Archives

હોળી (ભાગ-૪)-વૈભવી જોશી

.
આબાલ-વૃદ્ધ સહુનો લોકપ્રિય તહેવાર જેનો પ્રથમ દિવસ હોળી અને બીજો દિવસ જેને આપણે ધુળેટી કહીયે છીએ. ફાગણ સુદ આઠમથી લઈને પૂર્ણિમા સુધીનાં આઠ દિવસ હોળાષ્ટક મનાવાય છે. આ ઉત્સવ ફાગણ સુદ પૂનમને દિવસે મનાવવામાં આવતો હોવાથી ‘ફાલ્ગુનિક’ પણ કહેવાય છે.
.
હોળી એટલે પોતાનાં ગમતાનો ગુલાલ કરી એકબીજાનાં રંગે રંગાવાનો મહોત્સવ. શિશિરઋતુની ગુલાબી ઠંડી બાદ વસંતઋતુનાં સ્વાગત માટેનું આ પર્વ સમગ્ર ભારતમાં ભારે આનંદપૂર્વક ઊજવવામાં આવે છે. અબીલ-ગુલાલ અને વિવિધ રંગો દ્વારા આકાશનાં મેઘઘનુષ્યને જાણે પૃથ્વી પર ઉતારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હોય તેવું વાતાવરણ સર્જાય છે.
.
આ દિવસે સાંજે ગામનાં પાદર કે મુખ્ય ચોક જેવાં સ્થાન પર છાણાં, લાકડાં અને અન્ય સામગ્રીઓની ‘હોળી’ ખડકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બધાં લોકો વાજતે ગાજતે એકઠાં થાય છે અને હોળી પ્રગટાવવામાં આવે છે. લોકો તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે તેમજ શ્રીફળ વગેરે પવિત્ર મનાતી વસ્તુઓથી તેમનું પૂજન કરે છે. હોળીનાં દિવસે હોળી પ્રગટાવ્યાં પછી મોડી રાત્રી સુધી હોળીની આસપાસ બેસી અને જે ગીતો કે દુહાઓ ગાવામાં આવે છે તેને “હોળીનાં ફાગ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (આ પરંપરા હજુ અમુક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ચાલુ છે). હોળીનાં ફાગ એક પ્રકારે વસંતોત્સવનું પ્રતિક છે, જેમાં થોડી શૃંગારિક ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે અને સાથે-સાથે પ્રકૃતિનું રસિક વર્ણન તેમજ સ્થાનિક પ્રેમગાથાઓ પણ વણી લેવાયેલાં હોય છે.
.
આ પર્વ સમગ્ર દેશમાં પરંપરાગત તથા વિવિધ રૂપે ઊજવાય છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં હોળી-ધુળેટી અને ખાસ કરી સૌરાષ્ટ્રમાં, હોળીને ‘હુતાસણી’થી પણ ઓળખવામાં આવે છે. હોળીનાં બીજા દિવસ ધુળેટીને ‘પડવો’ કહેવામાં આવે છે. અમુક વિસ્તારોમાં હોળી પછીનાં બે કે ત્રણ દિવસ આ તહેવાર ઉજવાય છે, જેને ‘બીજો પડવો’, ‘ત્રીજો પડવો’ એમ ગણવામાં આવે છે.
.
ખાસ કરીને પોરબંદર વિસ્તારમાં આ દિવસોમાં પુરુષો દ્વારા દાંડીયા રાસ રમવાનો રિવાજ પ્રચલિત છે. ઘણાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં હોળી પ્રગટાવ્યા પછી તેની આસપાસ પારંપારીક નૃત્ય કરવામાં આવે છે. હોળીનાં દિવસે જેને ત્યાં ગત વર્ષમાં દિકરાનો જન્મ થયો હોય તે લોકો સજીધજીને બાળકને હોળીની પ્રદક્ષિણા કરાવવાં લાવે છે તથા ગામલોકોને પતાસા તથા ખજુર વગેરેની ‘લાણ’ વહેંચે છે, આ પ્રસંગને ‘દિકરાની વાડ’ કહેવામાં આવે છે.
.
યુપી-બિહાર અને ઝારખંડમાં હોળીનો તહેવાર ખુબ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. અહીંનાં લોકો હોળીને ફાગ અથવા ફગુઆ પણ કહે છે. ઉત્તરપ્રદેશનાં ગોકુળ-મથુરા, નંદગાવ, વૃંદાવન અને બરસાનાંની ‘લઠમાર હોળી’ આખા વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હરિયાણામાં હોળીને ‘દુલંડી’ અથવા ‘ધુલેંડી’ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે હરિયાણામાં સુકા અબીલ ગુલાલની હોળી રમવાની પરંપરા છે. પંજાબમાં હોળીને ‘હોલા મોહલ્લા’ કહેવામાં આવે છે. પંજાબમાં હોળીના આગલાં દિવસે અનંતપુર સાહિબમાં હોલા મોહલ્લાનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેમાં વીરતા અને પરાક્રમના રંગ જોવા મળે છે.
.
મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ અન્ય રાજ્યોની જેમ હોળીના દિવસે હોળીદહન કરવામાં આવે છે અને બીજા દિવસે ધૂળેટી રમવામાં આવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં હોળીનાં પાંચમાં દિવસે પંચમી ઉજવવામાં આવે છે. ત્યારે આખો દિવસ લોકો સુકી હોળી રમે છે. આ સાથે જ રંગપંચમી પર ભવ્ય શોભાયાત્રા પણ કાઢવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રાને ‘ગેર’ કહેવામાં આવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં ઝાબુઆનાં આદિવાસી ક્ષેત્રોમાં પણ હોળી ધામધૂમથી ઉજવાય છે જેને ‘ભગોરિયા’નાં નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
.
ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલમાં ‘કુમાઉ’ની હોળી ખુબ પ્રસિદ્ધ છે. અહીંયા હોળી ત્રણ પ્રકારે ઉજવવામાં આવે છે. પહેલી બેઠકી હોળી, બીજી ખડી હોળી અને ત્રીજી મહિલા હોળી. કર્ણાટકમાં હોળીનાં પર્વને ‘કામના હબ્બાના’ તરીકે મનાવાય છે. તમિલનાડુમાં હોળીને કામદેવનાં બલિરૂપમાં યાદ કરવામાં આવે છે. જે કારણે અહીંયા હોળીને ‘કમાન પંડિગઈ’ કે ‘કામદહન’નાં નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
.
પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાં હોળીને વસંત ઉત્સવ, ડોલ અને ડોલ પૂર્ણિમાના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર અને કોંકણમાં હોળીને ‘શિમગો’ કહે છે તો ગોવામાં ‘શિળગોણ’ જેવાં નામથી આ પર્વ ઊજવાય છે. વિવિધતામાં એકતા ધરાવતાં આપણાં ભારત દેશનાં વિવિધ પ્રાંતો અને સમુદાયોમાં આ તહેવારની ઉજવણી ભલે અલગ-અલગ રીતે થતી હોય પરંતુ દરેકની ભાવના એક જ હોય છે કે હોળી પ્રગટાવી અને આસુરી તત્વોનો નાશ કરવો અને દૈવી શક્તિઓનું સન્માન કરવું.
.
સાચું કહું તો આપણાં બધાનાં જીવનમાં અંગ્રેજી મહિનાઓ કે વાર-તારીખો એવાં તો જોડાઈ ગયા છે કે આપણાં ગુજરાતી મહિનાઓ જેવા કે મહા, ફાગણ ચૈત્ર, વૈશાખ વગેરે માત્ર હવે પુસ્તકોમાં, કાવ્યોમાં કે ગઝલ પૂરતાં સીમિત રહી ગયા છે. હોળી-ધુળેટી જેવો રંગોનો વૈવિધ્યસભર તહેવાર આપણાં જીવનમાં લાવનાર ફાગણ મહિનાની વાત જ અનોખી છે. એના અનુપમ સૌંદર્યની તો શી વાત કરવી..!!
ફાગણ મહિનો આવતાં જ પ્રકૃતિમાં કેવો તરવરાટ અને થનગનાટ હશે એની તો કલ્પના જ કરવી રહી. ફાગણનો મહિનો હોય, એમાં વસંતઋતુ ચાલતી હોય અને એમાં પાછો હોળી-ધુળેટીનો તહેવાર આવે – આ ત્રિવેણી સંગમ જયારે થતો હોય અને એમાંય કેસુડાનાં રંગમાં જ્યાં ખુદ પ્રકૃતિ જ રંગાઈ જતી હોય એવામાં આ કાળા માથાનાં માનવીની તો વાત જ શું કરવી? ઉનાળામાં સૂકીભઠ જગ્યાએ પણ કેસરી ફૂલોવાળા ઝાડે તમારું અવશ્ય ધ્યાન ખેંચ્યુ હશે. આ સુંદર ફૂલ એટલે કેસૂડાનાં ફૂલ.
.
આમ્રવૃક્ષોએ બેઠેલી મંજરીઓ જોઈને તો પાનખર પણ હર્ષિત થઈ જાય. એવામાં લહેરાતો ફાગણ આવે અને વાસંતી વૈભવ પૂરબહારમાં ખીલે તે છેક ચૈત્ર સુધી. વૈશાખી વાયરાની વાત પછી ક્યારેક પણ આજે તો બસ ફાગણ ફોર્યો ને કેસુડો મહોર્યોની વાત મનમાં ઘોળાઈ રહી છે.
.
પાનખર ઋતુમાં જ્યારે વૃક્ષોનાં પાંદડા ખરી પડે ત્યારે ફાગણ માસની શરૂઆતમાં કેસૂડાંનાં ફૂલ આવતાં હોય છે. ખાખરાનાં ઝાડ પર જે ફૂલ આવે છે તેને કેસૂડો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તમને થશે કે આજે વળી ધુળેટી પર મને કેસૂડો કેમ યાદ આવ્યો? જો કે હવે કેમિકલનાં જમાનામાં કુદરતી વનસ્પતિમાંથી બનતાં રંગોથી કોઇ હોળી-ધુળેટી રમતું તો નથી છતાં પણ હોળી-ધુળેટીમાં કેસૂડાની યાદ આવ્યાં વગર કેમ રહે? કેસુડાની બે જાત મળી આવે છે, સફેદ અને લાલ. લાલ કેસુડો સર્વ સામાન્ય છે પણ સફેદ કેસુડો ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
ફાગણ માસનાં ધોમધખતા તાપનાં દિવસોમાં આવતા હોળી અને ધૂળેટીનાં પર્વમાં કેસૂડો આદિકાળથી અનેરું સ્થાન પામી ચુક્યો છે. કેસૂડાનાં ફૂલો ઉનાળાનાં દિવસોમાં તો જંગલ વિસ્તારોની શોભા વધારે છે. કેસૂડાનાં રંગબેરંગી ફૂલો વગર ધૂળેટી ચોક્કસ અધૂરી છે. કેસૂડો એ પ્રાકૃતિક રંગ ગણાય છે જેનાં ફૂલમાંથી રંગ બનાવવામાં આવતો હોય છે. પહેલાંના જમાનામાં આનાથી જ હોળી-ધુળેટી રમાતી અને કેસૂડો સરળતાથી મળી પણ રહેતો. વાસ્તવમાં કેસૂડાનાં રંગથી હોળી ધૂળેટી રમવા પાછળ પણ આરોગ્યનો હેતુ જ રહેલો છે.
ઉનાળાનાં ત્રણ-ચાર મહિનાની ત્રાસી જવાય એવી ગરમીથી રક્ષણ મેળવવાં માટે કેસૂડો ખુબ ઉપયોગી છે. કેસૂડાનાં ફુલને સુકવીને આખી રાત પલાળી રાખ્યા બાદ તેનો પાવડર પાણી સાથે ભેળવી છાંટવાથી ત્વચાનું આરોગ્ય બળબળતાં તાપમાં પણ જળવાઈ રહે છે, શરીરમાં ઠંડક વળે છે અને ઉનાળામાં પણ ત્વચા પર ગરમી નથી નીકળતી. એવાં તો કેટલાંય ઔષધિય ગુણો તેમાં રહેલા છે. કેસૂડાનાં ફૂલ કોઈ ઔષધથી કમ નથી એટલે જ તો કેસૂડાને ઔષધીઓનો રાજા કહ્યો છે. એનાં ઔષધીય ગુણો વિશે લખવા બેસું તો આખો લેખ લખી શકાય પણ એ વાત પછી ક્યારેક.
.
અત્યારે તો કેસૂડાં વિશે લખતાં-લખતાં શ્રી અતુલ પુરોહિતનાં મનમોહક કંઠે ગવાયેલું આ ગીત સાંભળી રહી છું. મારું મન જે રીતે આનંદિત થઈને જુમી રહ્યું છે કે મને એમ થાય કે કદાચ સાનભાન ભૂલીને મસ્ત થઈને હું પણ કેસૂડાનાં રંગમાં રંગાવા દોડી જાઉં. હોળી-ધૂળેટીનાં દિવસોમાં તમે જો આ ગીત નથી સાંભળ્યું તો હું એમ કહું કે એની ખરી મજા તમે માણી જ નથી. આ ગીતની થોડીક પંક્તિઓ મુકું છું ક્યાંકથી લિંક ગોતી જરૂર સાંભળજો. અને પછી જો તમારાં પગ કુદરતનાં ખોળે ને કેસૂડાનાં રંગે મસ્તીમાં મ્હાલવા માટે થનગની ન ઉઠે તો જ નવાઈ..!!
.
ફાગણ ફોરમતો આયો, આયો રે આયો..ફાગણ ફોરમતો આયો.
લાલ લાલ લાલ લાલ રંગ પેલા કેસુડાના સર સર અંગ પથરાયો
ફટાકીયો ફાગણ અને કામણગારો કેસૂડો છે પણ એટલો લાડકો કે એને આપણાં સાહિત્યકારો, લેખકો કે કવિઓએ લાડ લડાવવામાં કંઈ જ બાકી નથી રાખ્યું. વર્ષો પહેલાં કવિ રત્નાએ લખેલું :
ફાગણ આવ્યો હે સખી, કેસૂ ફુલ્યાં રસાળ ,
હૃદે ફુલી ન રાધિકા, ભ્રમર કનૈયાલાલ
એવામાં કવિ બાલમુકુન્દ દવે કહે છે:
ફાગણ ફટાયો આયો, કેસરિયા પાઘ સજાયો
જોબનતા જામ લાયો, રંગ છાયો રંગ છાયો રે
તો વળી પ્રિયકાંત મણિયારે લખેલું :
છેલછબીલે છાંટી છેલછબીલે છાંટી
જમુના જલમાં રંગ ગુલાબી વાટી..
ગુજરાતી સાહિત્યનાં મૂર્ધન્ય કવિ રાજેન્દ્ર શાહ કે જેમને ખાખરામાં શીમળો જોગી દેખાય છે અને ફાગણની હવામાં ઉડતા સૂકા પાંદડામાં ઝાંઝરના સ્વર સંભળાય છે:
ફરી ફરી ફાગુન આયો રી
મંજરીની ગંધ, પેલા કિંશુકનો રંગ,
કોકિલ કેરો કંઠ
હોજી માટો જીવ લુભાયો રી!
.
તો વળી જૂની પેઢીના શબ્દસ્વામી વેણીભાઈ પુરોહિતના શબ્દોનો રંગ પણ આંખોમાં આંજી લો.
.
સખી, કેસરિયો રંગ, રંગ છાંટે છે છેલડો રે…નેણ નીતરતો રંગ, અંગ ભીંજે અલબેલડો રે
કવિ શ્રી સુંદરમને તો કેમ ભુલાય?
મને ફાગણનું એક ફૂલ આપો, કે લાલ મોરા કેસૂડો કામણગારો જી લોલ
અને મારું ગમતીલું ગીત હિતેન આનંદપરાનું:
આવ, તને હુ રંગી નાખું મારા રંગે, લાગણીઓની છાલક એવી મારૂં
અડતાવેંત જરીમાં પ્રસરે લાલી લાલી, તારા આખા અંગે લે પીચકારી છપાક દઈ છૂટી કે,
અને અંતમાં કવિશ્રેષ્ઠ ઉમાશંકર જોશીની રચનાં વગર તો આ લેખ કેમ પૂરો થાય?
ફાગણ ફૂલ્યો ફુલડે, જાણે સુહાગી ફાગ,
કંઠે આવી ઉછળે હરદમ ભર્યો જે રાગ
કેસૂડાંને ફૂલડે કે મનડો ડૂલ્યો રે, ફાગણ ફૂલ્યો રે!
.
આશા છે હોળીની લેખમાળાનાં આ ચારેય ભાગ આપ સહુને રસપ્રદ લાગ્યા હશે. મારાં તરફથી ફરી એક વાર આપ સહુને હોળી-ધુળેટીની રંગબેરંગી શુભેચ્છાઓ ..!!
.
( વૈભવી જોશી )

હોળી (ભાગ-૩)-વૈભવી જોશી

અગાઉનાં લેખમાં આપણે અટકેલાં હોલિકાની અધુરી વાત પર તો એક પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર હોલિકાની ભટકતી આત્મા દ્વાપર યુગમાં વ્રજમાં જ્યાં બાળ કનૈયાની લીલા ચાલતી હતી ત્યાં પહોંચી ગઈ. મથુરામાં કંસે અનેક રાક્ષસો, દૈત્યો અને કૃત્યાઓને પોતાનાં વશમાં કરી રાખ્યા હતા. તેમાં હોલિકા તે વખતે ઢુંડા નામની કૃત્યા તરીકે ઓળખાતી હતી એનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
.
કંસે ઢુંડાને કૃષ્ણને મારવા માટે વ્રજ તરફ મોકલી એટલે તે કૃષ્ણને મારવા માટે વૃંદાવન જાય છે અને એ દિવસે હોળી હતી. આજ કથા અન્ય લોકવાયકાઓ મુજબ કોઈ રઘુ રાજાનાં રાજ્યકાળમાં બની હતી એ રીતે પણ પ્રચલિત છે. અલગ-અલગ માન્યતાઓ અનુસાર આ કૃત્યાનું નામ ઢુંઢા કે ધુન્ડી પણ જણાવાયું છે. વૃંદાવનનાં બાળકો તો પંચમીથી જ નંદગાંવ અને બરસાનાં વચ્ચે સૂકાં લાકડાં, કંડી વગેરે એકત્ર કરતાં હતાં. પૂનમ સુધીમાં તો એ નાની ટેકરી જેટલો વિશાળ ઢગલો થઈ ગયો હોય.
.
એ દિવસે બાલ ગોપાલ તો ઘરે સૂઈ રહ્યા હતાં અને બાલ ગોવાળો હોળીકા દહનની તૈયારી કરતાં હતા. એ જ સમયે બાળકોને રસ્તામાં વિશાળકાય પર્વત જેવી મહિલાનો પડછાયો દેખાયો. તેના વાળ વડલાની વડવાઈઓની માફક ચારે તરફ ફેલાયેલા હતા. આંખો બળતા અંગારા જેવી લાલ હતી. લાંબી જીભ બહાર લટકતી હતી. વૃંદાવનનાં બાલ ગોવાળો આવા રાક્ષસોથી અપરિચિત ન હતા. કંસની મહેરબાનીથી આવતાં આવાં રાક્ષસોનો કૃષ્ણ-બલરામની મદદથી વધ કરી ચૂક્યા હતાં. આ વખતે બાલ ગોવાળોએ સમૂહે વિચાર્યું કે કાનાને જગાડવો નથી. આપણે એકલા જ આ કૃત્યાનો ખાતમો કરી નાખીએ.
.
બાલ ગોવાળોએ ખુબ શોર મચાવ્યો એટલે કૃત્યા હોલિકા ભાગીને લાકડાં-પાન-કંડીકાનાં મોટા ઢગલાં પર પડી ગઈ. બાલ ગોવાળોએ તેને આગ ચાંપી દીધી. કૃત્યાનો વ્રજમાં મોક્ષ થઈ ગયો. બીજા દિવસે સવારે બાલ ગોવાળોએ પાણી નાખી રાખને ઠંડી કરી અને એ રાખ અને ભીની માટીને એકબીજા પર ઉડાડવા લાગ્યા. એ રીતે હોળી પછી ધુળેટીનો આરંભ થયો. યુગોથી જે વ્રજમાં ચંદન, અબીલ-ગુલાલ અને ફૂલોનાં રંગથી હોળી ખેલાતી ત્યાં હવે કૃત્યા હોલિકાથી મુક્તિ મેળવ્યા બાદ રંગોની સાથે ગોબર-કીચડ સાથે પણ હોળી ખેલાય છે.
.
અમુક માન્યતાઓ અનુસાર કૃત્યાનો બનાવ બન્યાં પહેલાં પણ વૃંદાવનમાં હોળી રમાતી હતી. હોળીનાં તહેવારનો સંબંધ રાધા અને કૃષ્ણની પ્રેમકથા સાથે પણ છે. વસંતમાં એકબીજા પર રંગ નાંખવો એ તેમની લીલાનો જ એક ભાગ મનાયો છે. ત્યારબાદ આ પરંપરા બની ગઈ અને કદાચ એ જ કારણ છે કે મથુરામાં ફૂલોથી પણ હોળી રમવામાં આવે છે. એક લોકવાયકા મુજબ એક વાર બાલગોપાલે માતા યશોદાને પૂછ્યું કે તે પોતે રાધાની જેમ શ્વેત વર્ણનાં કેમ નથી. યશોદા માતાએ મજાકમાં કહ્યું કે રાધાનાં ચહેરા પર રંગ લગાવવાથી રાધાનો રંગ પણ કનૈયાની જેવો થઈ જશે. આના પછી કાનાએ રાધા અને ગોપીઓની સાથે રંગોથી હોળી રમી અને ત્યારથી આ પર્વ રંગોનો તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
.
એક પૌરાણિક કથા શિવ-પાર્વતીની પણ છે. આ દિવસે ભગવાન શિવે કામદેવનું દહન કર્યું હતું. દક્ષ પ્રજાપતિનાં યજ્ઞ પછી સતીએ પાર્વતી તરીકે જન્મ લીધો. તેમણે શિવજીને મેળવવા માટે ભારે તપ કર્યું. પરંતુ શિવજી ધ્યાનમગ્ન હતા. તેમનાં ધ્યાનને ભંગ કરવા માટે અંતે પાર્વતીજીએ કામદેવનો સહારો લેવાનું નક્કી કર્યું. કામદેવને આહ્વાન કરીને તેમને મદદ કરવા જણાવ્યું. કામદેવે ભગવાન શિવ પર તીર ચલાવ્યું અને શિવજીનું ધ્યાનભગ્ન થતાં તેઓ ક્રોધિત થયા. તેમણે ત્રીજું નેત્ર ખોલ્યું અને કામદેવને ભસ્મ કરી દીધા.
.
આ બાજુ કામદેવનાં પત્ની રતિ વિલાપ કરવાં લાગ્યાં અને શિવજીને યાચના કરી કે કામદેવને ફરી જીવીત કરી દે. ભોળા ભંડારી પીગળી ગયા અને તેમણે વચન આપ્યું કે કામદેવ હવેથી બધા લોકોનાં મનમાં રહેશે. આ કથા કહે છે કે એક બાજુ કામદેવને ભસ્મ કરવાની વાત છે તો બીજી બાજુ એમની પત્નીનાં વિલાપ અને પુનર્જીવનની કથા છે. એટલે રતિ અને કામદેવનાં પ્રેમને કારણે તેને પ્રેમોત્સવ પણ કહેતાં હોય છે. આ દિવસે લોકો રતિવિલાપમાં ગીતો ગાય છે. આમ કામદેવ ભસ્મ થયા તે દિવસની યાદમાં પણ હોળી સળગાવવામાં આવે છે અને તેમનાં જીવિત થવાની ખુશીમાં રંગોનો તહેવાર મનાવવામાં આવે છે.
.
કાશીની હોળીનો પણ અનોખો જ મહિમા છે. અન્ય એક માન્યતાં અનુસાર ભગવાન શિવ રંગભરી એકાદશીએ પાર્વતીનું આણુ કરીને પિતૃગૃહેથી કાશી લાવ્યાં હતાં. કાશીમાં ‘રંગભરી’ એકાદશી એટલે કે હોળી પહેલાંની અગિયારસથી જ હોળીનો શંખનાદ થઈ જાય છે. કાશીમાં એવી માન્યતા છે કે એ દિવસે રંગ એકાદશીના રોજ શિવશંકર પર્વતરાજ હિમાલયનાં ઘરેથી દેવી પાર્વતીનું આણુ કરીને પોતાની સાથે કાશીમાં લાવ્યાં હતાં. એટલે કાશીમાં એ દિવસથી, અગિયારસથી જ રંગભરી હોળીના પર્વની શરૂઆત થઈ જાય છે. આજે પણ કાશીમાં આ પરંપરા જળવાઈ રહી છે. કાશીવાસીઓ જાનૈયા બનીને માતા પાર્વતીની ડોલી ઉઠાવીને ચાલે છે અને વિશ્વનાથ મહાદેવનાં ઘરે દેવીના આગમન નિમિત્તે ભવ્ય રીતે અબીલ-ગુલાલથી હોળી રમાય છે. એ પછી દિવસો સુધી કાશીમાં હોળીનો માહોલ જમાવટ કરે છે.
એક માત્ર હોળીનું પર્વ એવું છે કે હિંદુઓનાં બંને મુખ્ય આરાધ્ય દેવ ભગવાન શિવ અને શ્રી વિષ્ણુનાં માનમાં હોળી રમાય છે. વ્રજ, વૃંદાવન, મથુરા-બરસાનામાં કૃષ્ણકનૈયા હોળી ખેલે છે તો અવધમાં રઘુવીરા ભગવાન રામ પણ હોળી ખેલે છે. લોકમાનસ રામનાં હાથમાં કનક પિચકારી પકડાવી દે છે તો લક્ષ્મણનાં હાથમાં અબીલ-ગુલાલ. ભોળાનાથ શિવશંકર ભસ્મની હોળી પણ ખેલે છે. તો હાસ-પરિહાસનાં આ પર્વમાં લોકગીતનાં માધ્યમથી રાધા શ્રીકૃષ્ણને કહે છે કે, ‘આજે તમે રાધા બનો શ્યામ, હું બનીશ નંદલાલ’ આવું કહીને રાધા હોળીની બાજી પોતાના હાથમાં લઈ લેવા ઇચ્છે છે. આ કલ્પના જ કેટલી મધુર છે..!!
.
ફાગણ સુદ પૂનમ પછીનો દિવસ ફાગણ વદ – ૧ (પડવો) નો દિવસ હતો. જેને આપણે ‘ધૂળેટી’નાં નામથી ઓળખીએ છીએ. સાથોસાથ ફાગણ વદ ૨ ને દિવસે ભરતખંડનાં રાજા શ્રીનરનારાયણ ભગવાનનો પ્રાગટ્ય દિવસ હોવાથી ભારતનાં ઘણાં રાજ્યોમાં એમનો પ્રાગટ્યદિન પણ ઊજવવામાં આવે છે. આ જ દિવસે દ્વાપર યુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ગોપ-ગોપીઓએ નવીન ફૂલોથી શણગારી ફૂલનાં હિંડોળે હિંચકાવ્યાં હતા અને ગુલાલ રંગ ઊડાડી રંગોત્સવ મનાવ્યો હતો. એટલે આ દિવસ ‘ફુલદોલ ઉત્સવ દિન’ તરીકે વૈષ્વણ-ભક્તિ સંપ્રદાયમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. હોળીનો બીજો દિવસ ફુલદોલોત્સવ, હોલોત્સવ, પોંખોત્સવ કે રંગોત્સવનાં નામથી પણ પ્રખ્યાત છે.
હોળીનું વર્ણન ઘણાં પહેલાથી જ આપણને જોવા મળે છે. પ્રાચીન વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હમ્પીમાં ૧૬મી શતાબ્દીનું ચિત્ર મળે છે જેમાં હોળીનાં પર્વ ને કોતરવામાં આવ્યું છે. તેમજ વિવિધ પર્વતોની જોડે રામગઢમાં મળેલાં આશરે ૩૦૦ વર્ષ જુનાં અભિલેખમાં પણ આનો ઉલ્લેખ મળે છે.
.
પરંતુ વર્તમાન સમયમાં જ્યારે-જ્યારે આ ઉત્સવ ઉજવવામાં છે ત્યારે-ત્યારે રંગોત્સવમાં ઘણી બધી જગ્યાએ સ્ત્રી-પુરુષો મર્યાદા તોડી, સંયમ ચૂકી અને જે રીતે હોળી રમે છે એ જોતાં આ દિવસો અશ્લીલતાથી ઉભરાઇ જતાં હોય એવું લાગે છે. સાથો સાથ એવાં-એવાં ફટાણાં કે ગીતો ગવાય છે જેનાથી સમાજમાં ઘણી વિકૃતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને ઘણી વાર આત્મઘાતક પરિણામો પણ સમાજની સામે આવતાં હોય છે.
જો વસંતમાં કામનું જોર વધ્યું છે તો શિવજી દ્વારા તેને નષ્ટ પણ કરવામાં આવ્યું હતું એ આપણે ક્યારેય પણ ભુલવું ન જોઈએ..!!
.
( વૈભવી જોશી )

હોળી (ભાગ-૨)-વૈભવી જોશી

હોળીનાં તહેવાર સાથે હોલિકા અને ભક્ત પ્રહલાદની કથા એટલી પ્રચલિત છે કે વારંવાર તેની પુનરોક્તિ રુચતી નથી, પરંતુ આપણે જે જાણીએ છીએ એ ધાર્મિક કથાના રૂપમાં તેને જાણીએ છીએ અને તેમાં ચમત્કૃતિનું તત્ત્વ પણ ભારોભાર છે. એટલે માહિતી અને જ્ઞાનની રીતે તેમાં ઘણું બધું છૂટી જાય છે. તેમાંથી ઇતિહાસ અને ભૂગોળની રીતે તેની સાથેનાં પૂર્વાપર સંબંધની ઘણી વિગતો છૂટી ગઈ છે. બીજું કે કથા અત્યંત પૌરાણિક હોવાથી ઇતિહાસની રીતે પણ તેને પ્રમાણિત કરવાનું ખુબ મુશ્કેલ છે, પરંતુ ઘટનાક્રમનાં સંદર્ભો જાણવાની ઇચ્છા રાખનારાઓ માટે એમાંની ઘણી બધી વિગતો ખુબ જ રસપ્રદ છે.
.
તો ચાલો આજે એની આગળ પાછળનો ઇતિહાસ વિસ્તારથી જાણીયે. હોળીનાં સંદર્ભે પ્રહલાદ અને હોલિકાની સાથે-સાથે વૃંદાવનમાં હોળી ધુળેટી કેમ પ્રચલિત થઈ એનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત અન્ય ઘણી કથાઓ પણ પ્રચલિત છે. જેમાં રાધા અને કૃષ્ણનાં દિવ્ય પ્રેમની કથા તથા શિવજી દ્વારા કામદહનની કથા પણ છે. સહુથી પહેલાં બહુચર્ચિત ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા સવિસ્તર જાણીયે.
હોળીની વાત યુગોયુગોથી હોલિકા સાથે જોડાયેલી હોવાથી સૌથી પહેલા એ વિશે વાત કરું તો ઋષિ કશ્યપ (પુરાણ પ્રમાણે બ્રહ્માનાં દશ પુત્રોમાંના એક મરીચિનાં તેઓ પુત્ર) અન્ય સ્ત્રીઓ ઉપરાંત દક્ષ પ્રજાપતિની અદિતિ, દિતિ સહીત તેર કન્યાને પરણ્યા હતા. માતા અદિતિથી બાર આદિત્યો અને ઇન્દ્ર જેવા દેવતાઓ જન્મેલાં અને ઋષિ કશ્યપનાં શ્રાપથી જ માતા દિતિનાં પુત્રો દૈત્યો તરીકે જન્મેલાં. પિતા કશ્યપ અને માતા દિતિનાં ચાર પુત્રો અને એક પુત્રી. તેમનાં નામ હિરણ્યકશિપુ, હિરણાક્ષ, વજ્રાંગ અને અંધક અને પુત્રી સિંહિકા. એમાંની સિંહિકા જ આગળ જતાં હોલિકા તરીકે ઓળખાઈ.
.
ભૂગોળશાસ્ત્રીઓ જાણે છે કે, કશ્યપ સાગરને પાર કરીને ‘ઓક્સસ’ (પર્શિયન લોકો માટે સાત સમુદ્ર એ ‘ઓક્સસ’ નદી) પહોંચાતું હતું. એ જ વિશાળ રણપ્રદેશને ‘ગ્રેટ ડેઝર્ટ’ અથવા ‘સાલ ડેઝર્ટ’ પણ કહે છે. ત્યાં કોઈ એક કાલખંડમાં સોનાની ખાણો હતી અને તેના પર કબજો જમાવવા માટે દેવતાઓ અને દૈત્યો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ છેડાયું હતું. સમુદ્ર કિનારે વાસુકિ, કરકોટ, તક્ષક, શેષ વગેરે ર૬ નાગવંશી જાતિઓ રહેતી હતી. દેવતા અને દૈત્યોએ આ નાગવંશીઓની મદદથી સમુદ્ર પાર કરીને સોનાની ખાણો પર વર્ચવ્ય મેળવ્યું જેને પુરાણોમાં આપણે સમુદ્ર મંથનથી ઓળખીયે છીએ.
.
નસીબનાં જોરે સોનાની આ ખાણો પર હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ – બંને ભાઈઓનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત થઈ ગયું. હિરણ્યકશિપુએ આ સોના (હિરણ્ય)નાં વિશાળ ભંડારને મેળવીને પોતાની નવી રાજધાની વસાવી અને દેવતાઓને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવું પડ્યું. ઉત્તરી, પશ્ચિમી, ફારસ તથા સંપૂર્ણ અફઘાનિસ્તાન સુધી હિરણ્યકશિપુનું સામ્રાજ્ય વિસ્તરેલું હતું. આપણને જાણીને નવાઈ લાગે, પરંતુ હકીકત એ છે કે રાવણનાં નાના અને મામા માલી, સુમાલી અને માલ્યવાને અહીંથી જ સોનું લાવીને હેતી તેમજ પ્રહેતી નામનાં વાસ્તુકારોએ નિર્માણ કરેલી લંકાને સુવર્ણજડિત કરી હતી.
.
પૌરાણિક માન્યતાં અનુસાર, હિરણ્યકશિપુ દાનવોનો રાજા હતો. એને બ્રહ્માજીનું વરદાન હતું કે તે ‘દિવસે કે રાત્રે, ઘરની અંદર કે બહાર, ભુમિ પર કે આકાશમાં, માનવ દ્વારા કે પ્રાણી દ્વારા, અસ્ત્ર કે શસ્ત્ર દ્વારા કશાથી એનું મૃત્યું થશે નહીં’. આ વરદાનને કારણે તે લગભગ અમર બની ગયો. એનો નાશ કરવો લગભગ અસંભવ થઇ ગયું હતું. આથી તે અભિમાની અને અત્યાચારી બની ગયો અને સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર બધે જ હાહાકાર મચાવી દીધો. તેણે ઇશ્વરને પૂજવાનું પણ બંધ કરાવ્યું અને પોતાની પૂજા કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.
.
બીજી બાજુ હિરણ્યકશિપુના ભાઈ હિરણ્યાક્ષે બેબીલોનની આસપાસનાં પ્રદેશો પર કબજો જમાવ્યો. (પુરાણોમાં તેને સ્વર્ગ અને દેવલોક તરીકે ઓળખાવ્યાં છે.) આ સંજોગોએ દેવતાઓને વળતો પ્રહાર કરવાં મજબૂર કર્યા. દેવતાઓએ વરાહદ્વીપમાં (જેને હાલ નોર્વે દ્વીપ કહે છે) જઈને આશ્રય લીધો અને અહીંની વરાહ જાતિ સાથે મળીને શ્રી વિષ્ણુએ હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યો.
.
પોતાનાં ભાઈ હિરણ્યાક્ષનાં મૃત્યુથી હિરણ્યકશિપુને અત્યંત ક્રોધ આવે છે અને એ વેર વાળવાનું નક્કી કરે છે. એનાં માટે એણે મંદરાચલ પર્વત પર જઈને ભગવાન શિવની આરાધના કરવાનું નક્કી કર્યું. દેવતાઓને આ વાતની જાણ થતા તેઓ પોપટનું રૂપ ધરીને આવ્યાં અને ‘ગોવિંદાય નમઃ’ નો જાપ કરવાં લાગ્યાં. પોતે જેની સાથે વેર વાળવાં માટે તપ કરી રહ્યો છે એનું જ નામ સાંભળીને એ ધ્યાન ન ધરી શકતા પાછો ફર્યો અને આવું અનેકવાર બન્યું. અને એ કારણોસર એનાં મનમાં ક્યાંક આ ‘ગોવિંદાય નમઃ’ની ભાવના રહી ગઈ જયારે એની પત્ની ક્યાધુ સગર્ભા હતી. અને એ દરમ્યાન દ્રઢ સંકલ્પ કરી હિરણ્યકશિપુ ફરી તપ કરવાં ચાલ્યો જાય છે.
.
હિરણ્યકશિપુ જયારે તપ કરવાં ચાલ્યો જાય છે ત્યારે પાછળથી ઇન્દ્ર વિચારે છે કે ક્યાધુનાં ગર્ભમાં એક રાક્ષસનું બાળક છે એટલે ઇન્દ્ર તેની પત્ની ક્યાધુને કેદ કરી લે છે પરંતુ નારદ ઇન્દ્રને સમજાવે છે કે તેનું ગર્ભસ્થ બાળક ભગવદ્ ભક્ત છે, તેથી ક્યાધુને છોડાવી નારદે એને પોતાનાં રક્ષણમાં રાખી. દરરોજ નારદ તેમને ભગવાનની ભક્તિનો ઉપદેશ આપતા તેથી ગર્ભસ્ય શિશુ (પ્રહલાદે) તે ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો. આ સંસ્કારોને લીધે પ્રહલાદ ભક્ત બન્યો. આમ બાળક પ્રહલાદને ગર્ભાવસ્થામાં જ ઈશ્વરીય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું અને એ ઉપરાંત પણ જયારે હિરણ્યકશિપુ તપ કરીને પાછો ફરે છે ત્યારે પ્રહલાદ આશરે ૫ વરસનો હોય છે અને ક્યાધુ એને ગુરુનાં આશ્રમમાં ભણવા મોકલે છે.
હિરણ્યકશિપુનાં ચાર પુત્રો હતાં જેમાં પ્રહલાદ, અનુહલાદ, હલાદ અને સંહલાદ પણ ભાગ્યવશ પ્રહલાદનો ઉછેર ઋષિઓનાં આશ્રમમાં થયો. એથી પ્રહલાદ પર ઋષિ પરંપરા અને દેવ સંસ્કૃતિનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો. એ રીતે મા કયાધુ અને પુત્ર પ્રહલાદ દૈત્ય સંસ્કૃતિના ઘોર વિરોધી બની જાય છે. વિષ્ણુની ભક્તિ કરનાર પુત્ર પ્રહલાદને સજા કરવા માટે રસોઈયા દ્વારા ખોરાકમાં ઝેર ભેળવ્યું, સર્પદંશ કરાવ્યો, પર્વત પરથી નીચે ફેંકવામાં આવ્યો. એવાં કેટકેટલાં પ્રયત્નો કરવાં છતાં પ્રહલાદ જીવિત રહ્યો. હવે હિરણ્યકશિપુનાં ક્રોધનો કોઈ પાર નહોતો રહ્યો. એણે પ્રહલાદને મારવાનાં અનેક પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ એને તેમાં સફળતા ન જ મળી.
.
આવા જ એક પ્રયાસરૂપે હિરણ્યકશિપુએ બ્રહ્મા દ્વારા અગ્નિથી ન બળવાનું વરદાન મેળવનાર પોતાની બહેન સિંહિકા (હોલિકા)ને પ્રહલાદ સાથે પ્રજ્વલિત હોળી પર બેસાડવાનું નક્કી કર્યું. હોલિકા, કે જેની પાસે એક એવી ઓઢણી હતી કે જે ધારણ કરે તો તેને અગ્નિ પણ બાળી શકે નહીં. અંતે જ્યારે અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવ્યો ત્યારે પ્રહલાદ એ ભગવાનનું સ્મરણ સતત કર્યે રાખ્યું અને વાયુદેવની મદદથી પેલી ઓઢણી હોલિકાનાં મસ્તક પરથી ઉડી અને પ્રહલાદને વિંટળાઇ વળી.
.
આથી હોલિકા અગ્નિમાં બળીને ભસ્મ થઇ ગઈ અને પ્રહલાદ બચી ગયો. આમ હોલિકાનું દહન થયું અને સમસ્ત નગરજનોએ એકબીજા પર અબીલ ગુલાલ છાંટીને રંગોત્સવ મનાવ્યો અને આમ આ ઘટના હોળી ઉત્સવનું કારણ બની. અન્ય એક માન્યતાં અનુસાર હોલિકા બળી તો ગઈ પણ આ જ હોલિકાની આત્મા સતયુગથી છેક દ્વાપર યુગ સુધી ભટકતી રહી પણ એ વાત પર પછી આવું પહેલાં હિરણ્યકશિપુની વાત પુરી કરીયે.
.
આ ઘટના પછી દેવતાઓએ હિરણ્યકશિપુનાં વધની તૈયારી શરુ કરી દીધી. હોલિકાની ઘટના પછી હિરણ્યકશિપુએ ક્રોધાવેશમાં સોનાનાં થાંભલાને ગરમ કરાવ્યો અને પ્રહલાદને બાથ ભરવા કહ્યું. અને પ્રહલાદ ‘હે! ગોવિંદ’ કહી જયારે બાથ ભરે છે ત્યારે થાંભલો ફાટે છે અને થાંભલો ફાટતાં અર્ધ નર અને અર્ધ સિંહનાં સ્વરૂપવાળા નૃસિંહ ભગવાન વિકરાળ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. હિરણ્યકશિપુને પકડી ઉંબરા પર બેસી પોતાનાં ખોળામાં લઈ સિંહનખથી એની છાતી ચીરી નાખે છે. આમ હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ – બંને ભાઈઓનો અંત આવે છે અને એ સાથે લક્ષ્મીરૂપી સોનાની ખાણો પર વિષ્ણુ અને દેવતાઓનો અધિકાર ફરી સ્થાપિત થાય છે.
.
ઈરાની ઇતિહાસકારોએ તેને નાગવંશીઓનું વિજય અભિયાન ગણાવ્યું છે. આ જ નાગવંશીઓની મદદથી નૃસિંહે (વિષ્ણુ) કશ્યપ સાગર નજીક સુમના પર્વત પર હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો. નૃસિંહની પ્રતિમા અર્ધ સિંહની છે, જે પરસા પ્રાંતમાંથી મળી આવી છે. એ જ રીતે લુલવી પ્રાંતમાં બગદાદના કરનમશાહ સ્થાન પર એક ભીંતચિત્ર મળી આવ્યું છે, જેમાં નૃસિંહ સૂર્યના ચિહ્ન સાથેનો ધ્વજ લઈને સેનાનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. હવે આવું હોલિકાની અધુરી વાત પર તો એક પૌરાણિક માન્યતાં અનુસાર હોલિકાની ભટકતી આત્મા દ્વાપર યુગ સુધી પહોંચે છે જેની વાત હવે પછીનાં ભાગમાં રજુ કરી છે…ક્રમશઃ
.
( વૈભવી જોશી )

હોળી (ભાગ-૧)-વૈભવી જોશી

લગભગ દોઢેક મહિના પહેલાં વસંતૠતુનાં આગમનની સત્તાવાર છડી પોકારતો દિવસ એટલે કે વસંતપંચમી આપણે સહુએ ૧૬મી ફેબ્રુઆરીનાં હર્ષોલ્લાસથી ઉજવ્યો તો ખરાં પણ આજે તમને એ પણ જણાવી દઉં કે આશરે છેલ્લાં ૧૦૦૦ વર્ષમાં વસંતઋતુની શરૂઆત ક્યારેય પણ વસંતપંચમીનાં દિવસથી નથી થઈ. મને તો હંમેશા એવું લાગ્યું છે કે જયારે ફાગણ મહિનો આવેને ત્યારે વસંતને પૂરબહારમાં સાથે લઈને આવે.
.
પંદરેક દિવસ પહેલાં ૧૪મી માર્ચથી અલબેલો ફાગણ પણ આવી પહોંચ્યો છે અને ફાગણનો મહિનો એટલે શૃંગાર, મસ્તી અને ઋતુસૌંદર્યનો ભારતીય લોકઉત્સવ. આ મહિનામાં સાધારણ ઠંડી અને કુણાં-કુણાં તાપવાળા મિશ્રણનો અનોખો સંગમ એટલે સહુનો મનગમતો ઋતુઓનો રાજા એવો વસંત પધરામણી કરે. આમ જોવાં જાઓ તો વસંતઋતુ એટલે થોડી મસ્તી તો થોડી પૂજા અર્ચના સાથે ઉજવવાની ઋતુ અને એમાં આવતો ઋતુપરિવર્તનનો રંગોત્સવ એટલે હોળી.
.
ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણ ભગવાને ‘ઋતુનાં કુસુમાકર:’ કહીને વસંતઋતુને પોતાની વિભૂતિ ગણાવી છે. વસંતઋતુનો મુખ્ય ઉત્સવ હોળી જે પ્રાચીન સમયથી ઋતુ-પરિવર્તનનાં તહેવાર તરીકે ઉજવાતો આવ્યો છે. હોલિકા અને ભક્ત પ્રહલાદની વાતો આપણે યુગોયુગોથી સાંભળતાં આવ્યાં છીએ પણ આજે વાત કરવી છે એની સાથે જોડાયેલાં પર્યાવરણ સંબંધિત અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે.
.
હોળી અને હોલિકાદહન સાથે જોડાયેલાં તમામ આધ્યાત્મિક પાસાઓ હવે પછીનાં લેખમાં સવિસ્તર રજુ કર્યા જ છે પણ આજે વાત કરવી છે આ ઉત્સવ પાછળ રહેલાં સમગ્ર જનસમુદાયનાં કલ્યાણની. આપણાં કૃષિપ્રધાન દેશમાં બે પાક લેવાય છે એક હોળી પર અને બીજો દિવાળી પર. હોળી પ્રસંગે ખેતરો અને ખળા નવાં ધનધાન્યથી છલકાઈ ઉઠે છે. હોળીની સાથે ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા ભલે ગૂંથાઈ ગઈ હોય પણ હોળી એ ‘નવાન્નેષ્ટિ’ નામનાં પ્રાચીન યજ્ઞનું પરિવર્તિત સ્વરૂપ જ છે.
.
સહુથી પહેલાં તો આ શબ્દ ‘નવાન્નેષ્ટિ’ સમજીયે. નવાન્નેષ્ટિ એટલે નવ ( નવું ) + અન્ન ( અનાજ ) + ઇષ્ટિ ( યજ્ઞ ) નવું અનાજ તૈયાર થતાં કરાતો યજ્ઞ. ‘નવાન્નેષ્ટિ’ એટલે શેકેલાં અનાજની અગ્નિમાં આહુતિ આપવાં કરાતો યજ્ઞ. શેકેલાં અન્નને સંસ્કૃતમાં ‘હોલાકા’ કહે છે અને આ ‘હોલાકા’ ને હિન્દીમાં ‘હોલી’ કે ‘હોળી’ કહેવાય છે. આર્યપ્રણાલી અનુસાર સૃષ્ટિનાં સર્જક, પોષક અને રક્ષક દેવતાઓને અર્ધ્ય આપ્યાં વિનાં કોઈ વસ્તુ ઉપયોગમાં લેવાતી નથી એટલે આર્યો દેવોને અન્નનો ભોગ ધરાવીને પછી જ તેનો ઉપયોગ કરતાં. આમ, નવાં અન્નનો ઉત્સવ એટલે હોળીનો તહેવાર જે હોળીકાત્સોવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતો.
.
ઋગ્વેદનાં સમયગાળાનો સમાજ ખેતી આધારિત હતો. ઈન્દ્ર, અગ્નિ જેવા દેવોને આહુતિ વડે ખુશ કરીને સુખાકારીની કામના કરવાની વૈદિકપ્રથા સાથે સમાજજીવન પણ આબાદ જોડાયેલું છે. હોળીના ઉત્સવમાં આજે પણ તેનું પ્રતિબિંબ વર્તાય છે. ફાગણ એ ઋતુસંધિનો મહિનો ગણાય છે. આ માસમાં શિશિર અને વસંતનું મિલન થાય છે. એ સમયે શિયાળો ઉતરી ચૂક્યો હોય અને ઉનાળાનું આગમન થવામાં હોય એવા આ મિશ્રઋતુનાં સમયે રોગજન્ય કીટાણુઓ હવામાં ઘૂમરાતાં હોય છે. વળી, આ જ સમયગાળામાં રવિપાક ખેતરમાંથી ઉતરીને ખળા ભણી જઈ રહ્યો હોય ત્યારે ખેતઊપજ સાથે ચોંટેલા કીટાણું પણ રહેઠાણ વિસ્તારમાં ગતિ કરતાં હોય. આ સમયે સ્વાસ્થ્યને અને ધાર્મિક આરાધનાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈદિકકાળમાં આ પર્વને નવાન્નેષ્ટિ યજ્ઞનાં નામે ઉજવાતું હતું.
.
ઋતુસંધિકાળમાં વિવિધ પ્રકારનાં કીટાણુઓનું પ્રમાણ સામાન્ય દિવસો કરતાં વધે છે. જેનાથી સામાન્ય પ્રજાનાં સ્વાસ્થ્યને અનેક પ્રકારે હાની પહોચે છે. આયુર્વેદ અને વેદમાં હોલિકા દહન સમયે આવાં કીટાણુઓને નાશ કરવાનાં ઉપાયો બતાવવામાં આવેલા છે. શિયાળાની ઠંડી વખતે શરીરમાં વધી ગયેલા કફને હોળીની પ્રદક્ષિણાથી ઓગાળવાનો આ શ્રેષ્ઠ અવસર છે પણ એ સાથે જ વસંતઋતુમાં આવા કીટાણુઓને ફેલાવાની જોઈતી તક પણ મળી રહે છે.
.
ખેતરમાં પાકેલાં અનાજને સામૂહિક રીતે પ્રગટાવેલાં વિરાટ યજ્ઞની ભભૂકતી જ્વાળાઓમાં આહુતિ અપાતી અને એ રીતે અનાજને પવિત્ર બનાવાતું હતું. અગ્નિમાં તુલસી, કંદ, જ્યેષ્ઠિમધુ, દર્ભ, લીમડાનાં લાકડાં જેવી વનસ્પતિ, ઔષધિની આહુતિ વડે પ્રગટતાં ધુમાડાથી હવામાં ઘૂમરાતાં આરોગ્ય માટે હાનિકારક એવા કીટાણુઓનો નાશ પણ થતો. આમ, હોળીનાં આ પર્વ સાથે વૈદિકકાળનાં મંત્રદૃષ્ટા ઋષિઓએ સામૂહિક સ્વાસ્થ્યની ખેવના પણ વ્યક્ત કરી છે.
.
સાર્વજનિક વૈદિક હોલિકા દહન એક જ દિવસે અને નિશ્ચિત સમયે, ચોક્કસ પ્રકારનાં ઝાડનાં લાકડા અને ઔષધી દ્રવ્યોથી થતું હોવાથી “MASS LEVEL FUMIGATION AT A SINGLE TIME” છે. યજ્ઞમાં ૧૧૧ પ્રકારની દિવ્ય ઔષધિઓ, ૧૧ પ્રકારના યજ્ઞ સમિધ કાષ્ઠ અને નવા ઊગેલાં શિયાળુ પાકો (ઘઉં-જવ,ચણા, ધાણા, જીરૂ, લસણ, વરીયાળી) હોમવાથી ઉત્સર્જીત વાયુઓ (Acetylene, Ethylene, Oxide, Formaldehyde, Propylene Oxide, Menthol, Ammonia, Phenol) અને તેની વ્યક્તિગત અને સામાજિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી તાત્કાલિક અસરો બાબતે જર્મની, રશિયા, અમેરિકા, શાંતિકુંજ, હરિદ્વાર વગેરે સ્થળોએ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો પણ થયેલા છે. પર્યાવરણ શુદ્ધિમાં આવા વાયુઓનું પ્રદાન પ્રસિદ્ધ છે અને એટલે જ ભારતમાં વૈદિક હોળીનું ખૂબ મહત્વ છે.
.
વૈદિક કાળમાં વ્યક્તિ પોતાની જમણાં હાથની મુઠ્ઠી ભરીને વધુમાં વધુ ૬ વાર સુધી મહામૃત્યુંજય મંત્રથી સળગતાં અગ્નિમાં હોમ કરતાં હતાં અને એ રીતે વૈદિક વિધિવત્ ઉચ્ચારણ સાથે હોલિકાપૂજન કરવામાં આવતું હતું જે આજે અદ્રશ્ય થતું જાય છે. જેમ હજારો વ્યક્તિની દાળમાં થોડીક જ હિંગનો વઘાર કરતા તે સુગંધિત થઇ જાય છે, થોડુંક જ મરચું અગ્નિસંયોગને કારણે ખુબ મોટાં વિસ્તારમાં તીવ્ર ગતિથી ફેલાઈ જાય છે તેમ સામગ્રીમાંના ઔષધી દ્રવ્યો સળગતાં અગ્નિસંયોગથી પોતાની તીવ્ર અસરો કરે છે.
આ એક નેનો ટેકનોલોજીનું સ્વરૂપ છે. કેમિકલયુક્ત દ્રવ્યો અને તેની ખરાબ અસરો પણ તેજ રીતે તીવ્ર ગતિથી અસર કરે છે એ પણ ધ્યાન રાખવા જેવી બાબત છે. દહન માટે વપરાતા સંપૂર્ણ સૂકા લાકડા વાપરવાથી તે ઝડપથી અને પૂરેપૂરાં સળગી જતાં હોઈ કાર્બન મોનોક્સાઈડ જેવા હાનિકારક વાયુઓ ઉત્પન્ન કરતા નથી. સળગતી હોળીની પ્રદક્ષિણાની પાછળ વ્યક્તિગત સ્વસ્થ્યરક્ષાનું વિજ્ઞાન છે, માટે પ્રદક્ષિણા અવશ્ય કરવી, નાનાં મોટાં સહુને પણ કરાવવી.
.
ટૂંકમાં શરીરની રક્ષા માટે ધર્મ સાથે જોડી દીધેલું એક પર્વ એટલે હોળી. આ હોળી એ માત્ર છાણાં-લાકડાંનાં ઢગલાં બાળવાનો તહેવાર નથી, એ તો એની સાથે ચિત્તની દુર્બળતા દૂર કરવાનો, મનની મલિન વાસનાઓ, આપણા જીવનમાં રહીને આપણને પજવતાં રહેતાં અંત:શત્રુઓ અને ખોટા વિચારો બાળવાનો પવિત્ર દિવસ પણ છે.
ટૂંકમાં હોળીનો ઉત્સવ એ ફાગણનાં રંગોથી આપણાં જીવનનને રંગીન બનાવતો, વસંતોત્સવમાં પણ સંયમની દીક્ષા આપતો, સત્યનિષ્ઠાનો મહિમા સમજાવતો તેમજ માનવ મનમાં અને માનવ સમાજમાં રહેલી અસહ્ય પ્રવૃત્તિને બાળવાનો સંદેશ આપનારો ઉત્સવ છે. હોળીનાં ઉત્સવ પ્રસંગે આજનાં સમયને જોતાં હોળી પ્રગટાવવાની સાથે-સાથે સંસ્કારની જયોત પણ પ્રગટાવવાની ખાસ જરૂર ઉભી થઈ છે.
.
ભવિષ્યપુરાણમાં દર્શાવ્યાં મુજબ હોળીને હોમ અને લોક સાથે સબંધ છે. હોમ એટલે યજ્ઞ અને લોક એટલે માનવ. આમ, માનવજાતિનાં કલ્યાણ માટે કરવામાં આવેલો યજ્ઞ એટલે હોળી. હોળીની અંદર જેમ આપણે વાતાવરણની શુદ્ધિ માટે વિવિધ સામગ્રીઓ નાંખીએ છીએ તેની સાથે-સાથે આપણે આપણાં કામ, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા જેવાં દોષોને હોમવાની ખાસ જરુર છે. આવાં દોષોને તિલાંજલિ આપીશું તો જ આપણને મનથી શાંતિ મળશે અને તો જ આપણે ખરાં અર્થમાં હોળીની ઉજવણી કરી કહેવાશે.
.
સામાજિક કાર્યકરો, ગામડાનાં આગેવાનો, સમાજસેવી સંસ્થાઓ, વ્યક્તિગત સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગગૃહો, યુવકો / યુવતીઓ વગેરે કોઈ પણ જો આ સાચી વૈદિક હોળીને અનુસરશે તો એનો મુળ આશય ચોક્કસ પાર પડશે એવું મારુ દ્રઢપણે માનવું છે.
.
તન ને મન સ્વસ્થ કરે આ અગન તાપ,
ઊની આંચ ન આવે આ શ્રદ્ધા પ્રતાપ..!!
.
હોળીની અગ્નિમાં તમામ રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા હોમી, સોના જેમ તપી મનથી શુદ્ધ થઈને બહાર આવીયે એવી મારાં તરફથી આપ સહુને આજનાં હોળી દહન પર

શુભેચ્છાઓ..!!
.
( વૈભવી જોષી )

अमृता प्रीतम की पुण्य तिथि पर-उमा त्रिलोक

पिछली शताब्दी की कवित्री अमृता प्रीतम शहजादी थी अल्फ़ाज़ की ।
.
उन की कलम ने ज़िन्दगी के हर पहलू को छुआ और इतनी सच्चाई से उकेरा कि एक नई सोच ने जन्म लिया।
.
उन्होंने मोहब्बत को एक नई परिभाषा दी, एक नए सांचे में ढाला।
.
किसी को इंतहा चाहा और किसी दूसरे की मोहब्बत को दिलोजान से कबूल भी किया।
.
यह इतनी शिद्दत से किया कि एक मिसाल कायम की।
.
मगर ऐसे रिश्तों को समझना, मान लेना और सम्मान देना थोड़ा मुश्किल है क्योंकि ऐसा आम तौर पर होता नहीं।
.
जब किसी ने पूछा सच्चा प्यार तो एक बार ही होता तो अमृता ने यह दोनों प्यार कैसे निभाए तो मैंने यही कहा कि ” मै अमृता के साथ १२ साल की लंबी अवधि तक संपर्क में रही लेकिन कभी उनके प्यार में कोई खोट नहीं देखा। जिस शिद्दत से उन्होंने प्यार किया किसी और को करते भी नहीं देखा”
.
साहिर के लिये उन्होंने कहा ” साहिर मेरे लिए एक दूर चमकता सितारा था और इमरोज़ मेरे घर की छत “
.
अमृता ने साहिर की जुदाई को भरपूर जिया और झेला भी..उसकी याद में अपने आप को सिगरेट की राख की तरह जलाया और इमरोज़ को एक खूबसूरत धुन की तरह अपनाया ।
.
साहिर उनकी ज़िंदगी में एक मोहब्बत का मुजस्मा ही बना रहा … एक जीता जागता इंसान या प्रेमी नहीं बन सका, मगर अमृता उसे कभी पैगाम तो कभी उलहाने भेजती ही रही।
.
उन्होंने लिखा, ” लख तेरे अंबारा विचों दस की लभया सानू इक्को तंद प्यार दी लबी ओह वी तंद इकहरी “
.
वह उस मोहब्बत के झोंके को पाने के लिए ताउम्र इंतज़ार करती रही उसे खोजती रही और खोजती खोजती ही चली गई।
.
इमरोज़ ने अमृता पर दिलोजान से अपना सब कुछ लुटा दिया अपने प्रेम की बारिश में उन्हें पूरी तरह भिगो दिया, फिर भी यह कैसी मजबूरी थी ?
.
इमरोज़ कहते हैं , ” अमृता का साहिर को प्यार करना और मेरा अमृता को प्यार करना, हम दोनों की मज़बूरी है “
.
इमरोज़ की यह दरिया दिली है कि उन्हों ने दिल से कबूल कर लिया था कि अमृता साहिर से मोहब्बत करती है और करती रहेगी… तभी तो उन्होंने अपने कमरे में साहिर की तस्वीर भी टांग रखी थी।
.
अमृता की ज़िदंगी में जो पतझड़ साहिर छोड़ गए थे उन मुरझाए फूलों वाले मौसम को फिर से पुर बहार करने के लिए इमरोज़ ने सब यतन किए…
.
अमृता ने साहिर से मोहब्बत की लेकिन कभी छुपाया नहीं… इमरोज़ से भी नहीं
.
खलील जिब्रान ने अपनी एक किताब में साइलेंट सौरो ( silent sorrow ) का ज़िक्र किया है ठीक वैसे ही अमृता की कहानी एक खामोश शोक की कहानी थी जहां मोहब्बत ने दिल के दरवाज़े की देहली पार तो की थी और उसे अपनी जादुई सुनहरी किरणों से रोशन भी किया था लेकिन ….. जुदाई और दर्द झोली में डाल कर चुपके से चली गई ।
.
अमृता ने अपना जीवन इन बची खुची तसली में जिया, उनका दिल तड़पा और इस दर्द का लावा बहा… खूब बहा…और साहित्य के एक बड़े अंबार में बदल गया ।
.
एक प्रेमिका एक बहुत बड़ी लेखिका बन गई।
.
( उमा त्रिलोक )

भूख-जतीन दुआ

डोरवेल बहुत ही संकोच में बजाई गयी थी

मैं चौंका!!….कौन_होगा….????

काम वाली बाई,कूड़ा उठाने वाला,या गाड़ी साफ करने वाला
सबका डोरवेल बजाने का स्टाइल अलग ही होता है।

वैसे भी 55 दिन से अधिक हो गये
अज्ञातवास में न कोई दोस्त आ रहे न कोई रिश्तेदार।

गेट पर जाकर देखा तो ..मोहल्ले के मंदिर के पुजारी
पंडित_जी खड़े थे।

ससंकोच से ही करबद्ध सादर प्रणाम किया।

उन्होंने आशीर्वाद देते हुये पुराने,,
किन्तु साफ-सुथरे थैले से मंदिर का प्रसाद निकाल कर दिया।

हमने पूछा पंडित जी कोई दिक्कत परेशानी??

तभी पंडित जी ने मुँह से अपना गमछा हटाया,
वे धीरे-धीरे सुबकते हुये बोले कि आप लोगों के दान और चढ़ावे से मेरे परिवार का भरण_पोषण होता है…

एक महीने से सब बंद है…भूखों मरने की नौबत है।

हमलोगों के लिए अन्य कोई व्यवस्था नहीं है….
हमें भूख नहीं लगती है क्या??
हम भी आपके. धार्मिक_मजदूर ही तो हैं

हम उद्विग्न हो उठे……

अपने परिवार को कोरोना से सुरक्षित रखने की चिंताओं के बीच इनकी तो कोई चिंता ही हमें नहीं थी..

हमने उन्हें शाब्दिक_सान्त्वना देते हुये…
घर के अंदर आने का आग्रह किया…

सूखे कपोलों में ढलके आँसू पोंछते हुये पंडितजी ने स्वल्पाहार लेने से मना कर दिया..बोले

घर में सब भूखे_बैठे हैं,,,,मैं कैसे_खा लूँ ?

हमने तत्काल मोहल्ले की परचून के दूकानदार को फोन कर महीने भर का राशन पुजारी जी के यहांँ पहुँचाने का आग्रह किया तो पुजारी जी संतुष्ट हुये..

हजारों आशीष देते हुये बार बार पीछे मुड़ मुड़कर हमें कृतज्ञ नेत्रों से देखते पुजारीजी वापस जा रहे थे

अपने धर्म वाहकों का भी ध्यान रखें…सड़क चलते राहगीरों से हाथ फैलाकर भिक्षा माँगने के लिए इन्हें विवश न करें

मदरसों के मौलवियों की तरह कोई सरकार इन्हें वेतन नहीं देती।

हमारे आपके आश्रय से इनका परिवार भी पलता है

 

( जतीन दुआ )

बस नाम रहेगा शंकर का

बस नाम रहेगा शंकर का

युग आएंगे, युग जाएंगे
नृप चढ़ेंगे और गिर जाएंगे
शत-कोटि सृष्टियां जन्मेंगी
शत-कोटि सभ्यता पनपेंगी
क्षय होगा हर इक विनिर्माण
फिर बसेगा हर खंडहर, वीरान
टूटेगा सत्व भू-अंबर का
बस नाम रहेगा शंकर का

जब ना पुर, ना नूतन होगा
ना शेष सृजन, विघटन होगा
ना क्षय होगा जब, ना विकास
ना धरा, अंतरिक्ष या अकाश
ना शेष कोई अवशेष कोई
ना असुर, मनुज, देवेश कोई
नाचेगा अंत अविनश्वर का
बस नाम रहेगा शंकर का

फिर पनपेंगे कंकड़-किरीट
नव कुसुम, शूल, नव काय, कीट
नव मोह, शोक, आनंद, भय
नव पाप, पुण्य, पीयूष, पय
नव रचेंगे सब सन्दर्भ,अर्थ
बदलेंगे सुघड, बदलेंगे व्यर्थ
बदलेगा नाद स्वर-अक्षर का
बस नाम रहेगा शंकर का

तुम रहो देखने या ना रहो
बस नाम रहेगा शंकर का

( अज्ञात )

વેલેન્ટાઈન કે બલિદાન ???-સી.એમ.સરકાર

વેલેન્ટાઈન કે બલિદાન ???

 

નક્કી કરી લો કે શું મનાવવું છે ?

શું મનાવવું જોઈએ ?

શું મનાવી રહ્યા છીએ ?

 

સવાલોની ઝડીઓ વચ્ચે શરૂ થતા આજના લેખમાં છે માત્ર સવાલો જ…  હજારો જખમ આપતા સેંકડો સવાલો તીરની જેમ માથામાં આખા શરીરમાં ખુંપવા લાગ્યા ને છાતી ફાડીને લોહી બહાર નીકળી જવાની કંપારી વછૂટતી કલ્પના છૂટી ત્યારે આ લખવા બેઠો છું. ધ્યાનથી વાંચજો, હાથ ધ્રૂજે છે, પાંપણ છલકાય છે ને ઓશીકું ભીંજાય છે ત્યારે આ લેખ લખાઈ રહ્યો છે.

 

દેશના યુવાનોને પશ્ચિમીકરણનો તાવ ચડ્યો છે. ધીમે ધીમે આ તાવ કોરોના જેવા જીવલેણ વાઇરસનું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે. આપણે સહુ ભારતની અમર બલિદાની પરંપરાના વાહકો છીએ. આમ તો ઇતિહાસ એમ કહે છે કે ભારતે કદાપિ કોઈ દેશ કે માનવજાત પર સામે ચાલીને ક્યારેય આક્રમણ નથી કર્યું. પણ એક સત્ય એ પણ છે કે સંસ્કૃતિ-દેશ-ધર્મ-પરંપરાની રક્ષા માટે રક્ષાત્મક યુદ્ધો લડતા-લડતા સેંકડો લોકોએ બલિદાનો આપ્યા છે. આજના અફઘાનની પેલે પાર (ગાંધાર) સુધી આપણી અક્ષુણ્ણ સત્તા હતી. કદાચ આક્રમણ નહીં કરવાની વૃત્તિને કારણે, સહિષ્ણુ વૃત્તિને કારણે એક એક હિસ્સો કપાતો ગયો ને એક સમયનું જંબુદ્વીપ કે આર્યાવર્ત કે મહાન ભારત કપાતું-કપાતું આજનું હિન્દ કે ભારત માત્ર બનીને રહી ગયું.

 

“બાએ મારી બાઉન્ડરી” નામના એક નાટકમાં એક સંવાદ સાંભળ્યો ‘તો : “પરદેશમાં રહેલી બીમારી આપણે ત્યાં બહુ ઝડપથી આવી જતી હોય છે, જ્યારે તેની દવા અહીં આવતા સેંકડો વર્ષો લાગી જાય છે.” કેટલી વાસ્તવિક ને તલસ્પર્શી હકીકત છે, નહીં ???  વેલેન્ટાઈન જેવી બીમારીએ અહીં આવીને ભરડો લીધો છે. જવા-નીકળવાનું નામ જ નથી લેતી. ફિલ્મો ને સિરિયલો જોઈને છાકટી બનેલી આજની પેઢી ગજબના રવાડે ચડી છે. એમની ચકી ગજબની ફુલેકે ચડી છે. અટિયા-પટિયા પાડી, મોંઘા અત્તરના ફુવારા છાંટી હાથમાં ગુલાબ લઈને આંટા મારશે, બી માય વેલેન્ટાઈન… અરે ચલ હટ… સાવ હલકટ જેવી વાત થઈ આ તો. પ્રેમ કોઈ એક દિવસનો મોહતાજ હોય ? પ્રેમને કોઈ ઘડી-પળ કે મૂહુર્ત જોવાના હોય ???  પ્રેમનો મહિનો હોય ???

 

અચ્છા એ છાકટાઓને મારા બીજા બે ત્રણ સવાલ : કોઈ દિવસ તમને જણનારી જનેતાને આઈ લવ યુ કહ્યું છે ? બારે મહિના ઢસરડા કરીને તમારું પેટ ભરતા તમારા બાપને ભેટ્યા છો કદી ? તમારા ઘેર કચરા-પોતા કરવા આવતી બાઈને પ્રેમથી દુઃખ પૂછ્યું છે કદી ?

 

ચલો, સવાલ તો બીજાય છે : ગીતા જયંતિ ક્યારે આવે ?  એકાદશીનો વૈજ્ઞાનિક મહિમા શું છે ? 17 વર્ષની ઉંમરે અંગ્રેજોએ ફાંસી આપી હતી એ વીર બાળક ભગવાન તિલકા માંઝીનું નામ કેટલા લોકોએ આજ પહેલા સાંભળ્યું છે ? ભગતસિંહને ફાંસી કયા ગુના માટે થઈ ? દુનિયા જેને ઝૂકે છે એ ચરક અને સુશ્રુત મુનિઓના નામ સાંભળ્યાં છે ?

 

ચલો, આ સવાલના જવાબો શોધજો. પહેલા એ કહો, વેલેન્ટાઈન શા માટે મનાવવાનો ? સંત વેલેન્ટાઈન કોણ હતા ? એણે ભારત માટે, ભારતના લોકો માટે શું કર્યું ? અને એ એક સંત જ હતા તો એ સંતની યાદમાં આવા વેવલાવેડા શું કામ કરવાના ? કોઈ સંતની યાદમાં પ્રેમ કરે ? સંતની યાદમાં કોઈ ગુલાબ લઈને ફરે ? સંતને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા કોઈ આવી નખરેબાજી ને નાટકબાજી કરે ?

 

આવો, વીરપુર ! બસો વર્ષ પહેલા થઈ ગયેલા એક સંતપુરુષની શ્રદ્ધાંજલિ આપવા બસો વર્ષથી અખંડ રામરોટી ચાલે છે. રોજના હજારો લોકો મફત ભોજન મેળવે છે. ટૂકડો ત્યાં હરિ ઢૂકડો. આવા હોય સંતજીવન ને આવી હોય એમને શ્રદ્ધાંજલિ. આવો, બજરંગદાસબાપાના બગદાણામાં. ભૂખ્યા જાવ તો કહેજો. એ ઓલિયાના સ્મરણમાં અખંડ રામરોટી ચાલે છે. ચાલો પરબવાવડી બતાવું, દર્દી, ગાંડા, ઘેલા, માંદા, સહુની સમાનભાવે સુશ્રૂષા કરાય છે. ભગતના ગામ આંટો મારો (જોજો સાયલા કહેશો તો કોઈ પાણી પણ નહીં પીવડાવે, એને ભગતનું ગામ જ કહેવું પડે) ખબર પડે કે એક સંતના સ્મરણમાં એની નિશ્રામાં કેટ-કેટલું થાય છે. ખારાપાટની સાવ સૂકી મરુભૂમિ પીપળીધામ પધારો, સંત સવાભગતના ભજનનું સત આજે ય જીવે છે ને હજારો ભૂખ્યા અહીં ભજન-ભોજન બધું ય મેળવે છે. કમિજળા ભાણ સાહેબની સમાધિ પર પધારો, આઠે પ્રહર ધર્મ-કર્મ-સેવા ને ભજન-ભોજન ચાલે છે. વનથળ નિવાસી બ્રહ્મલીન પુરુષોત્તમલાલજી મહારાજની પાવની નિશ્રામાં ચાર-ચાર આશ્રમોમાં નિત્ય ભજન-ભોજન ને ગૌસેવા-માનવસેવા થાય છે.

 

આ તો આંગળીના વેઢે ગણાય એટલી વાત કરી. બાકી આ ગુજરાતની છાતીમાં હજારો સંતોના ચરણ પડ્યા છે. ને એ ચરણે ચાલીને માનવસેવા કરનારા કરોડો લોકો આજે ય મોજૂદ છે.

 

આવી ઉજળી પરંપરા છોડીને એક વિદેશી સંતની વરસી મનાવવા હાલી નીકળ્યા છો ? એ પણ સાવ આવી કઢંગી રીતે ??? બી માય વેલેન્ટાઈન…. વ્હોટ અ રબ્બીશ… એક્ઝેટલી આ જ શબ્દો રસ્તે રઝડતો કોઈ રોમિયો તમારી સગી બહેન કે ભાભીને કહી જાય તો ???

 

કેમ ભઈ !? આઘાત લાગે છે ? દુઃખ થયું ? લોહી ઉકળ્યું ? તો ઉકળવું જ જોઈએ, વાજબી છે. પણ ત્યારે… જ્યારે તમે કોઈની બહેન-દીકરી કે ભાભીનો પીછો કરતા હોવ ત્યારે….

 

ગયા વર્ષની એક મોટી ઘટના તો યાદ જ નહીં હોય તમને ? સમાચાર સાંભળીને આ લખનારે લેપટોપનો ઘા કરેલો ને આંખો ભીંજાઈ ‘તી આખા દેશની. સર્જીકલ સ્ટ્રાઈકના વળતા જવાબ રૂપે મક્કાર-કાયર-હલકટ પાકિસ્તાને પોતાના સૂવરો મોકલીને ગ્રેનેડ હૂમલો કરાવ્યો. જેના પરિણામે પુલવામામાં એ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઘટના બની. અને સ્થળાંતર કરી રહેલી આપણી અર્ધસૈન્યદળની ટૂકડીના ૪૪ જવાનો શહીદ થયા. એ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઘટનાને આ ૧૪ તારીખે એક વર્ષ પૂર્ણ થાય છે. હજુ સુધી આંખ સામેથી એ દૃશ્યો હટતા નથી. એ ધડાકો, એ આંચકો, એ સન્નાટો, એ બોટી-બોટી ટૂકડામાં વિખરાયેલા પડેલા મા ભારતીના ૪૪ વીર સંતાનો… કશું જ નજર સામેથી ખસતું નથી. હૃદય પર એવડો કડાકો થયેલો જાણે કોઈએ પ્રાણ હરી લીધા ન હોય ! એર-સ્ટ્રાઈકથી હૃદય થોડું આશ્વસ્ત થયું, પણ… ૪૪ વીરોના અસ્થિઓને હજુ ય ટાઢક ન વળ્યાંનો ભાવ રહી-રહીને જાગ્યા કરે છે. ને હજુ આંખ મોતીના તોરણ ટાંક્યા કરે છે. હજુય કેટલીય પથારીઓ રાત-રાતભર જાગ્યા કરે છે. દેશ હજુ ય રહી-રહીને હીબકાં ભરી રહ્યો છે. આંખમાં ભરેલા એ દૃશ્યો હજુ ય અસ્તિત્વને હચમચાવી મૂકે છે.

 

ત્યારે, હજુ ય જો ૧૪ ફેબ્રુઆરી તમારે માટે વેલેન્ટાઈન ડે હોય તો ફાટી મરો, તમે ભારતીય કહેવાને લાયક નથી. આ દેશની ધરતી તમારી પાસે કશી અપેક્ષા નહીં રાખે ગદ્દાર-ગુલામો ! તમે અંગ્રેજી અને અંગ્રેજીયતને ગુલામ રહેવા જ જન્મ્યા છો. હજુ ય એ ગુલામીની પરંપરામાંથી બહાર નથી આવવું તો પોતાને ભારતીય ન કહેતા. હજુ ય જો તમે આ દેશની બલિદાની પરંપરાને ઓળખતા નથી, વંદન નથી કરતા તો તમે દેશદ્રોહી, ગદ્દાર અને મક્કાર છો.

 

આક્રોશ બિલકુલ વાજબી છે ને એ કાયમ રહેશે જ… તમામ સવાલો આવકાર્ય.

 

તો બોલો, શું સ્વીકારો છો ?

૧૪ ફેબ્રુઆરી : વેલેન્ટાઈન કે બલિદાન દિવસ ?

 

જો આ લેખ વાંચ્યા પછી આંખ ખૂલે તો આ ૧૪ ફેબ્રુઆરી શોક મનાવજો, બલિદાન દિવસ મનાવજો. શહીદોની યાદમાં સફેદ કે કાળા વસ્ત્ર પહેરી બે મિનિટ મૌન રાખજો, તિરંગાને સ્લામી આપી વંદે માતરમ્ ને જન-ગણ-મન ગાજો, પૂરા દિલથી ભારતમાતાની જય બોલજો. કોઈ સૈનિકના ચરણસ્પર્શ કરજો. ને શહીદોના આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના-પુણ્ય-દાન કરજો. ભારતીય હોવાનો આ જ મોટો પુરાવો છે. આ જ ભારતમાતાના ઋણ ચૂકવવાનો અવસર છે. પ્રભુ શ્રી રામે લક્ષ્મણના સવાલનો જવાબ આપતા કહેલું :

 

अपि स्वर्णमयि लंका न मे लक्ष्मण रोचते ।

जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।।

 

ઈશ્વર સહુને સન્મતિ આપે, ઈશ્વર સહુને ભારતમાતા પ્રત્યે પ્રેમભાવ અર્પણ કરે.

 

-આપનો જ

સી.એમ.સરકાર

+૯૧૯૫૫૮૫૧૧૧૪૩

+૯૧૯૫૭૪૭૧૧૧૪૩

રાષ્ટ્રભક્તિ-કાના બાંટવા

રાષ્ટ્રભક્તિ વર્ષમાં બે વાર પહેરવાનાં કપડાં નથી.

 

છવ્વીસમી જાન્યુઆરી અને પંદરમી ઓગસ્ટ. આ બે રાષ્ટ્રીય પર્વ આવે એટલે આપણને સિઝનલ રાષ્ટ્રભક્તિનો વાઇરલ બુખાર ચડે છે. વોટ્સએપ, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મને તિરંગાના ફોટા, રાષ્ટ્રગીતની કડીઓ અને એમપીથ્રી વડે છલકાવી દઈએ છીએ અને દેશદાઝ દેખાડ્યાના સંતોષ સાથે નિરાંતે પોઢી જઈએ છીએ.

 

આપણા માટે પ્રજાસત્તાક પર્વ કે સ્વાતંત્ર્ય દિવસ એટલે રજાનો દિવસ. તિરંગાને યાદ કરવાનો અને અમુક માટે સલામ કરવાનો દિવસ. રાષ્ટ્રભક્તિના મેસેજ મોકલવાનો દિવસ. રજા ક્લબ કરીને ક્યાંક ફરવા જતા રહેવાનો દિવસ.

 

રાષ્ટ્રપ્રેમ કોઈ એક દિવસ પૂરતો સીમિત ન હોય, એ તો 24×7 ધધકતો હોય. શાશ્વત હોય. એ કોઈ એક દિવસનો મોહતાજ ન હોઈ શકે. એ કોઈ વિશેષ દિવસે વાપરીને પછી વર્ષ દિવસ સુધી સાચવીને કબાટમાં મૂકી દેવાની ચીજ નથી. થાપણાનાં કપડાં જેવો શબ્દપ્રયોગ તમારામાંના ઘણાએ સાંભળ્યો નહીં હોય. અગાઉના જમાનામાં પ્રસંગોએ પહેરવા માટે નવાં અને થોડાં મોંઘાં કપડાં સાચવીને કબાટમાં રાખવામાં આવતાં. સારા પ્રસંગે એ પહેરવાનાં અને પછી ધોઈને પાછાં મૂકી દેવાનાં. આપણી દેશભક્તિ થાપણની થઈ ગઈ છે.

 

વર્ષમાં બે વખત પહેરો અને પછી ગડી વાળીને, સાચવીને મૂકી દો. થાપણાનાં કપડાં સાથે તેને સાચવવા માટેનાં દ્રવ્યો અને ઘરેણાં પણ એ જ કબાટ કે ટૂંક કે પટારામાં રહેતાં એટલે તે કપડાંમાં એક વિશિષ્ટ સુગંધ આવતી. વર્ષે બે વખત બહાર નીકળતી રાષ્ટ્રભક્તિમાં પણ એવી જ સુગંધ આવતી હોય છે, જે ઉછીની હોય છે, પોતીકી નથી હોતી.

 

સોશિયલ મીડિયા પર રાષ્ટ્રીય પર્વ નિમિત્તે આપણે મેસેજનો જે ધોધ વહાવીએ છીએ તે ખરાબ નથી, પણ તે રાષ્ટ્રભક્તિયે નથી જ. એ દેશદાઝનો દેખાડો માત્ર છે. તમે પણ દેશ પ્રત્યે અખૂટ લાગણી ધરાવો છો એવું બીજાને બતાવવા માટે આ મેસેજ થાય છે. કોઈ તમને ઓછા દેશભક્ત ન સમજી લે એ માટેનો પ્રયાસ છે.

 

અત્યારની પરિસ્થિતિમાં તો ઓછા દેશભક્ત કે દેશપ્રેમરહિત સમજવા માટે સોશિયલ મીડિયા જ એકમાત્ર માપદંડ રહ્યો છે એ પણ હકીકત છે. દેખાદેખીને લીધે ફોરવર્ડ અને લાઇક્સ થાય છે. દેશભક્તિ સોશિયલ મીડિયામાં મેસેજીસ થકી દેખાડો કરવાની ચીજ નથી, એ આચરણમાં મૂકવાની ચીજ છે. અમલ કરવાની ચીજ છે.

 

દેશભક્તિ જીવવાની હોય, જતાવવાની ન હોય. દેશપ્રેમ શ્વાસ જેટલો અનાયાસ હોય, એ એક વિશ્વાસ હોય, આયાસપૂર્વક ઢંઢેરો પીટવાનો ન હોય દેશપ્રેમનો.

દેશદાઝ, રાષ્ટ્રભક્તિ શું છે?

તેના માટે સરહદ પર લડવા જવું અનિવાર્ય નથી.
તેના માટે કોઈ સલામતી દળમાં જોડાવું અનિવાર્ય નથી.
તેના માટે કોઈ પદ પર હોવું જરૂરી નથી.
તેના માટે કોઈ વિશેષ સુવિધાની જરૂર નથી.
તેના માટે કોઈ સાધન, શસ્ત્ર, સરંજામથી સજ્જ થવાની જરૂર નથી.
તેના માટે કોઈ શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણની આવશ્યકતા નથી.
તેના માટે સ્નાયુબદ્ધ શક્તિશાળી હોવું જરૂરી નથી.
તેના માટે કોઈ ચોક્કસ કોમ, જ્ઞાતિ, નાતના હોવા અનિવાર્ય નથી.
તે કોઈનો ઇજારો નથી અને કોઈ ચોક્કસ વર્ગની જ ફરજ નથી.
તેના માટે કોઈ ગણવેશ વર્દી જરૂરી નથી.
તેના માટે સરકારની મંજૂરીની આવશ્યકતા નથી.
દેશભક્તિ
રાષ્ટ્રપ્રેમ
દિલમાંથી પ્રગટે છે.
બારેમાસ વહે છે.
ખુમારી આપે છે.
સંતુષ્ટી આપે છે.
તેજ આપે છે.
તાકાત આપે છે.
એ સંસ્કારમાં સિંચાય છે

રાષ્ટ્રગીત સાંભળતી વખતે તમને ઊભા થઈ જવાની અદમ્ય ઇચ્છા થઈ આવે છે? તમે સાવધાન થઈ જાઓ છો? તમારાં રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે? રક્તપ્રવાહ ઝડપી થઈ જાય છે? એ તમારી માતૃભૂમિ, તમારા નેશન પ્રત્યેની તમારી લાગણી દર્શાવે છે. આ લાગણી કર્મમાં પરિવર્તિત થવી જોઈએ. એ જીવવી જોઈએ નહીંતર વ્યર્થ જાય.

તમે રસ્તા પર કચરો ન ફેંકો એ દેશભક્તિ છે.
તમે જાહેરમાં થૂંકો નહીં એ દેશભક્તિ છે.
તમે ટ્રાફિક સેન્સ દર્શાવો એ દેશભક્તિ છે.
તમે કરવેરા ભરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે સરકારી સંપત્તિનું રક્ષણ કરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે બસ-ટ્રેનની સીટ ન ચીરો એ દેશભક્તિ છે.
તમે શહેરની દીવાલો ગંદી ન કરો એ દેશભક્તિ છે
તમે બીજા નાગરિકને મદદરૂપ થાઓ એ દેશભક્તિ છે.
તમે લાઇનમાં ઊભા રહો એ દેશભક્તિ છે.
તમે સામાજિક સેવા કરો એ દેશભક્તિ છે.

યાદી અનંત છે. દરેક કામમાં તમે દેશદાઝ દેખાડી શકો. અન્નનો બગાડ નહીં કરીને, પાણી બચાવીને, નેચરલ રિસોર્સનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરીને. કંઈ કેટલીય રીતે રાષ્ટ્રભક્તિ બનાવી શકાય.

 

પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધમાં સોશિયલ મીડિયામાં પોસ્ટ મૂકવી એ જ રાષ્ટ્રભક્તિ નથી. એના માટે પાકિસ્તાન સામે લડવા જવાની હિંમત જરૂરી છે. ડોકલામમાં ચીની સૈનિકો ઘૂસી આવે ત્યારે રેલી કાઢીને પૂતળાં બાળવાં એ જ રાષ્ટ્રપ્રેમ નથી. આંદોલનો કરવાં એ રાષ્ટ્રભક્તિ નથી. તોડફોડ કરવી, રસ્તાઓ પર ચક્કાજામ કરવા, વાહનો સળગાવવાં, મારામારી કરવી એ લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાની રીત બની ગઈ છે, પણ એ દેશપ્રેમ નથી.

 

દેશને ચાહનાર ક્યારેય દેશને નુકસાન કરી શકે નહીં. ભારતનો સામાન્ય માનવી દેશપ્રેમી છે. ભારતના નાગરિકોને મા ભારતી પ્રત્યે અનંત આદર છે, કારણ કે આ પ્રજાએ ગુલામી જોઈ છે. ભારતમાતાના પગમાં બેડીઓ પડેલી જોઈ છે. આઝાદીની કિંમત આ પ્રજાએ ચૂકવી છે, પણ સિત્તેર વર્ષે ઘણું ભુલાઈ ગયું છે. ઘણું આભાસી થઈ ગયું છે. દેશપ્રેમ છે, પણ તે દર્શાવવાના રસ્તા નથી જાણતા એટલે સસ્તા અને સરળ ઉપાયો-પોસ્ટ ફોરવર્ડ કરવા જેવા અજમાવે છે. આ દંભ નેતાઓમાંથી પ્રજામાં ઊતર્યો છે.

 

પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે ધ્વજવંદન કરતા નેતાઓ નર્યો દંભ જ કરે છે. મીડિયા પૂછે ત્યારે વંદે માતરમની ચાર કડી પણ ગાઈ શકતા નથી. અરે! જનગણમનના સર્જકનું નામ પણ નેતાશ્રીઓને યાદ નથી હોતું. તેઓ સફેદ કપડાં પહેરીને સલામ ઠોકે છે, ભાષણો કરે છે, ઉપદેશ આપે છે, શુભેચ્છા આપે છે, સંદેશા આપે છે. વર્ષોની આ ઘટમાળ જોઈને પ્રજા પણ એવું જ કરતાં શીખી ગઈ છે. નેતાઓના દંભની નકલ પ્રજા કરવા માંડી છે.

આ પ્રજાસત્તાક પર્વે વિચારજો કે દેશ ચલાવવાની સત્તા તમને મળી છે, તમે કેટલું કર્યું દેશ માટે? વિચારજો કે તમને રાષ્ટ્રએ જે આપ્યું છે તેનો બદલો વાળવા માટેનું કોઈ કામ તમે કરો છો ખરા? ભારતમાતાના ખોળે પેદા થવું એ આપણું સૌભાગ્ય છે, પણ એ જનની જન્મભૂમિ માટે કશું ન કરવું એ આપણું અભાગ્ય છે. વિચારશો તો અમલ પણ કરશો, કરાવશો. ‘દેશ તો આઝાદ થાતાં થઈ ગયો, તેં શું કર્યું’ની જેમ કોઈ પૂછે કે માતૃભૂમિ માટે કંઈ કરો છો ખરા? તો જવાબ આપવા પૂરતું તો કંઈક હોવું જોઈએ ને.

 

છેલ્લો ઘા : પ્રજાસત્તાક પર્વ, સ્વાતંત્ર્ય પર્વની જાહેર રજા શું કામ હોવી જોઈએ? તે દિવસે તો વધુ કામ કરીને દેશની સમૃદ્ધિમાં ફાળો આપવો જોઈએ. આ બે રજાઓ રદ કરાવવા માટે ઝુંબેશ ચલાવે એ છે કોઈ વિરલા?

 

( કાના બાંટવા )

સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી !

વિરાટ માનવના વિરાટ વ્યક્તિત્વ જેવું જ વિરાટ સ્મારક…એટલે

સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી !

 

સરદાર પટેલની પ્રતિમા, ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ એટલે વિશ્વની સૌથી ઉંચી પ્રતિમાનું ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીજીના હસ્તે લોકાર્પણ થવા જઈ રહ્યું છે ત્યારે આવો જાણીએ આ પ્રતિમા વિશેની કેટલીક અદભુત વાતો…

 

વિરાટ માનવના વિરાટ વ્યક્તિત્વ જેવું જ વિરાટ સ્મારક બનાવવાનું વિરાટ સ્વપ્ન એટલે ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’! આઝાદ ભારતના પહેલા ઉપવડાપ્રધાન, પહેલા ગૃહપ્રધાન. જેમણે ભારતના અસંખ્ય રજવાડાનું વિલિનીકરણ કરીને ‛અખંડભારત’નું ભગીરથ કાર્ય પાર પાડ્યું. ભારતની અખંડિતતા અને એકતાના દ્રઢઆગ્રહી એવા લોહપુરુષ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની ભવ્ય પ્રતિમા એટલે ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’નું તત્કાલીન મોદી સરકાર દ્વારા ૨૦૧૩માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીના રૂપમાં નરેન્દ્ર મોદીએ આ મૂર્તિ–સ્મારકનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો . ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ સરદારની જન્મજયંતીને દિવસે વડાપ્રધાન મોદી આ મૂર્તિનું રાષ્ટ્રને લોકાર્પણ કરશે. જે ગુજરાત માટે બેવડા ગૌરવની વાત છે.

 

શું છે આ પ્રતિમાની વિશેષતા ?

કેવડીયા કોલોની, સરદાર સરોવરથી ત્રણેક કિલોમીટર દૂર સાધુબેટ પર સ્થિત આ મૂર્તિ સાત કિલોમીટર દૂરથી જોઈ શકાય એટલી વિરાટ છે. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી સમય અને સાઈઝ આ બન્ને બાબતોએ વિશ્વમાં બેવડો રેકોર્ડ સર્જે  છે. કારણ આ સ્મારક, આજ સુધી સૌથી ઓછા સમયમાં, માત્ર પાંચ વર્ષના ગાળામાં તૈયાર થયેલ વિશ્વની સૌથી ઉંચી, મોટી પ્રતિમા છે. આજ સુધી વિશ્વની સૌથી મોટી મૂર્તિમાં જેની ગણના થાય છે તે ચીનની સ્પ્રિંગ બુદ્ધાની પ્રતિમા ૧૨૦ મીટર ઊંચી છે જેને બનાવવા ૧૧ વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. બીજી ઉંચી પ્રતિમા સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી ૯૦ મીટર ઉંચી છે જેનાં નિર્માણમાં દાયકાઓ લાગ્યા હતાં. જ્યારે ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’, ૫૮ મીટર ઊંચા બેઝ પર ૧૮૨ મીટરની મૂર્તિ, એમ કુલ ઉંચાઈ ૨૪૦ મીટરની છે. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીના સર્જન પછી સરદાર હવે તેના વ્યક્તિત્વની દ્રષ્ટિની સાથોસાથ મૂર્તિરુપે પણ સૌથી વિરાટ સાબિત થયા છે! ૯૦૦૦૦ ટન સિમેન્ટ અને ૧૮૦૦ મેટ્રિક ટન બ્રોન્ઝ દ્વારા સિંધુ સભ્યતાની કલાશૈલીના આધારે બનાવાયેલી આ મૂર્તિમાં સરદારના ચહેરાની ઉંચાઇ સાત માળ જેટલી, ૭૦ ફૂટના હાથ તથા ૮૫ ફૂટથી વધુ લાંબા પગ તથા એક વ્યક્તિના કદ જેવડી મોટી આંખો અને હોઠ છે! વાતાવરણની વિપરીત અસરો, ૨૨૦ કિલોમીટરની ઝડપે ફૂંકાતો પવન કે ૬.૫ રિક્ટર સ્કેલના ભૂકંપની અસર ન થાય એવી મજબૂતાઈ આ મૂર્તિને આપવામાં આવી છે. ધાતુની ગુણવત્તા અંગે ખૂબ જ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે. ચાર ધાતુનું એવા પ્રમાણમાં મિશ્રણ કરવામાં આવ્યું છે કે જેથી સદીઓ સુધી તેના પર કાટ ન લાગે. મૂર્તિના હ્રદયના ભાગે વિશાળ ગેલેરીની રચના કરવામાં આવી છે. લીફ્ટની મદદથી ત્યાં પહોંચીને પ્રવાસીઓ ત્યાંથી સરદાર સરોવર બંધ અને નર્મદા તટ પર ૧૭ કિલોમીટર જમીન પર વિસ્તરીત ‛વેલી ઓફ ફ્લાવર’, વિશાળ બગીચો કે જેની શોભા દુનિયાભરના અનેક પ્રકારના ફુલછોડ વધારશે, આ બંને સ્થળો જોઈ શકશે. આમ, અહી ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ની સાથે અનેક આકર્ષક પ્રવાસન સ્થળો વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત લેઝર એન્ડ સાઉન્ડ શો દ્વારા સરદારનું ચરિત્ર નિરૂપણ, ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ગેલેરી, ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમ અને નર્મદા ડેમના તળાવ નંબર ૩ અને ૪ના કિનારે કાયમી ટેન્ટસિટી ઊભું કરાયું છે. તેથી ત્યાં આવનારને રોકાણ કરવું હોય તો અનુકૂળતા રહે. આ ઉપરાંત, જો ત્રણ ચાર દિવસનો સમય હોય તો નર્મદાના સુરપાણેશ્વર જંગલની અને તેની આસપાસ આવેલા રમણીય સ્થળોની મુલાકાત પણ લઇ શકાય. સરદાર સરોવર નજીકની વિસાલ ખાડી ઇકોસાઇટ, વિદેશના કોઈ પર્યટનસ્થળની મુલાકાત લેતા હોય તેવી લાગણી થયાં વગર ન રહે એટલું રમણીય સ્થળ છે. ઉપરાંત ડેડીયાપાડાથી પીપલોદ ગામનું હનુમાન મંદિર, નિનાઈ ધોધ અને માલસામોટ ગામનો ટેકરો…. પ્રવાસીઓને ટ્રેકિંગની મજા લેવી હોય તો આ એક મસ્ત મજાનો ટ્રેક રૂટ છે. સાબર ટેકરી કે જ્યાંથી બાયનોક્યુલર વડે નર્મદા અને તાપી બંને નદીઓ જોઈ શકાય છે, ડેડીયાપાડા નજીક આવેલો આખો યે સફેદ દૂધિયો પહાડ, વળી જ્યાં અશ્વસ્થામા મેળો ભરાય છે એ અશ્વસ્થામા પહાડ… નર્મદા નદીના જંગલોની આસપાસ આવેલા આવા નાનામોટા અનેક રમણીય સ્થળો જેનું આધ્યાત્મિક મહત્વ તો છે જ પણ સાથે સાથે આ બધાં સ્થળો તેનાં કુદરતી સૌન્દર્યને કારણે મસ્ત મજાના ટુરીસ્ટ પ્લેસ બની રહે એવાં છે. આ બધાં સ્થળોનો આજ સુધી રમણીય પર્યટન સ્થળ તરીકે જોઈએ તેવો વિકાસ થયો નથી, જે આ નિર્માણ પછી ભારતીય ઉપરાંત વિદેશી પર્યટકોના ધ્યાનમાં આવશે. તેનાં કારણે આસપાસના ગામડાઓમાં વસતા ગરીબ આદિવાસીઓને રોજી રોટી કમાવવાંનાં વિકલ્પો ખુલશે. સરદાર પટેલની પ્રતિમા પાછળ કરોડો રૂપિયાના ખર્ચ બાબતે ઘણાં લોકો સવાલ ઉઠાવી રહ્યાં છે તો આ એનો જવાબ છે કે સરદાર પટેલના આ ભવ્ય સ્મારકનું નિર્માણ એ ભારતિય ઇતિહાસના અમરપુરુષ સરદાર પટેલને અમરઅંજલી તો બની જ રહેશે સાથોસાથ વિદેશી પર્યટકોને આકર્ષે તેવો એક આખો ય વિસ્તાર વિકસશે. જેનાં થકી ગુજરાત ટુરિઝમના વિકાસ સાથે મેં ઉપર જણાવ્યું તેમ રોજગારીની તકોનું નિર્માણ થશે. સ્થાનિકોનું જીવનધોરણ ઉંચુ આવશે. ગુજરાતનું નામ વિશ્વફલક કે ગૌરવાન્વિત થશે. આમ, માત્ર ગુજરાત જ નહીં પશ્ચિમ ભારતના મહત્વના પ્રવાસન સ્થળો તરીકે વિકસવા જઈ રહેલું ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ વિશ્વફલક પર સરદાર, નર્મદા અને ગુજરાતને ઓળખ અપાવશે.

 

સરદાર પટેલની મૂર્તિ ની પરિકલ્પના સંરચના પાછળ પ્રસિદ્ધ મૂર્તિકાર રામ સુતાર કે જેમણે ભારતભરમાં અનેક સુપ્રસિદ્ધ મૂર્તિઓનું સર્જન કર્યું છે અને તેમના પુત્ર અનીલ સુતારની સુઝ મહેનત અને બારીક કલાદ્રષ્ટિ છે. ૯૩ વર્ષની ઉંમરે પણ રામ સુતાર આ પ્રોજેક્ટમાં સંપૂર્ણપણે સક્રિય અને ખુબ જ ઉત્સાહિત છે. તેઓ સ્વયં આઝાદીની લડાઈમાં સરદાર-નહેરુના ખૂબ નજીક રહેલા સ્વાતંત્ર્ય સેનાની છે એટ્લે એમને મન આ પ્રતિમાનું નિર્માણ એ ભાવનાત્મકતાથી જોડાયેલું અભિયાન છે. તેમના મતે આ મૂર્તિ એટલી ભવ્યાતિભવ્ય હશે કે જેની તવારીખ ઇતિહાસના પાનાઓમાં હંમેશા જીવંત રહેશે!

ભારત એકતાની ભાવનાવાળું રાષ્ટ્ર બની રહે એ માટે દ્રઢઆગ્રહી ‛અખંડભારત’ના સ્વપ્નદ્રષ્ટા સરદારનો લોકતાંત્રિક ભારતના સર્જનમાં સિંહફાળો છે. એમનું આ યોગદાન આવનારી પેઢીઓ જાણે-સમજે, સરદાર આપણા વચ્ચે હંમેશા અમર રહે એ હેતુથી આકાર પામેલો આ ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ ‛સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ એ સરદારને અવિસ્મરણીય-અભૂતપૂર્વ શ્રદ્ધાંજલિ છે.

 

જય જય ગરવી ગુજરાત…!

 

( હિમાદ્રિ આચાર્ય )