Archives

માણસ હોવું એટલે…-સુરેશ કુસુંબીલાલ

માણસ હોવું એટલે
પોતાના પગ પર ઊભા રહેવું
અને હાથ પાસેથી ફક્ત હાથનાં કામ કરાવવાં

માણસ હોવું એટલે
પોતાનો રોટલો વહેંચીને ખાવો
અને રાજી થવું.

માણસ હોવું એટલે
પોતે પગથિયાં બનીને
બીજાંને આગળ વધારવાં

માણસ હોવું એટલે
નિર્દોષ સસલાંને જંગલી ઝરખથી બચાવવું
અને, ગાંડીવ ઉઠાવવું.

માણસ હોવું એટલે
વિકર્ણ બની
કૌરવોનો વિરોધ હસ્તિનાપુરમાં કરવો

માણસ હોવું એટલે
લૂંટારુંઓની ખુલ્લી તલવારને ખાળીને
ગર્ભસ્થ પરીક્ષિતની રક્ષા કરવી

માણસ હોવું એટલે
દધીચિ બનવું
અને, માનવ માત્રને ચાહવો.

( સુરેશ કુસુંબીલાલ, અનુ. નલિની માડગાંવકર )

મૂળ મરાઠી કવિતા

અધ્યાહાર-ચિહ્ન-નીતા રામૈયા

એ દુકાનમાંથી બહાર આવી
કારનું બારણું ખોલ્યું
અનાજ અને શાકભાજીના થેલા એણે
પાછલી સીટમાં મૂક્યા
એ સીધી ઘર પહોંચી
ભૂખ્યાં થયેલાં ઘરના લોકોની આગોતરી
ફરિયાદ લઈને
મોઢું વકાસીને ઊભું રહેલું રસોડું
પોતાની ગેરહાજરીમાં
સરકસના ખેલ રમ્યા પછી
ત્રણેય બાળકોના ચહેરા ઉપર કોરાયેલું તોફાન
એકને ભણાવવાનું
બીજાને દાક્તર પાસે લઈ જવાનું
ત્રીજાને રમતું રાખવાનું
બધાં ને મનગમતું ખાણું પીરસવાનું
એણે પેપર ને પેન હાથમાં લીધાં
પેપર ઉપર
શબ્દોનાં ધણ ઊભરાયાં
કોઈ કોઈ શબ્દ પેપર ઉપર ઠરીઠામ થવા મથતો હતો
મોટા ભાગના શબ્દો
પેપરના ભમરાળા કૂવામાં ડૂબી ગયા
થોડાક શબ્દો
અળસિયાંની જેમ સરકવા લાગ્યા પાનાની બહાર
પાનામાં
ખીલાની જેમ જડાઈ ગયા
તે શબ્દો હતા :
સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ
હવામાં અધવચે લટકતું
અધ્યાહાર-ચિહ્ન.

( નીતા રામૈયા )

સીધો જવાબ દે-શૈલેશ ટેવાણી

હમણાં અહીં ને આજ હવે સીધો જવાબ દે,
આંસુ હતાં તો કેમ હતાં સીધો જવાબ દે.

ફૂટ્યું નવું પ્રભાત અને કોઈ ક્યાં ગયું ?
પગલાં હતાં તો કોણ ગયું ? સીધો જવાબ દે.

આ તું અને છે તારી અસર કોણ માનશે ?
બીજું કોઈ જો તો છે ક્યાં ? સીધો જવાબ દે.

હરફર હતી જે શ્વાસમહીં આ ક્ષણે નથી,
ખુશ્બૂ સમું એ કોણ ગયું ? સીધો જવાબ દે.

તારી તને ખબર જો નથી તું ય કોણ છે ?
તારું હતું તે કોણ હતું ? સીધો જવાબ દે.

( શૈલેશ ટેવાણી )

बोलते नयन-नक्श वाली-ईमरोज

कल रात सपने में
एक औरत देखी
जिसे मैंने पहले कभी नहीं देखा था
पर मिलते ही लगा
कि ईस बोलते नयन-नक्श वाली औरत को
कहीं देखा भी हुआ है
हो न हो यह वही है
जो मेरी कल्पनाओं के बाग में
अक्सर आ कर
फूलों से खेलती दिखती रही
जहां मिले थे
वह जगह बहुत नई थी-
मेरे लिए
पर बहुत हरी भरी
फूलों से टहलते हुए
पता ही नहीं लगा
कब उसका घर आ गया

उसका घर भी
बोलते नयन-नक्श वाली की तरह
बोल रहा था-
गिनती की सिर्फ जरुरी चीजें
घर की सजावट भी थीं
और जरुरत भी
फालतू चीजें घर में कहीं भी
न होने के कारण
घर खुला-खुला लग रहा था-
खूबसूरत, दिलचस्प और सादा
अपनी तरफ का एक ही

बिल्कुल अपनी घर वाली जैसा
जहां सादगी खूबसूरती को बढा रही थी
और खूबसूरती सादगी को
अमीरी फकीरी दोनों उसके स्वभाव में दिख रही हैं
वह कविता लिखती है
लिखकर हवा के हवाले कर देती है

रात बीत गई है
पर सपना नहीं बीता
वह अभी भी बोलते नतन-नक्श वाली के साथ
कहीं चल रहा है…

( ईमरोज )

કદાચ-સોનલ પરીખ

મોકો ન આપ્યો
મોટાં મોટાં તોફાન ઝીલવાની અનિવાર્યતાએ
નાનાં નાનાં ઈંગિતો સમજાવનો

પસાર થઈ ગયાં
મોટાં મોટાં તોફાનો
પસાર થઈ ગયાં
નાનાં નાનાં ઈંગિતો પણ

જાતને જકડી રાખતી મુઠ્ઠી
થોડી ઢીલી કરી છે
બચેલું સ્વ
આખું છે કે અધૂરું
ભીનું છે કે કોરું
તેની ખબર કે પરવા
રહી નથી

કદાચ
હું કોઈ શક્યતામાં
કેદ થઈ નથી.

( સોનલ પરીખ )

તું માગે મોજું એકાદું-મનોજ્ઞા દેસાઈ

તું માગે મોજું એકાદું ને હું દઈ દઉં દરિયો આખો,
તું પૂછે કે પ્રેમ કેટલો ને હું કહી દઉં દરિયો આખો.

આંસુ ભીનાં, વાદળ ભીનાં, ઝાકળનાં ટીપાંયે ભીનાં,
શીકરની તું વાત કરે ને ત્યાં જ ધરી દઉં દરિયો આખો.

સ્પર્શ સહજ ને તો પણ ભાસે દૂર દૂર તું સામે પારે,
તને પામવા થાતું ક્ષણમાં પાર કરી લઉં દરિયો આખો.

તારા આલિંગન કાજે આ મોજાં જો ધસમસતાં આવે,
ત્યારે થાતું મનમાં ઊંડે હું જ બની જઉં દરિયો આખો.

તારો ચહેરો સૂર્યકિરણમાં શંખછીપમાં ફેનિલ જળમાં,
સહેજ યાદ જો તને કરું ને તોય સ્મરી લઉં દરિયો આખો.

( મનોજ્ઞા દેસાઈ )

ઘર-મુકેશ જોશી

(૧)
પાડોશીએ નવું ઘર લીધું
મોટું
અમારાથી દૂર…
પોશ એરિયામાં
એકવાર અમસ્તા નીકળવાનું થયું.
મને બારણામાં ઊભેલો જોઈને
સોફા, ખુરશી, ટિપોય…નાચી ઊઠ્યા
સહુ બોલ્યા, આવો આવો…
પડોશી બારણાં વચ્ચે જ ઊભા રહીને બોલ્યા:
બહુ ઉતાવળમાં લાગો છો…પછી ક્યારેક જરૂર
આવજો
પગથિયાં ઉતરતાં મને સંભળાયું
કદાચ એક પાયો ખુરશીનો તૂટી ગયો…

(૨)
બહુ વરસો પછી પડોશીના નવા ઘરે ગયો
આખો ત્રીજો માળ ને બસ બે જ કુટુંબ
કાકા અને કાકી સોફાને બદલે દીવાલ પરના ફોટામાં
ઘર પણ એકલું ને
ઘરમાં ટીકુ એકલો.
મેં પૂછ્યું અરે…આ તો સળંગ ૬ રૂમનું ઘર હતું.
આ દીવાલ ?
ટીકુ બોલ્યો : પહેલાં હું ને મારી બહેન સાથે રડતાં
હવે દીવાલની પેલી બાજુ એ
અને આ બાજુ હું
દીવાલ બન્ને બાજુથી ભીની કરીએ છીએ.
કહે છે કે બહુ ભેજ આવે તો દીવાલ પડી જાય…

(૩)
અચ્છા ?
નવું ઘર લીધું ?
કેટલામાં પડ્યું ?
નાનો ભાઈ ગામ ભેગો થઈ ગયો
નારાજ થઈ
કાકા વૃદ્ધાશ્રમમાં દાખલ થઈ ગયા
લાચાર થઈ
મિત્રોએ ઉછીના દીધા
ઈર્ષાને સંતાડી
સસરાએ દેવું વહોર્યું
મજબૂર થઈ

નવું ઘર…
એની સસ્તી જીદ સામે
ધાર્યા કરતા ઘણું મોઘું પડ્યું.

(૪)
સરનામા બદલી બદલીને
થાકીને
મેં રેશન કાર્ડને કહ્યું
બસ હવે ઘર નથી બદલવું
આ છેલ્લું
ને ત્યાં ફોન આવ્યો
લકી ડ્રોમાં તમને સાવ સસ્તામાં
નવું નક્કોર ઘર લાગ્યું છે
ને છેલ્લા શ્વાસે મેં
નવા ઘરની તક ઝડપી લીધી.

(૫)
એના ઘરની અદલોઅદલ મેં નકલ કરી
જોકે એના કરતાં ચડિયાતા સોફા
મોટું ટીવી લીધું
ઝગમગતા ઝુમ્મર અને ઘણું બધું…
અમે ખુશ હતા કે અમે ચડિયાતી કોપી કરી
પણ ઘરના ઉદ્દઘાટનમાં જ
કોઈએ પૂછ્યું
ખાનદાનીની નકલ કરવાનું ભૂલી ગયા કે શું ?

( મુકેશ જોશી )

તોયે આપણે કેમ ?-પન્ના નાયક

ખોવાઈ ગયેલા સુખના પડઘાઓ
એકઠા કરવાથી
સુખ નથી મળતું.

ખરી ગયેલી પાંદડીઓને
એક પછી એક
પાછી ગોઠવવાથી
ફૂલ ક્યાં ફરી સર્જી શકાય છે ?

ઉછળતા એક મોજાને નજરમાં પરોવીએ
પણ એમાં દરિયો તો ઘુઘવતો નથી.

સુખ તો ડૂબી ગયું છે
ક્યાંક તળિયે
તૂટી ગયેલી કોઈક નૌકાની જેમ !
તોયે
આપણે કેમ ?
ખરી ગયેલી પાંદડીઓને ગોઠવી ફૂલ સર્જવામાં
અને
એક મોજામાં સમુદ્રને સમાવવાના પ્રયત્નમાં
રત રહેતાં હોઈશું ?

( પન્ના નાયક )

સાહિબ, ઝટપટ આવો પટમાં-નીતિન વડગામા

સાહિબ, ઝટપટ આવો પટમાં.
દરશનઘેલી આંખ અમારી અટવાતી ઘૂંઘટમાં.

ક્યાં જઈ લેવો સહેજ વિસામો, ક્યાં જઈ ગાવી પીડા ?
રાત-દિવસ બસ, ગમતી ડાળી ઝંખે છે પંખીડાં !

સમજાવી દેજો સઘળુંયે બદલાતી કરવટમાં.
સાહિબ, ઝટપટ આવો પટમાં.

સુક્કા રણમાં ભીની નજરુંનાં વાદળ વરસાવો.
ગોથાં ખાતા કૈંક જીવને હાથ જરા લંબાવો.

આમ તમે ઓઝલમાં રહેતા, આમ રહો ઘટઘટમાં.
સાહિબ, ઝટપટ આવો પટમાં.

( નીતિન વડગામા )

સાહિબ, ભેદ જરા સમજાવો-નીતિન વડગામા

સાહિબ, ભેદ જરા સમજાવો.
મનની મરુભૂમિને ખેડી ચપટીક સમજણ વાવો.

કયા જનમને પુણ્યે પૂગ્યા અમે તમારે પાદર ?
કેમ કરીને પાર અમે આ કીધા સાત સમંદર ?

કયા કરમને કારણ અઢળક વ્હાલ તમે વરસાવો ?
સાહિબ, ભેદ જરા સમજાવો.

અંધારી રાતે અણદીઠા મારગમાં અટવાતાં.
મુકામ મળતાવેંત અમે તો ભીનાંભીનાં થાતાં.

સૂને આંગણ આવી લીલાં તોરણ કાં બંધાવો ?
સાહિબ, ભેદ જરા સમજાવો.

( નીતિન વડગામા )