑનલાઈન ચલણ સુધીની આખીય પ્રદર્શની મજેદાર અને ખૂબ માહિતિપ્રદ છે. મધ્યયુગથી લઈને વિવિધ રાજ્યોના સિક્કાઓ, તેમનો ઈતિહાસ, વિશેષતાઓ અને એની સાથે સંકળાયેલી રસપ્રદ માહિતી ખૂબ સરસ રીતે પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. ઉપરાત અજંતાના ચિત્રોની પ્રતિકૃતિઓ, મધ્ય એશિયાની અનેકવિધ અદ્વિતિય એન્ટિક વસ્તુઓ અહીં બખૂબી સચવાઈ અને દર્શાવાઈ છે. પ્રથમ જૈન તીર્થંકર આદિનાથની પશ્ચિમિ ચાલુક્ય રાજ્યની દસમી સદીની અલભ્ય મૂર્તિ ખૂબ ભવ્ય છે, તો હિરણ્યગર્ભ સૂક્ત અને પુરુષ સૂક્ત સાથે મૂકાયેલી વિષ્ણુની અનેક પૌરાણિક મૂર્તિઓ અને એ સાથે અવતારોની વિગતે સમજ, બારમી સદીની ચોલ સામ્રાજ્ય દરમ્યાનની શિવ નારાયણની મૂર્તિ ખૂબ સુંદર રીતે પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. આ માળ પરની આકર્ષક વિશેષતાઓમાં ગંગા વિશેનું એક ખૂબ રોચક અને વિગતે પ્રસ્તુત કરાયેલું પ્રદર્શન પણ છે. અહીં ગંગા આરતીમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્રાચીન સમયના આરતી માટેના દીવાઓ સાથે ગંગા સાથેનો નાગાબાવાઓ અને હિમાલયના યોગીઓનો સંબંધ ચિત્રોના માધ્યમથી દર્શાવાયો છે. ગંગાની ઉપયોગીતા અને તેના પ્રદૂષણ વિશે પણ માર્મિક રીતે વાત મૂકાઈ છે. તો ગંગા નામને લઈને બનેલી ફિલ્મોના પોસ્ટરોની પણ એક પ્રદર્શની અહીં છે.

પ્રદર્શનનો બીજો માળ અનેક પ્રાચીન રાજ્યો અને ભારતીય પરંપરાના વૈવિધ્યને દર્શાવે છે, અનેકવિધ સંસ્કૃતિઓ અને રાજ્યોનો પહેરવેશ, પશ્ચિમી કળા, આદિવાસી અને અન્ય ભટકતી પ્રજાતીઓની વિશેષતાઓ અને જીવનપદ્ધતિ, અનેકવિધ પ્રાચીન અર્વાચીન રાજ્યોના વડાઓ અને સૈનિકોનો પહેરવેશ, હથિયારો વગેરેનું ખૂબ મોટું સંકલન અહીં છે. બખ્તર, ટોપા અને સૈનિકોનો પહેરવેશ તથા સાથે તીરકમાન, ગદા, તલવારો, ભાલા, બરછી, ગુપ્તી અને જાતભાતના હથિયાર અહીં પ્રદર્શનમાં છે. ઉપરાંત સંગીતના લગભગ બધા જ વાજિંત્રો અહીં પ્રદર્શનમાં છે, જે ખૂબ મોટા વિસ્તારમાં સુંદર રીતે ગોઠવાયેલા છે. લાકડાની અનેકવિધ જાણીતી કલાકૃતિઓ પણ અહીં સંગ્રહાઈ છે. ઉપરાંત અનેક પ્રાચીન હસ્તપ્રતો, અનેકવિધ પ્રકારના ઘરેણા પણ અહીં છે. ઉપરાંત મેક્સિકો, પેરુ, કોસ્ટારિકા, આર્જેન્ટિના જેવા દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોની કેટલીક કલાકૃતિઓ પણ અહીં પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. બુદ્ધના અવશેષો આ માળનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.

અઠવાડીયાના રજા સિવાયના દિવસો આ સંગ્રહાલય જોવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે, જો કે અમે તો રવિવારે જ ગયા હતાં, પણ અહીં જૂજ વ્યક્તિઓ જ અહીં આવે છે. બાળકોની સાથે આવેલા લોકો તેમને અનેકવિધ વસ્તુઓની વિશેષતા સમજાવતા અને વિદેશીઓ ઑડિયો ટૂર સાથે ઈતિહાસને અને ભારતીય સભ્યતાને માણતા જોવા મળે છે. સંગ્રહાલયના ભોંયતળીયે પાછળની તરફ અલ્પાહાર માટે નાનકડી કેન્ટિન છે, સમગ્ર પ્રદર્શન એરકન્ડિશન્ડ છે. અહીં કેટલીક વસ્તુઓ પાસે આર્ટ્સના વિદ્યાર્થીઓ એ વસ્તુઓના સુંદર ચિત્રો દોરતા જોવા મળે છે. રિસર્ચ માટે પણ અનેક વિદ્યાર્થીઓ અહીં આવે છે.

દિલ્હીના અનેક અગત્યના સ્થળ જેવા કે સંસદ ભવન, ઈન્ડિયા ગેટ વગેરે પ્રવાસીઓથી ધમધમતા વિસ્તારમાં જ હોવા છતાં આ સંગ્રહાલય કોલાહલ કે શોરબકોર વગર ખૂબ જ જૂજ પણ રસ ધરાવતા લોકોથી છલોછલ હોય છે. અહીં આપણા પોતાના ઈતિહાસમાં ડોકીયું કરવાની સોનેરી તક મળે છે. આવા સ્થળો આપણા પ્રવાસન નકશા પર સૌથી પહેલા અંકાવા જોઈએ.

( જિજ્ઞેશ અધ્યારુ )

आज रात-अमृता प्रीतम


रात आधी बीती होगी
थकी-हारी
नींद को मनाती आंखे

अचानक व्याकुल हो उठी
कहीं से आवाज आई-
“अरे, अभी खटिया पर पडी हो!
उठो!बहुत दूर जाना है
आकाश गंगा को तैरकर जाना है”

मैं हैरान होकर बोली-
“मैं तैरना नहीं जानती
पर ले चलो,
तो आकाश गंगा में डूबना चाहूंगी”

एक खामोशी-हल्की हंसी
“नहीं डूबना नहीं, तैरना है…
मैं हूं…ना…”

और फिर जहां तक कान पहुंचते थे
एक बांसुरी की आवाज आती रही…

( अमृता प्रीतम )

राष्ट्र का मंगलमय आह्वान-देवराज दिनेश

ध्यान से सुनें राष्ट्र-संतान,राष्ट्र का मंगलमय आह्वान.
राष्ट्र को आज चाहिए दान, दान में नवयुवकों के प्राण.

राष्ट्र पर घिरी आपदा डेक,सजग हों युग के भामाशाह
दान में दे अपना सर्वस्व और पूरी कर मन की चाह
राष्ट्र के रक्षा के हित आज,खोल दो अपना कोष कुबेर
नहीं तो पछताओगे मीत,हो गई अगर तनिक भी देर
समझकर हमें निहत्था,प्रबल शत्रु ने हम पर किया प्रहार
किन्तु अपना तो यह आदर्श,किसी का रखते नहीं उधार
हमें भी ब्याज सहित प्रतिउत्तर उनको देना है तत्काल
शीघ्र अपनानी होगी शिव को रिपु के नरमुंडों की माल
राष्ट्र को आज चाहिए वीर, वीर भी हठी हमीर समान .
राष्ट्र को आज चाहिए दान, दान में नवयुवकों के प्राण.

राष्ट्र के कण-कण में आज उठ रही गर्वीली आवाज़
वक्ष पर झेल प्रबल तूफान शत्रु पर हमें गिरानी गाज
देश की सीमाओं पर पागल कौवे मचा रहे हैं शोर
अभी देगा उनको झकझोर,बली गोविन्द सिंह का बाज
किया था हमने जिससे नेह,दिया था जिसको अपना प्यार
बना वह आस्तीन का सांप,हमीं पर आज कर रहा वार
समझ हमको उन्मत्त मयूर,मगन-मन देख नृत्य में लीन
किया आघात,न उसको ज्ञात,सांप है मोरों का आहार
राष्ट्र चाहेगा जैसा,वैसा हीं अब हम देंगे बलिदान .
राष्ट्र को आज चाहिए दान, दान में नवयुवकों के प्राण.

राष्ट्र को चाहिए देवी कैकेयी का अदम्य उत्साह
धूरी टूटे रण की,दे बाँह, पराजय को दे जय की राह
राष्ट्र को आज चाहिए गीता के नायक का वह उद्घोष
मोह ताज हर अर्जुन के मानस-पट पर लहराए आक्रोश
आधुनिक इन्द्र कर रहा आज राष्ट्र हित इंद्रधनुष निर्माण
यही है धर्म बनें हम इंद्रधनुष की प्रत्यंचा के बाण
इन्द्र-धनु रूपी प्रबल एकता की सतरंगी छवि को देख
शत्रु के माथे पर भी आज खिंच रही है चिंता की रेख
राष्ट्र को आज चाहिए एकलव्य से साधक निष्ठावान.
राष्ट्र को आज चाहिए दान, दान में नवयुवकों के प्राण.

राष्ट्र को आज चाहिए चंद्रगुप्त की प्रबल संगठन-शक्ति
राष्ट्र को आज चाहिए अपने प्रति राणाप्रताप की शक्ति
राष्ट्र को आज चाहिए रक्त, शत्रु का हो या अपना रक्त
राष्ट्र को आज चाहिएभक्त, भक्त भी भगतसिंह के भक्त
राष्ट्र को आज चाहिए फिर बादल जैसे बालक रणधीर
राष्ट्र की सुख-समृद्धि ले आयें,तोड़ रिपु कारा की प्राचीर
और बूढ़े सेनानी गोरा की वह गर्व भरी हुंकार
शत्रु के छूट जाये प्राण, अगर दे मस्ती से ललकार
राष्ट्र को आज चाहिए फिर अपना अल्हड़ टीपू सुल्तान
राष्ट्र को आज चाहिए दान, दान में नवयुवकों के प्राण.

आज अनजाने में ही प्रबल शत्रु ने करके वज्र प्रहार
हमारे जनमानस की चेतना के खोल दिये हैं द्वार
राष्ट्र-हित इससे पहले कभी न जागी थी ऐसी अनुरक्ति
संगठित होकर रिपु से आज बात कर रही हमारी शक्ति
प्रतापी शक्तिसिंह भी देश-द्रोह का जामा आज उतार
राष्ट्र की तूफानी लहरों में करता है गति का संचार
आज फिर नूतन हिंदुस्तान लिख रहा है अपना इतिहास.
राष्ट्र के पन्ने-पन्ने पर अंकित अपना अदम्य विश्वास.

( देवराज दिनेश )

દોસ્તી ડે – તેરે જૈસા યાર કહાં રે… તેરે જૈસા કોઈ નહીં રે…-ભવ્ય રાવલ

વસંતની કુમળી ઠંડી ઉડાવી દેતા વેલેન્ટાઈન્સ ડે બાદ શ્રાવણની વરસાદી ટાઢ ભગાવી જિંદગીના શ્રેષ્ઠ સંબંધને હર્યોભર્યો ખૂશ્બુદાર બનાવી નાખતો એક દિન એટલે ફ્રેન્ડશીપ ડે. એક એવો મેઘધનુષી વિદેશી દિવસ જેની ડેઈટ નક્કી હોતી નથી. એક એવો મનગમતો દિવસ જે દર વર્ષે ઓગષ્ટ મહિનાનાં પ્રથમ રવિવાર આવે છે. એક એવો ડિયરફુલ દિવસ જે રોજેરોજ હરપળ ઉજવાતો જ રહેતો હોય છે. એક એવો પવિત્ર દિવસ જ્યારે ભાઈનાં કાંડા પર બહેન રાખડી બાંધી રક્ષાની આશા રાખે છે તે પ્રકારે મિત્રો એકબીજાનાં હાથનાં કાંડા પર દોસ્તીની રંગીન, અતૂટ પ્રતિક એવી ફ્રેન્ડશીપ બેલ્ટ બાંધી એકમેકને જીવનનાં તમામ સારાં-નરસા ક્ષેત્રે સહભાગી બની સાથ આપવાની અપેક્ષા જોડે છે. જૂની દોસ્તીને સેલિબ્રેટ અને નવી દોસ્તીનાં બીજ રોપવાનો દોસ્તાના ડે. જેમાં ચોક્લેટ્સ, ફ્લાવર્સ, પરફ્યુમ, કિચેઈન, બૉલપેન, કાર્ડ્સથી લઈ આકર્ષક ગિફ્ટ્સની આપ-લે થાય છે. જીગરીયાવ સંગ કાફેમાં ફાસ્ટફૂડની મહેફિલો થાય છે. પૂરી પોકેટમની એક જ દિવસમાં ફ્રેન્ડશીપ ડે ઉજવી ઉડાવી દેવાની હિંમત આવી જાય છે. ભાઈબંધ પાછળ ખર્ચ કરતાં સંકોચ શું કામ ન થાય? કૃષ્ણ સોનાની દ્વારિકા સુદામાને ભેટમાં આપી શકે તો આપણે ખાસ મિત્રને એક ડેરીમિલ્ક તો આપવી જ જોઈએ. કુછ મીઠા હો જાયે.

ફ્રેન્ડશીપ ડે એટલે કે ફોર ડિયર ડે. યુવાવર્ગ માટે તો સોને પે સુહાગા.. ઉનાળાની રજા બાદ શાળા, કોલેજ, યુનિવર્સિટીમાં નવું સત્ર શરૂ થઈ ગયું હોય, સાથી નવા સહાધ્યાયીની ઓળખાણ થયા પછી ફેઈસ ટુ ફેઈસ મળી ફેસબૂક-વોટ્સઅપ ફ્રેન્ડ બની હવે એ દમદાર દોસ્તીને આ દિવસે ઉજવવાની છે. સાચું છે, સારું છે. બટ યા.. પ્લીઝ રિમેમ્બર ફ્રેન્ડશીપ ડે સ્પેશિયલી નવા દોસ્તો બનાવવા કરતાં જૂના દોસ્તોને જાળવવાનો દિવસ છે. આ દિવસે નવા મિત્ર ગોતવા કરતાં જૂના છૂટેલા યમ્મી યાર કે સોલ્ટી શત્રુને ફરીથી સંબંધો સુધારી સ્નેહી બનાવવાના પ્રયત્નો કરવા જોઈએ. વ્હોટ યૂ થિંક ?

જ્યાં લોહીનાં નહીં લાગણીનાં સંબંધ હોય. જે સગપણમાં બંધાઈને તમામ અધિકાર આપોઆપ મળી જાય છે. કશું માગવું નથી પડતું! માગ્યા વિના કશું ન મળે તો મનમાની કરી છાતી ઠોકી માંગી શકાય છે. મજા જ્યાં ચરમ પર પહોચી ચૂસાય છે ત્યાં જ મનોરંજનની શરૂઆત દોસ્તો સંગ થાય છે. દોસ્ત પાછળ દરિયાદિલ રાખી સમગ્ર જાત લુટાવી શકાય છે. ને દાદાગીરીથી છેતરી શકાય છે એટલે જ જ્યારે વહાલા મિત્ર દગો આપે ત્યારે વજ્રઘાત જેવો હુમલો લાગે છે. જેને સમજવો અને સહન કરવો અઘરો છે. છેતરપીંડીનાં થોડા સમય બાદ ધિક્કારવાનો હક્ક અને મોટામાં મોટી ભૂલને નાદાની ગણાવી માફ કરવાનો ઉપકાર માત્ર મિત્રતામાં જ હોય શકે. આફ્ટર ઓલ જેવો છે તેવો મારો મનગમતો માણીગર છે.

જ્યારે પૈસા, પ્રતિષ્ઠા, સામાજિક સ્થાન, જાતિ, રીતિ-રિવાજ આગળ બે પાત્રો ઝૂકી જાય છે ત્યારે દિલમાં દર્દ અને ચહેરા પર હાસ્ય લઈ કહે છે, ‘ચાલ ને.. નો પ્રોબ્લેમ. જસ્ટ ફ્રેન્ડ બની રહેશું.’ ઈન શોર્ટ લવ કે લાગણીનાં સૌથી મોટા સંબંધનું નામ છે – દોસ્તી. પ્રેમનાં પગથિયાંનું પ્રથમ ચડાણ દોસ્તીથી જ થાય છે. અને જ્યારે દોસ્તી સિવાયનાં કોઈપણ સંબંધનું સ્વરૂપ બદલાય, દોસ્તી સિવાયનાં સંબંધ નિષ્ફળ થાય ત્યારે એક દોસ્તીનો અનોખો, અકારણ સંબંધ રાખવાની ઈચ્છા બંધાય જાય છે. એટલે જ પ્રેમથી મોટી દોસ્તી. પાછું પ્રેમી કે પ્રેમિકા પહેલાં દોસ્ત હોતો નથી. વેરી સેડ..

જીવનમાં મા વિનાનો દીકરો હોય શકે, બાપ વિનાની દીકરી હોય શકે, નિ:સંતાન દંપતિ હોય શકે પરંતુ કોઈ એવી વ્યક્તિ જોઈ છે જેનો દોસ્ત ન હોય! તમારો કોઈ એવો દોસ્ત છે જેણે તમને ગાળ ન આપી હોય, ટાપલી ન મારી હોય, તમારા પૈસે બીજાને મોજ કરવી ન હોય, તમને હેરાન ન કર્યો હોય કે તમારા વિશે બીજા પાસે તમારું જ ખરાબ ન બોલ્યો હોય. જો બધાનો ઉત્તર ના હોય તો તમે સારા દોસ્તની સંગાથે છો. જેની જોડે તમારે અંગત વાતો, અનેક યાદો શેઅર તમે મન મૂકી કરી શકશો.

ભાઈથી વિશેષ ભાઈબંધ અને બહેનથી વિશેષ બહેનપણી હોય છે. આથી જ ઘણીવાર ઘર-પરિવારનાં સભ્યોને કહેવામાં આવતું હોય છે કે, તમારા સંતાન-સ્નેહીનાં પ્રથમ દોસ્ત બનો. શિક્ષકથી લઈ શેઠિયા, કારીગરથી લઈ કલેક્ટર સુધીની તમામ વ્યક્તિએ સમગ્ર સમાજ સાથ માનવતા દાખવવા મિત્રતા જાળવવી, બાંધવી પડશે.

દોસ્ત એક એવી વ્યક્તિ છે જે તમારો સામનો સત્ય-જૂઠથી કરાવે છે. એ સાલો એડવાઈઝર બની આદરતાથી ઓર્ડર પણ આપે અને એ તોફાની અડિયલ ટીચર બની હોમવર્ક પણ કરાવે. એ જેટલો ગુસ્સો કરી ગાળ આપે એટલો ગુસ્સો આપણે ઝગડવાનું થાય તો આપણા દુશ્મનોને પર પણ કરે. આથી જ હું એવું કહીશ કે, દુશ્મનનો દુશ્મન દોસ્ત હોય કે ના હોય. દોસ્તનાં દુશ્મનથી મોટો બીજો કોઈ શત્રુ ન હોવો જોઈએ.

આકરી મુશ્કેલીમાં સાથ અને નાનકડી ખુશીમાં બાથ ભીડી મરચાં જેવા તીખાં અને મીઠાઈ જેવા મોંઘેરી મિત્રતાના નમૂનાઓ જ અડધી રાતે કામે આવ્યાં છે, આવતા રહેવાના છે. બધા જ વિશેષણોથી ઉપર મૂલ્યવાન મૈત્રી સમય રહેતા એક આદત અને કશીશ, એક તુકારા-જાકારાની નુમાઈશ બની જાય છે. પોતાનાપણાની નારાજગી, તારાજી, મનમરજી.. દોસ્તો માટે જાન કુરબાન છે. દોસ્તી સંબંધોની શાન છે. સૌ ને ખાતર માન છે.

ઓસ્કાર વાઈલ્ડ કહ્યું છે કે, દોસ્તની નિષ્ફળતા સાથે હમદર્દી બતાવવી સહેલી છે, પણ દોસ્તની સફળતા સાથે તમદર્દી બતાવવા માટે બહુ સારો સ્વભાવ જોઈએ. સારો સ્વભાવ કેળવાય છે સારી સંગતથી, આસપાસનાં મિત્રવર્તુળથી. આથી જ દોસ્ત કૈસા કિજો એ મારે કહેવાની જરૂર નથી. સફળતાનો યશ બનવા તમારો દુશ્મન પણ દોસ્ત બની જશે, નિષ્ફળતામાં કેટલા ટકે છે તમારી સાથે એ સાચું મૈત્રી પરીક્ષણ.

આપણા હિતેચ્છુ જ આપણા હરીફો છે. એટલે ક્યારેક પ્રેમનાં ચક્કરમાં, વ્યાપારના ગણતરીભર્યા જગતમાં દોસ્તીના સંબંધો દાવ પર લાગે છે ત્યારે બે દોસ્તમાંથી જીત ત્રીજા પક્ષની થઈ હાર બંનેની દોસ્તીની જ થાય છે. આજ સુધીનો જીગરજાન એક ક્ષણમાં જાનનો દુશ્મન બની જાય છે. વ્હાય ? આગળ ઓસ્કાર વાઈલ્ડે જ પાછું કહ્યું હતું કે, જે આકર્ષક છે તેમને હું મિત્ર તરીકે પસંદ કરું છું જે બુદ્ધિમાન છે તેમણે હું દુશ્મન તરીકે પસંદ કરું છું. સમજાયું ? બની શકે ભોળી, નાદાન વ્યક્તિ પાસે બધા કામ કઢાવવા દોસ્ત બનાવશે. જે બહુ હોશિયાર હશે તેમને હરિફ. હિતેચ્છુ હરિફ બની દોસ્તી દુશ્મનીમાં પરિવર્તિત થઈ સંબંધોની જવાબદારી, સમજદારી, ઈમાનદારી પર શંકા અને સવાલો ઉઠાવવા લાગે છે. જેને દિલદાર માન્યા એ જ દગાબાજ નીકળ્યા. વિશ્વાસ ના આવે ને.. તો દોસ્ત બનાવતા સમય કે બાદમાં ક્યારેક ઝવેરી કરે તેમ હીરા જેવા મિત્રની પણ પરખ કરતાં અચકાવું નહીં. માય ફ્રેન્ડ આપણો જીગરીયો ખરાબ ન હોય લેકીન જમાનો સારો નથી. સારા ને પામવા સ્વયં સરસ બનવું. પછી સારાય અને સ્વયંનો મેળાપ થઈ સુંદરતા આપોઆપ ખીલશે.

મસ્ત કોઈ ખુશીની અવસર હોય ને અંગત દોસ્તાર ન હોય કે ત્રસ્ત ગમનો કોઈ દુ:ખદ પ્રસંગ હોય ને અઝીઝ યારા ન હોય તો એ સુખની ક્ષણ ઘટી, દુ:ખ પળ ઉદાસી વધી જાય છે. પ્રેમીની આડોડાઈ, પત્નીની બેવફાઈ, પૈસાની ખેંચ અને આપણી કોઈએ ન જાણેલી કરનામાઓની કહાની. આ બધું જેની પાસે ખુલ્લા દિલ કહી શકો, રાડો પાડી રડી શકો એ તમારો હમદર્દ જ તમારો ખરો ફ્રેન્ડ, ફિલોસૂફર અને ગાઈડ.

ફ્રેન્ક બની જેની પાસે રહી શકાય છે એ ફ્રેન્ડ. એન્ડ ફ્રેન્ડશીપ ડે મીન્સ ગુમાવેલા દોસ્તોને જીવનસફરની રાહ પર રિવાઈન્ડ કરી લેવાનો દિવસ. સાથી દોસ્તો સંગ ઉજાણી તો નવા વ્યક્તિને પોતાના ફ્રેન્ડલીસ્ટમાં જગ્યા આપવાનો વેલકમ ડે, સોસીયલ સાઈટ પર તો રોજ નવા નવા નંગની પધરામણી થાય જેની સંગ દોસ્તીની નવી શરૂઆત થતી રહે. વિચારવાનું એ દોસ્તો વિશે છે જે દોસ્તો સાથ દોસ્તીની વ્યાખ્યા, સમજ ખબર ન હતી એ દિનથી દોસ્તી છે. એ લંગોટિયા યાર.. જે પોતાની દુનિયામાં ખોવાય ગયા છે, બહુ વ્યસ્ત છે. એ યુવાનીમાં કે બુઢાપામાં બનેલ મનગમતો દોસ્ત ક્યાં છે? શું કરતી હશે એ સખી? એ બેસ્ટ ફ્રેન્ડ સિવાયનાં ઘણા મિત્રો છે છતાં એ મિત્રની ઉણપ જીવનમાં, શરીરમાં વિટામિનની કમીની જેમ વર્તાય છે. એ દોસ્ત ગણાતા હમસફરો સાથ જીવન પસાર કરવા આ ફ્રેન્ડશીપ ડે પર તેમને ગૂગલથી લઈ જ્યાં રમતા, બેસતા ગલીનાં નાકા સુધી શોધી આવો. શું ખબર આ ફ્રેન્ડશીપ ડે તમને તમારો જૂનો યાર કે તેના સ્વરૂપે કોઈ નવી બહેનપણી મળી જાય. વિચારો છો શું ? ગો..

( ભવ્ય રાવલ )

ફ્રેન્ડશીપ ડે-શૈશવ વોરા

એક મેસેજ આવ્યો તમારા બ્લોગની રાહ જોઈ રહ્યો છું..!

અજાણ્યા દોસ્ત, ખાલી તારી આ એક લાઈને મને લેપટોપ ખોલી અને લખવા બેસાડી દીધો.

હું માનું છું કે દોસ્તી આમ જોવા જાવ તો કશું જ નથી,ફક્ત અને ફક્ત બે વ્યક્તિ વચ્ચે નો “સંવાદ” જ છે, આજે સવારથી છેક દ્વાપરના સમયની કૃષ્ણ સુદામાની દોસ્તીની દુહાઈ અપાય છે, ક્યાંક કૃષ્ણ અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) ની દોસ્તીની વાત થાય છે, પણ થોડાક ઊંડા જઈએ અને “કલી”ની દ્રષ્ટીએ વિચારીએ તો કૃષ્ણ સુદામાની દોસ્તી પણ સ્કુલ પૂરી થઇ પછી “તૂટી” ગઈ હતી, બંને એકબીજાના “અંતર”માં ચોક્કસ હતા, છતાં ય “અંતર” હતું, અને સુદામાને એ “અંતર” ને દુર કરવામાં એક ભયાનક માનસિક પીડામાંથી પસાર થઇને બહાર આવવું પડયું હતું, સખ્ખત “ડાઈલેમા” (અવઢવ)માં સુદામા હતા.

કૃષ્ણને મળવા જાઉં કે નહિ ? એ શું વિચારશે ? એ રહ્યો કેટલો મોટો માણસ અને હું કોણ ? અને એને મળવા ગયા પછી પણ હું એની પાસે કઈ માંગી શકીશ કે નહિ ? આવા ઘણા સવાલો ને સુદામાને ક્રોસ કરીને બહાર આવવું પડ્યું હતું, સુદામા કદાચ આર્થિક રીતે “મજબુર” ના હોત તો એ પોતાની દોસ્તીને એના “અંતર”માં જ ધરબી અને ગૌલોક પહોંચી ગયા હોત, પ્રેકટીકલી જોઈએ તો સુદામાને એમની આર્થિક મજબુરી એ જ પોરબંદરથી દ્વારિકા ધકેલ્યા હતા..!

અને પછી વારો આવ્યો “સંવાદ”નો..તને સાંભરે રે મને કેમ વિસરે રે..

વાર તેહવારે બે પાંચ વર્ષે એકાદ વાર સુદામા જો કૃષ્ણને મળતા રહ્યા હોત અને સંવાદ થતો રહ્યો તો કદાચ સુદામાને આટલા ખરાબ દિવસો જોવાના વારા ના આવ્યા હોત અને દ્વારિકા જતા પહેલા આટલું બધું મનોમંથન પણ ના કરવું પડતે..!

એ જ રીતે કૃષ્ણ અને કૃષ્ણાની વાત કરીએ તો એ દોસ્તીની, તો રીલેશન સંવાદથી ભરપુર હતો..બંને વચ્ચે જીવનના દરેક તબક્કે ખુલ્લા દિલથી ચર્ચા થતી અને ક્યારેય એકબીજાથી કશું જ છૂપું કે અજાણ્યું નથી રાખ્યું એટલે ભરી સભામાં એકલી પડેલી ક્રિશ્નાએ ખરા દિલથી ખાલી એક જ વાર કૃષ્ણા એ હે કૃષ્ણ.. કર્યું અને ચૌદે ભુવનનો નાથ ચીર પુરવા હાજર થઇ ગયો..!

હું માનું છું કે દોસ્તીમાં બહુ જ જરૂરી છે એ એક જ વાત છે “સંવાદ”.

સંવાદ એ દોસ્તીનું ઓઈલીંગ છે, સંવાદ જયારે જ્યારે તુટ્યો કે ઓછો થતો જાય એટલે સમજી લેવાનું કે દોસ્તીને કાળ નો “કાટ” ચડશે, અને પછી જયારે કોઈ કામથી કે નવરા બેઠા પણ ક્યારેક એમ થાય કે લાવ ફોન કરું કે મળવા જાઉં તો પેલો “કાટ” સુદામાની કેમ હેરાન કરે હેરાન કરે!

એ “કાટ” તમને ફોન કરતા કે મળવા જતા રોકે અને છેવટે જવા દે ને યાર એણે પણ મને આટલા વર્ષોમાં ક્યાં યાદ કર્યો છે..? બસ અંત આવી ગયો..!

જો કે દ્વાપર અને કલીમાં બહુ ફરક છે..દ્વાપરમાં જરૂર પડ્યે દોસ્ત પાસે જતા આજે જરૂર પડશે તો એમ માનીને પણ દોસ્તી થાય છે..! ઘણીવાર જેમ જેમ ઉંમર વધતી જાય છે તેમ તેમ દોસ્તીમાં “ગણતરીઓ” વધતી જાય છે અને “વ્યવહાર” આવતા જાય છે.

પહેલા પણ લખી ચુક્યો છું કે સ્કુલ, કોલેજો અને બાળપણમાં થયેલી દોસ્તી લગભગ નિ:સ્વાર્થ દોસ્તી હોય છે પણ જેમ જેમ ઉંમર વધતી જાય છે ઈચ્છાઓ અને જરૂરિયાતો વધતી જાય અને આકાંક્ષાઓ નો જન્મ થાય એમ એમ દોસ્તો દૂર થતા જાય છે.

એક જમાનાથી સ્કૂલોમાં સ્કુલ ડ્રેસ ફરજીયાત રાખવાનું કારણ પણ એ જ હતું કે તમે ગમે તેટલા મોટા કે નાના ઘરમાંથી આવતા હો પણ બધાએ એક જ સરખા કપડા પેહરીને આવવાનું, અને બધા સ્કુલમાં એક સરખા સમાન.

જો કે આજકાલ તો હવે એવું રહ્યું નથી દફતર થી લઈને દફતરમાં લઇ જવામાં આવતી દરેકે દરેક વસ્તુમાં માંબાપ પોતાની “ક્ષમતા” ભરી ભરી ને બાળકને સ્કુલે મોકલતા હોય છે, અને બાળક પણ એના ઘરે કેટલી ગાડી છે અને કઈ ગાડી છે એનું બેધડક વર્ણન કરતું હોય છે..એટલે સ્કુલ ડ્રેસ પહેરેલા બધા બાળકો એક સમાન એવી વાતો “હવા” થઇ ગઈ છે.

સ્કુલ-કોલેજ પછી જીવનમાં તરત જ બે બહુ મોટા તબક્કા ચાલુ થતા હોય છે એક કેરિયર અને બીજું લગ્નજીવન, અને આ બંને ઘટનાઓમાં મિત્રોની પુષ્કળ જરૂર હોય છે, અને મિત્રો સાથે રહેતા પણ હોય છે, પણ સાથે સાથે ક્યાંક એક છુપી ઈર્ષ્યા પણ હોય છે.

પેલો જાણીતો મેસેજ કે “દોસ્ત ફેઈલ થાય તો દુઃખ થાય પણ જો સાલો પહેલા નંબરે આવે તો તો બહુ જ દુઃખ થાય” અને આ જે ભાવના છે એ જેમ જેમ સમય જાય એમ વધુ બળવત્તર થતી જાય છે અને એનો છેડો છેક ચાલીસીમાં આવો ત્યારે આવે
.
બધું ખાઈ પી ધરાઈને ઉતર્યા હોય, તારા કરતા મારી બાયડી કે વર સારો અને હું આટલું કમાયો આ બધી “ચડસ” લગભગ ચાલીસી પૂરી થાય એની જોડે પૂરી થાય અને એકબીજાને ફરી એકવાર “સ્વીકારી” લ્યે પછી દોસ્તીનો એક મેચ્યોર તબક્કો ચાલુ થાય.

અને એ ખેંચાય એકાદ દસકો..પછી પાછી સંતાનોની હોડ ચાલુ ..મારો છોકરો આમ અને મારી છોકરીને અહીંયા પરણાવી..!

અને છેલ્લે પેલી કેહવત લાગુ પડે “જેના એ તેના અને ડોશી ફાંફા મારે એના..” ત્યારે પાછા મિત્રો બચ્યા હોય એ યાદ આવે..!

ગમે તેટલું કરો પણ દોસ્તીમાં સાવ કોઈ જ કારણ ના હોય અને ફક્ત અને ફક્ત નિખાલસતા, જે દોસ્તને જોઇને મનને હાશકારો થાય એવા મિત્રો જીવનમાં બહુ જ ઓછા હોય છે..!

આજકાલ સોશિઅલ મીડિયાના જમાનામાં સંવાદ નો એક નવો રસ્તો ખુલ્યો છે પણ એને પ્રોપર રીતે વાપરવાને બદલે ગુડ મોર્નીગ અને ગુડ નાઈટના મેસેજ ઠોકી અને વેડફી નાખવામાં આવી રહ્યા છે.

મને ઘણીવાર કોઈ મિત્ર કહે છે કે ચલ નેક્સ્ટ વિક મળીયે, અને હજી આજે સોમવાર જ થયો હોય ત્યારે બહુ દુઃખ લાગી જાય છે કે યાર આખું અઠવાડિયું આને મારા માટે ટાઈમ નથી ..? પણ પછી ફરીને હું અરીસામાં મોઢું જોઉં તો હું તો એના કરતા પણ વધારે નગુણો ભાસુ છું એ તો આવતા અઠવાડિયે બોલ્યો તું તો સીધી કોર્ટની જેમ મહિના બે ત્રણ મહિનાની મુદતો નાખે છે..!

પણ એક જ વાત છે જીવનમાં ભાઈ અને બહેન તો તમારે જન્મથી જ મળે છે પણ ભાઈ કે બહેન જેવા મિત્રો કે સખી તમારા નસીબથી જ મળે અને એ બાબતમાં હું બહુ જ નસીબવાળો રહ્યો છું.

કોલજ છોડ્યાને આજે પચ્ચીસ વર્ષ થયા અને આ પચ્ચીસ વર્ષમાં મારી એક મિત્રનો ફ્રેન્ડશીપ ડેના દિવસે ફોન અચૂક આવે આવે અને આવે જ..આજે ડીનર લેતા અચાનક યાદ આવ્યું કે આજે એનો ફોન હજી કેમ નથી આવ્યો..? પત્નીજી એ તરત જ હુકમ છોડ્યો તો તું કર ને..અને મેં તરત જ ફોન કર્યો વીસેક મિનીટ વાતો થઇ, વર્ષના હિસાબની આપ લે થઇ સપરિવાર મળવાનું નક્કી કર્યું પણ ખાતરી છે કે હવે આવતા વર્ષે ફોનથી જ વાત થશે..!

પશ્ચિમ નો તેહવાર પણ ક્યારેક આવી ખાટીમીઠી દૂર થઇ ગયેલા ને યાદ કરી લઈએ તો ખોટું શું છે ?

દોસ્તી ઉંમર કે જેન્ડરની મહોતાજ નથી..અમે તો અઢારથી લઈને એંશી વર્ષ સુધીના મિત્રોની વચ્ચે જીવીએ છીએ અને હા જેન્ડર તો ક્યારેય વચ્ચે નથી આવી, હાથમાંથી સરતી રેતીની જેમ સરી જતી જિંદગીમાંથી ક્યારેક દોસ્તોની વચ્ચે રહીને દોસ્તો જોડે વાત કરીને જીવનના ધબકારા સાંભળી લઈએ છીએ.

હજી પણ દિવસ વીતી નથી ગયો, કોઈ ને “કોઈક” મિત્રતા મારી રહી રહી ને જેમ યાદ આવે તો ફોન કરીને તને સાંભરે રે મને કેમ વિસરે રે કરી લ્યો.

સહુ ને હેપી ફ્રેન્ડશીપ ડે, વાત કરતા રહેજો..જોડાયેલા રહેજો..!

( શૈશવ વોરા )

કેનેડા-(ભાગ-૪)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

કેનેડામાં તમે પાર્ટ ટાઈમ જોબ કરો એટલે એક કલાકનો મિનિમમ પગાર ૧૧.૪૦ $ છે. ગોરા કે ચાઇનીસ લોકો તો ઘણી વખત વિદ્યાર્થીઓને ૧૨-૧૩ $ પણ આપતા હોય છે.

પણ ભારતીય લોકો ??? કોઈ ગુજરાતી કે પંજાબીના સ્ટોરમાં જોબ કરો એટલે વધુમાં વધુ ૮-૯ $ આપે. આટલા ઓછા પગારમાં તો એ લોકો તમારી આગળ કામ કરાવી-કરાવીને તમને નીચોવી નાખે.

તદુપરાંત, પાવર તો એવો કરે જાણે એ લોકો ભારતથી આવતા વિદ્યાર્થીઓને જીવાડી દેતા હોય. પરદેશમાં આપણા વિદ્યાર્થીઓને નોકરી દરમિયાન જેટલું શોષણ ભારતીય લોકો કરે છે એટલું બીજા કોઈ લોકો કરતા નથી.

અહીંયા તાજેતરમાં એક ગુજરાતીએ પોતાના સ્ટોરમાં મારા એક મિત્રને જોબ આપી. પેલા છોકરા આગળ લગભગ ૨૦ દિવસ ટ્રેનિંગના બહાને મફતમાં કામ કરાવી લીધું અને પછી તું લાયક નથી કહીને છૂટો કરી દીધો. આ પ્રકારના વ્યવહારની અપેક્ષા તમે માત્ર ભારતીય આગળથી જ રાખી શકો.

આમ પણ, માણસને પોતાના લોકો જેટલા નડે છે એટલા ક્યારેય પારકાં નડતા નથી. તમારા ઘરે કોઈ પણ પ્રસંગ હશે, એમાં તમારા સગા પહેલા તો વાંધો પાડશે. ગામમાં પ્રસંગ હશે તો પણ અડધા આવશે નહિ.

અને જેની સાથે લોહીનો સંબંધ નથી એવા લોકો ડગલે ને પગલે તમારી સાથે ઉભા રહી છેલ્લે સુધી તમારી મદદ કરશે. તમારી સાથે જેટલા વાંધા તમારી જ્ઞાતિ અને તમારા સગા પાડશે એટલા વાંધા બીજું કોઈ પાડશે નહિ.

એક નિવૃત સૈનિક સોસાયટીમાં રહેવા આવ્યા એટલે પાડોશીએ પૂછ્યું કે પહેલા તમે બોર્ડર ઉપર હતા અને હવે સમાજમાં જીવો છો. આ બંને જીવન વચ્ચે તમને કઈ તફાવત લાગે છે ?

ત્યારે અનુભવથી ઘડાયેલા સૈનિકે જવાબ આપ્યો કે હું જયારે બોર્ડર ઉપર હતો ત્યારે એ નક્કી હતું કે સામે ઉભા-ઉભા જે ફાયરિંગ કરે છે, બૉમ્બ બાર્ડીન્ગ કરે છે એ પારકાં છે, અને અહીંયા મારી સાથે ઉભા છે એ પોતાના છે. સમાજમાં એ નક્કી નથી થતું કે કોણ પોતાનું છે અને કોણ પારકું છે.

એક જંગલમાં વૃક્ષોનું કચ્ચરઘાણ થતું હતું એમાં એક વયોવૃદ્ધ ઝાડવું ઉભું ઉભું રડતું હતું. ત્યારે યુવાન વૃક્ષ બોલ્યું કે આપણે કપાઈ છીએ એટલે રડો છો ને ? ત્યારે વૃદ્ધ વૃક્ષે જવાબ આપ્યો કે ના દીકરા, આપણે કપાઈ છીએ એનો વાંધો નથી પણ જો આપણા ને આપણા હાથો ન થયા હોત તો મારે ને તારે કપાવું નો પડ્યું હોત.

એક કુહાડીની કોઈ તાકાત નથી કે વૃક્ષને કાપી શકે. વૃક્ષમાંથી બનેલું લાકડું અને એ લાકડાનો હાથો જયારે કુહાડીની અંદર ભળી જાય છે ત્યારેજ એને કપાવું પડે છે.

આપણે કહીએ છીએ કે ભારતીય લોકો દરેક દેશમાં છે. પણ, એ ભારતીય લોકો જ એક બીજાના ટાંટિયા ખેંચતા હોય છે.

કોઈ પણ સમાજની અંદર પણ જ્ઞાતિબંધુઓ વચ્ચે ટાંટિયા ખેંચ ચાલુ જ હોય છે.
મોટાભાગના પરિવારમાં બે સગા ભાઈ વચ્ચે પણ બનતું નથી હોતું. બંને ભાઈઓ ઘરની બહાર રામ-લક્ષ્મણની જેમ ફરતા હોય અને ઘરમાં આવે એટલે રાવણ-વિભીષણ થઇ જતા હોય છે.
હમણાં રક્ષાબંધન ગઈ. એવી ઘણી બહેનો હશે જેને જેલમાં જઈને કેદીઓને રાખડી બાંધી હશે પણ પોતાના સગા ભાઈ સાથે અબોલા હશે.

માણસ દિવસના અંતે પોતાને દુઃખી કરનારા લોકોની યાદી બનાવે તો એમાં મોટાભાગના લોકો એના અંગત નીકળશે.

જીવનની સમી સાંજે મારે જખ્મોની યાદી જોવી’તી,
બહુ ઓછાં પાનાં જોઈ શક્યો, બહુ અંગત અંગત નામ હતા.
-સૈફ પાલનપુરી

( મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી )

કેનેડા-(ભાગ-૩)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

વિકએન્ડમાં એક જોબ શરૂ કરી છે. એ જોબમાં મને શાળામાં ભણતા બાળકોની માર્કશીટ જોવાની તક મળી. કેનેડાનાં બાળકો પરીક્ષામાં સવાલોના જવાબ સિવાય બીજી કેટલી બધી નવીન વસ્તુઓ પણ લખે છે એ જોઈને ખુબજ આશ્ચર્ય થયું.

એક વિદ્યાર્થીએ ૩ બોક્સ દોરવાના હતા એમાં આંખો અને નાક દોરીને કેટલો સરસ ચહેરો બનાવ્યો હતો.

બીજા એક વિદ્યાર્થીએ તો પોતાની સાથે ભણતી છોકરીનું નામ લખી માર્કશીટમાં આઈ લવ યુ લખ્યું હતું.

મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ ભણતર સિવાયનું પણ લખીને પોતાના મનની વાતો કહેતા હતા.

આવી સ્વતંત્રતા ભારતના વિદ્યાર્થીઓ પાસે ક્યારે આવશે ? આપણે તો બસ સિલેબસ ગોખી નાખો અને ટકા લઇ આવો.

મારી દ્રષ્ટિએ દરેક પરીક્ષામાં એક સવાલ એવો રાખવો જોઈએ કે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના દિલની વાત લખવાની અને કોઈ પણ વિષય ઉપર લખી શકે.

હું દ્રઢતાપૂર્વક કહું છું કે આ એકજ સવાલથી તમે કેટલાય વિદ્યાર્થીઓને આપઘાત કરતા બચાવી શકશો. મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ એટલે આપઘાત કરે છે કે તેઓ પોતાના મનની વાત કોઈને કહી નથી શકતા.

પશ્ચિમના દેશોમાં વિદ્યાર્થીઓને મારવાનો કુરિવાજ પણ નથી.

આપણા દેશમાં ઘણા શિક્ષકો તો ઘરની દાઝ પણ શાળામાં બાળકો ઉપર ઉતારતા હોય છે.

હું જયારે છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો ત્યારે મારો એક મિત્ર ભૂલથી ગુજરાતી બોલી ગયો. એમાં તો એક શિક્ષકે એને ૩-૪ થપ્પડ મારી દીધા અને ૧૦૦ વખત લખવા આપ્યું કે : “I will not speak Gujarati in class”.

અરે એ ૧૧ વર્ષનું ગુજરાતી બાળક છે, ઇંગ્લિશ મિડીયમ સ્કૂલમાં ભણે છે પણ કદાચ એ એકાદ વાક્ય ગુજરાતીમાં બોલી જાય તો એમાં ક્યાં એણે ગંભીર ગુનો કર્યો છે ?

ઘરમાં દાદા-દાદી ગુજરાતીમાં વાર્તા કહેતા હોય અને નિશાળમાં શિક્ષકો “Twinkle Twinkle Little Star” સમજાવતા હોય. હવે ૫ વર્ષનું બાળક એના કુમળા માનસમાં કઈ રીતે આ બધું એડજસ્ટ કરી શકે ?

અને આવા સંતાનોની મમ્મી તો પાછી ત્રીજી જ ભાષા “ગુજલીશ” બોલતી હોય. એમાં તમને ગુજરાતી અને ઇંગ્લિશનું કોમ્બિનેશન જોવા મળશે.

અંગ્રેજી માધ્યમના શિક્ષકો તો ગુજરાતી ભાષાનો નિશાળમાં એટલો બધો વિરોધ કરતા હોય જાણે પોતે અમેરિકામાં જન્મ લીધો હોય.

હું પોતે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણ્યો છું પરંતુ મારા ઘરના વાતાવરણના લીધે ગુજરાતી ભાષામાં મારી પકડ મજબૂત છે. બાકી મારી સાથે ભણેલા ઘણા યુવાનોની હાલત ધોબીના કૂતરા જેવી છે. એમની અંગ્રેજીમાં પણ પકડ મજબૂત નથી અને ગુજરાતીમાં તો એક વાક્ય પણ સરખું લખી શકતા નથી.

એટલે યુવાન ભાઈ-બહેનોને નમ્ર વિનંતી કે તમારા બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો માતૃભાષામાં જ અપાવજો. માતૃભાષામાં ભણવાથી બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ થાય છે.

તમે ખાલી કલ્પના કરો ! કેનેડામાં જન્મેલું બાળક નર્સરીથી હિન્દી માધ્યમમાં ભણે તો એની શું હાલત થાય ?

અંગ્રેજી ભાષાનો વિરોધ નથી. અત્યારના જમાનામાં અંગ્રેજી શીખવું ખુબજ જરૂરી છે પણ એના માટે આખું માધ્યમ અંગ્રેજી રાખવું ફરજીયાત નથી.

આપણા શિક્ષણમંત્રીએ થોડા થોડા સમયે વિદેશપ્રવાસ કરી અને કેનેડા અમેરિકા જેવા દેશોની શિક્ષણપ્રણાલીને નજીકથી જોવી જોઈએ. અહીંયાના બાળકો તથા શિક્ષકો સાથે વાર્તાલાપ કરી અને પછી દેશમાં આવીને આ પદ્ધતિને અમલમાં મુકવાની કોશિશ કરવી જોઈએ.

જો દરેક માં-બાપ માત્ર ૨ નિર્ણય કરે :

(૧) મારા સંતાનને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો માતૃભાષામાં જ આપીશ.
(૨) કમ સે કમ આઠમા ધોરણ સુધી ટ્યૂશન નહિ રાખું.

મારું માનવું છે કે માત્ર આ ૨ વસ્તુ કરવાથી બાળક ડિપ્રેસન નહિ અનુભવે અને વિદ્યાર્થીઓના આપઘાતનું પ્રમાણ ચોક્કસ ઓછું થશે.

તમારું બાળક ગોખણિયા જ્ઞાનથી દૂર રહશે અને પરીક્ષામાં મૌલિક વિચારો રજુ કરી શકશે.

( મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી )