Archives

રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય-જિજ્ઞેશ અધ્યારુ

રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય-ઈન્ડિયા ગેટની બાજુમાં ઉભેલો આપણા ઈતિહાસનો દરવાજો

આપણે, ભારતીયો, આપણા સંગ્રહાલયો અને ઐતિહાસિક ધરોહર પ્રત્યે કેટલી કાળજી લઈએ છીએ કે રસ ધરાવીએ છીએ? મારો અનુભવ કહે છે કે ખૂબ ઓછી ચિંતા છે આપણને આપણી આ ઓળખને જાણવાની, સમજવાની, સાચવવાની કે એના પર ગર્વ લેવાની..

તમે દિલ્હીમાં પ્રવાસ – પર્યટનની અનેક મહત્વની જગ્યાઓ જોઈ હોય, છતાંય કશુંક નવીન, કંઈક અદ્રુત જોવાની ઈચ્છા હોય, ખૂબ ધીરજ અને શાંતિથી વાંચવા – સમજવા જેટલો સમય હોય, લોકોના આ જંગલમાં શાંતિ જોઈતી હોય અને ઈતિહાસમાં રસ હોય તો અહીં એવા અનેક સ્થળો છે જેમાં આખો દિવસ પણ ઓછો પડે, સામાન્ય પર્યટકોના નકશા પર એ નથી આવતા. દિલ્હીના આવા અનોખા સ્થળોની એક પછી એક હું અને મિત્ર ગોપાલ ખેતાણી રવિવારે મુલાકાત લઈએ છીએ, અને એવા જ એક અનોખા સમૃદ્ધ અને ઐતિહાસિક સ્થળ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયની વાત આજે કરવી છે. દિલ્હીમાં અનેક જાહેર અને ખાનગી સંગ્રહાલયો છે, ઢિંગલીઓથી લઈને વિજ્ઞાન, ચિત્રોથી લઈને રેલ્વેના સંગ્રહાલય સુધી, પણ આજે મુલાકાત લઈએ દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય એટલે કે નેશનલ મ્યૂઝિયમની.

નવી દિલ્હીના કેન્દ્રિય સચિવાલય અથવા ઉદ્યોગ ભવન મેટ્રો સ્ટેશનેથી પાંચેક મિનિટમાં ચાલીને પહોંચી શકાય એટલું નજીક આવેલું રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય અનેક મહત્વના સ્થળોની વચ્ચે જાણે ભૂલાયેલી મિરાંત જેવું ઉભુ છે. ખૂબ સરસ જાળવણી સાથે સચવાયેલ આજનું આ સંગ્રહાલય પહેલા રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં હતું. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૯ના દિવસે સી. રાજગોપાલાચારીના હસ્તે રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં શરૂ થયેલા સંગ્રહાલયની અત્યારની ઈમારતનો પાયાનો પથ્થર પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૫૫માં મૂક્યો અને તેનું ઉદઘાટન ડૉ. સર્વપલ્લિ રાધાકૃષ્ણને ૧૯૬૦માં કર્યું. ભારતની ૫૦૦૦ વર્ષથી વધુ સમયની સભ્યતા, સંસ્કૃતિ, લોકજીવન, કળા અને યુદ્ધકૌશલ્યને લગતી બે લાખથી વધુ ઐતિહાસિક વસ્તુઓ અહીં ભારે જહેમતથી સચવાઈ છે. અહીં ઐતિહાસિક મહત્વની લગભગ બે લાખથી વધુ વસ્તુઓ સચવાઈ છે.

સંગ્રહાલયનું વિશાળ પ્રવેશદ્વાર આકર્ષક છે, સવારના દસથી સાંજના છ સુધી સંગ્રહાલય ખુલ્લું હોય છે. સિક્યોરિટી તપાસ પૂરી કરી અંદર પ્રવેશ કરો એટલે વિશાળ શિલ્પ આપનું સ્વાગત કરવા ઉભું જોવા મળશે. પાસેની ટિકિટબારી પરથી ભારતીય નાગરિકો ૨૦ રૂપિયાની ટિકિટ લઈને પ્રવેશ કરી શકે છે. ટિકિટ કાઉન્ટરની સાથે જ ઑડિયો ટૂરની વ્યવસ્થા પણ છે. એક વૉકમેન અને હેડફોન આપને આપવામાં આવે છે, જેના માટે જરૂરી ટિકિટ અને ડિપોઝિટનું મૂલ્ય આપીને આ ઑડિયો ટૂરનો લાભ લઈ શકાય છે. ઉપરાંત અમુક નિશ્ચિત સમયે નિઃશુલ્ક ગાઈડ સાથે સંગ્રહાલયની ટૂર પણ થાય છે. ગાઈડ સાથેની ટૂરનો સમય પાંચ મિનિટમાં જ હતો, અને એ માટે લોકો રિસેપ્શન પાસે ભેગા જ થઈ રહ્યા હતાં, એટલે અમે ગાઈડની સાથે જવું વધુ યોગ્ય માન્યું.

સંગ્રહાલય કુલ ત્રણ માળમાં અને અનેક વિભાગોમાં વહેંચાયેલુ છે. ભોંયતળીયાના વિભાગમાં 2500 BC સમયની વસ્તુઓ, મૌર્ય વંશ, શૃંગ વંશ અને સાતવાહન રાજાઓના સમયની કળા, ગાંધાર – મથુરા અને ઈક્ષ્વાકુ કળા, ગુપ્તા વંશ – પૂર્વ મધ્યકાલીન અને ટેરાકોટા સમયની કળા, મધ્યકાલીન સમય અને તે પછીની કળા, તામ્રયુગની કળા, બુદ્ધના સમયની કળા, વિવિધ સમયની ભારતીય લિપીઓની ટ્રાન્સપરન્સિ અને ચલણી સિક્કાઓ, ભારતીય લઘુચિત્રો તથા ડેકોરેટિવ આર્ટ્સ જેમ કે હડપ્પા સંસ્કૃતિની વસ્તુઓ, તાંજોર અને મૈસૂર ચિત્રકળા વગેરે સમાવિષ્ટ છે. અહીં નટરાજની મૂર્તિ, બુદ્ધની અને મહાવીર સ્વામીની અનેક મૂર્તિઓ ખૂબ સુંદર રીતે મૂકાઈ છે, ૧૯મી સદીનું હિમાચલપ્રદેશમાંથી મળેલું પંચમુખી શિવલિંગ, પાર્શ્વનાથની ૧૦૬૨ ઈ.સની કાંસાની સુંદર મૂર્તિ, ૧૪મી સદીની ગણેશની કર્ણાટકથી મળેલી ચતુર્ભુજ મૂર્તિ, સ્વચ્છંદ ભૈરવીની દસમી સદીની હિમાચલમાંથી મળેલી મૂર્તિ, વાંસમાંથી બનેલી વીણાવાદિની સરસ્વતીની આકૃતિ વગેરે જોવાનો આનંદ અનેરો છે. ઉપરાંત આ માળના મુખ્ય આકર્ષણોમાં હડપ્પા સમયની વસ્તુઓ જેવી કે ડાન્સિઁગ ગર્લ, હડપ્પા સભ્યતાની મુદ્રાઓ, રમકડાં, ઘરવપરાશની વસ્તુઓ, અસ્થિકળશ, આભૂષણો અને એક અસ્થિપિઁજર પણ છે. હડપ્પા સમયની વસ્તુઓ લોકોને ખૂબ આકર્ષે છે. આ મુદ્રાઓ વિશે અને વસ્તુઓ વિશે દરેક સાથે વિગતે લખાણ પણ મૂકેલા છે જેથી તેને સમજવી સરળ રહે. ઑડિયો ટૂરના વ્યક્તિઓ તેમના ઑડિયોમાં આવતા ક્રમાંક પ્રદર્શનની વસ્તુઓ સાથે લગાડેલ ક્રમ મુજબ વિગતો સાંભળી શકે છે. ઉપરાંત આ જ માળ પર પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલયના પ્રકાશન, ટી-શર્ટ અને ભેટસોગાદની વસ્તુઓ વગેરેના વેચાણ માટે નાનકડી દુકાન પણ છે.

સંગ્રહાલયના પહેલા માળના પ્રદર્શનોમાં આકર્ષક છે ભારતનો ચલણનો ઈતિહાસ, વસ્તુ વિનિમયની પદ્ધતિથી લઈને આજના ક્રેડિટકાર્ડ અને ઑનલાઈન ચલણ સુધીની આખીય પ્રદર્શની મજેદાર અને ખૂબ માહિતિપ્રદ છે. મધ્યયુગથી લઈને વિવિધ રાજ્યોના સિક્કાઓ, તેમનો ઈતિહાસ, વિશેષતાઓ અને એની સાથે સંકળાયેલી રસપ્રદ માહિતી ખૂબ સરસ રીતે પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. ઉપરાત અજંતાના ચિત્રોની પ્રતિકૃતિઓ, મધ્ય એશિયાની અનેકવિધ અદ્વિતિય એન્ટિક વસ્તુઓ અહીં બખૂબી સચવાઈ અને દર્શાવાઈ છે. પ્રથમ જૈન તીર્થંકર આદિનાથની પશ્ચિમિ ચાલુક્ય રાજ્યની દસમી સદીની અલભ્ય મૂર્તિ ખૂબ ભવ્ય છે, તો હિરણ્યગર્ભ સૂક્ત અને પુરુષ સૂક્ત સાથે મૂકાયેલી વિષ્ણુની અનેક પૌરાણિક મૂર્તિઓ અને એ સાથે અવતારોની વિગતે સમજ, બારમી સદીની ચોલ સામ્રાજ્ય દરમ્યાનની શિવ નારાયણની મૂર્તિ ખૂબ સુંદર રીતે પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. આ માળ પરની આકર્ષક વિશેષતાઓમાં ગંગા વિશેનું એક ખૂબ રોચક અને વિગતે પ્રસ્તુત કરાયેલું પ્રદર્શન પણ છે. અહીં ગંગા આરતીમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્રાચીન સમયના આરતી માટેના દીવાઓ સાથે ગંગા સાથેનો નાગાબાવાઓ અને હિમાલયના યોગીઓનો સંબંધ ચિત્રોના માધ્યમથી દર્શાવાયો છે. ગંગાની ઉપયોગીતા અને તેના પ્રદૂષણ વિશે પણ માર્મિક રીતે વાત મૂકાઈ છે. તો ગંગા નામને લઈને બનેલી ફિલ્મોના પોસ્ટરોની પણ એક પ્રદર્શની અહીં છે.

પ્રદર્શનનો બીજો માળ અનેક પ્રાચીન રાજ્યો અને ભારતીય પરંપરાના વૈવિધ્યને દર્શાવે છે, અનેકવિધ સંસ્કૃતિઓ અને રાજ્યોનો પહેરવેશ, પશ્ચિમી કળા, આદિવાસી અને અન્ય ભટકતી પ્રજાતીઓની વિશેષતાઓ અને જીવનપદ્ધતિ, અનેકવિધ પ્રાચીન અર્વાચીન રાજ્યોના વડાઓ અને સૈનિકોનો પહેરવેશ, હથિયારો વગેરેનું ખૂબ મોટું સંકલન અહીં છે. બખ્તર, ટોપા અને સૈનિકોનો પહેરવેશ તથા સાથે તીરકમાન, ગદા, તલવારો, ભાલા, બરછી, ગુપ્તી અને જાતભાતના હથિયાર અહીં પ્રદર્શનમાં છે. ઉપરાંત સંગીતના લગભગ બધા જ વાજિંત્રો અહીં પ્રદર્શનમાં છે, જે ખૂબ મોટા વિસ્તારમાં સુંદર રીતે ગોઠવાયેલા છે. લાકડાની અનેકવિધ જાણીતી કલાકૃતિઓ પણ અહીં સંગ્રહાઈ છે. ઉપરાંત અનેક પ્રાચીન હસ્તપ્રતો, અનેકવિધ પ્રકારના ઘરેણા પણ અહીં છે. ઉપરાંત મેક્સિકો, પેરુ, કોસ્ટારિકા, આર્જેન્ટિના જેવા દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોની કેટલીક કલાકૃતિઓ પણ અહીં પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ છે. બુદ્ધના અવશેષો આ માળનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.

અઠવાડીયાના રજા સિવાયના દિવસો આ સંગ્રહાલય જોવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે, જો કે અમે તો રવિવારે જ ગયા હતાં, પણ અહીં જૂજ વ્યક્તિઓ જ અહીં આવે છે. બાળકોની સાથે આવેલા લોકો તેમને અનેકવિધ વસ્તુઓની વિશેષતા સમજાવતા અને વિદેશીઓ ઑડિયો ટૂર સાથે ઈતિહાસને અને ભારતીય સભ્યતાને માણતા જોવા મળે છે. સંગ્રહાલયના ભોંયતળીયે પાછળની તરફ અલ્પાહાર માટે નાનકડી કેન્ટિન છે, સમગ્ર પ્રદર્શન એરકન્ડિશન્ડ છે. અહીં કેટલીક વસ્તુઓ પાસે આર્ટ્સના વિદ્યાર્થીઓ એ વસ્તુઓના સુંદર ચિત્રો દોરતા જોવા મળે છે. રિસર્ચ માટે પણ અનેક વિદ્યાર્થીઓ અહીં આવે છે.

દિલ્હીના અનેક અગત્યના સ્થળ જેવા કે સંસદ ભવન, ઈન્ડિયા ગેટ વગેરે પ્રવાસીઓથી ધમધમતા વિસ્તારમાં જ હોવા છતાં આ સંગ્રહાલય કોલાહલ કે શોરબકોર વગર ખૂબ જ જૂજ પણ રસ ધરાવતા લોકોથી છલોછલ હોય છે. અહીં આપણા પોતાના ઈતિહાસમાં ડોકીયું કરવાની સોનેરી તક મળે છે. આવા સ્થળો આપણા પ્રવાસન નકશા પર સૌથી પહેલા અંકાવા જોઈએ.

( જિજ્ઞેશ અધ્યારુ )

કેનેડા-(ભાગ-૪)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

કેનેડામાં તમે પાર્ટ ટાઈમ જોબ કરો એટલે એક કલાકનો મિનિમમ પગાર ૧૧.૪૦ $ છે. ગોરા કે ચાઇનીસ લોકો તો ઘણી વખત વિદ્યાર્થીઓને ૧૨-૧૩ $ પણ આપતા હોય છે.

પણ ભારતીય લોકો ??? કોઈ ગુજરાતી કે પંજાબીના સ્ટોરમાં જોબ કરો એટલે વધુમાં વધુ ૮-૯ $ આપે. આટલા ઓછા પગારમાં તો એ લોકો તમારી આગળ કામ કરાવી-કરાવીને તમને નીચોવી નાખે.

તદુપરાંત, પાવર તો એવો કરે જાણે એ લોકો ભારતથી આવતા વિદ્યાર્થીઓને જીવાડી દેતા હોય. પરદેશમાં આપણા વિદ્યાર્થીઓને નોકરી દરમિયાન જેટલું શોષણ ભારતીય લોકો કરે છે એટલું બીજા કોઈ લોકો કરતા નથી.

અહીંયા તાજેતરમાં એક ગુજરાતીએ પોતાના સ્ટોરમાં મારા એક મિત્રને જોબ આપી. પેલા છોકરા આગળ લગભગ ૨૦ દિવસ ટ્રેનિંગના બહાને મફતમાં કામ કરાવી લીધું અને પછી તું લાયક નથી કહીને છૂટો કરી દીધો. આ પ્રકારના વ્યવહારની અપેક્ષા તમે માત્ર ભારતીય આગળથી જ રાખી શકો.

આમ પણ, માણસને પોતાના લોકો જેટલા નડે છે એટલા ક્યારેય પારકાં નડતા નથી. તમારા ઘરે કોઈ પણ પ્રસંગ હશે, એમાં તમારા સગા પહેલા તો વાંધો પાડશે. ગામમાં પ્રસંગ હશે તો પણ અડધા આવશે નહિ.

અને જેની સાથે લોહીનો સંબંધ નથી એવા લોકો ડગલે ને પગલે તમારી સાથે ઉભા રહી છેલ્લે સુધી તમારી મદદ કરશે. તમારી સાથે જેટલા વાંધા તમારી જ્ઞાતિ અને તમારા સગા પાડશે એટલા વાંધા બીજું કોઈ પાડશે નહિ.

એક નિવૃત સૈનિક સોસાયટીમાં રહેવા આવ્યા એટલે પાડોશીએ પૂછ્યું કે પહેલા તમે બોર્ડર ઉપર હતા અને હવે સમાજમાં જીવો છો. આ બંને જીવન વચ્ચે તમને કઈ તફાવત લાગે છે ?

ત્યારે અનુભવથી ઘડાયેલા સૈનિકે જવાબ આપ્યો કે હું જયારે બોર્ડર ઉપર હતો ત્યારે એ નક્કી હતું કે સામે ઉભા-ઉભા જે ફાયરિંગ કરે છે, બૉમ્બ બાર્ડીન્ગ કરે છે એ પારકાં છે, અને અહીંયા મારી સાથે ઉભા છે એ પોતાના છે. સમાજમાં એ નક્કી નથી થતું કે કોણ પોતાનું છે અને કોણ પારકું છે.

એક જંગલમાં વૃક્ષોનું કચ્ચરઘાણ થતું હતું એમાં એક વયોવૃદ્ધ ઝાડવું ઉભું ઉભું રડતું હતું. ત્યારે યુવાન વૃક્ષ બોલ્યું કે આપણે કપાઈ છીએ એટલે રડો છો ને ? ત્યારે વૃદ્ધ વૃક્ષે જવાબ આપ્યો કે ના દીકરા, આપણે કપાઈ છીએ એનો વાંધો નથી પણ જો આપણા ને આપણા હાથો ન થયા હોત તો મારે ને તારે કપાવું નો પડ્યું હોત.

એક કુહાડીની કોઈ તાકાત નથી કે વૃક્ષને કાપી શકે. વૃક્ષમાંથી બનેલું લાકડું અને એ લાકડાનો હાથો જયારે કુહાડીની અંદર ભળી જાય છે ત્યારેજ એને કપાવું પડે છે.

આપણે કહીએ છીએ કે ભારતીય લોકો દરેક દેશમાં છે. પણ, એ ભારતીય લોકો જ એક બીજાના ટાંટિયા ખેંચતા હોય છે.

કોઈ પણ સમાજની અંદર પણ જ્ઞાતિબંધુઓ વચ્ચે ટાંટિયા ખેંચ ચાલુ જ હોય છે.
મોટાભાગના પરિવારમાં બે સગા ભાઈ વચ્ચે પણ બનતું નથી હોતું. બંને ભાઈઓ ઘરની બહાર રામ-લક્ષ્મણની જેમ ફરતા હોય અને ઘરમાં આવે એટલે રાવણ-વિભીષણ થઇ જતા હોય છે.
હમણાં રક્ષાબંધન ગઈ. એવી ઘણી બહેનો હશે જેને જેલમાં જઈને કેદીઓને રાખડી બાંધી હશે પણ પોતાના સગા ભાઈ સાથે અબોલા હશે.

માણસ દિવસના અંતે પોતાને દુઃખી કરનારા લોકોની યાદી બનાવે તો એમાં મોટાભાગના લોકો એના અંગત નીકળશે.

જીવનની સમી સાંજે મારે જખ્મોની યાદી જોવી’તી,
બહુ ઓછાં પાનાં જોઈ શક્યો, બહુ અંગત અંગત નામ હતા.
-સૈફ પાલનપુરી

( મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી )

કેનેડા-(ભાગ-૩)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

વિકએન્ડમાં એક જોબ શરૂ કરી છે. એ જોબમાં મને શાળામાં ભણતા બાળકોની માર્કશીટ જોવાની તક મળી. કેનેડાનાં બાળકો પરીક્ષામાં સવાલોના જવાબ સિવાય બીજી કેટલી બધી નવીન વસ્તુઓ પણ લખે છે એ જોઈને ખુબજ આશ્ચર્ય થયું.

એક વિદ્યાર્થીએ ૩ બોક્સ દોરવાના હતા એમાં આંખો અને નાક દોરીને કેટલો સરસ ચહેરો બનાવ્યો હતો.

બીજા એક વિદ્યાર્થીએ તો પોતાની સાથે ભણતી છોકરીનું નામ લખી માર્કશીટમાં આઈ લવ યુ લખ્યું હતું.

મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ ભણતર સિવાયનું પણ લખીને પોતાના મનની વાતો કહેતા હતા.

આવી સ્વતંત્રતા ભારતના વિદ્યાર્થીઓ પાસે ક્યારે આવશે ? આપણે તો બસ સિલેબસ ગોખી નાખો અને ટકા લઇ આવો.

મારી દ્રષ્ટિએ દરેક પરીક્ષામાં એક સવાલ એવો રાખવો જોઈએ કે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના દિલની વાત લખવાની અને કોઈ પણ વિષય ઉપર લખી શકે.

હું દ્રઢતાપૂર્વક કહું છું કે આ એકજ સવાલથી તમે કેટલાય વિદ્યાર્થીઓને આપઘાત કરતા બચાવી શકશો. મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ એટલે આપઘાત કરે છે કે તેઓ પોતાના મનની વાત કોઈને કહી નથી શકતા.

પશ્ચિમના દેશોમાં વિદ્યાર્થીઓને મારવાનો કુરિવાજ પણ નથી.

આપણા દેશમાં ઘણા શિક્ષકો તો ઘરની દાઝ પણ શાળામાં બાળકો ઉપર ઉતારતા હોય છે.

હું જયારે છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો ત્યારે મારો એક મિત્ર ભૂલથી ગુજરાતી બોલી ગયો. એમાં તો એક શિક્ષકે એને ૩-૪ થપ્પડ મારી દીધા અને ૧૦૦ વખત લખવા આપ્યું કે : “I will not speak Gujarati in class”.

અરે એ ૧૧ વર્ષનું ગુજરાતી બાળક છે, ઇંગ્લિશ મિડીયમ સ્કૂલમાં ભણે છે પણ કદાચ એ એકાદ વાક્ય ગુજરાતીમાં બોલી જાય તો એમાં ક્યાં એણે ગંભીર ગુનો કર્યો છે ?

ઘરમાં દાદા-દાદી ગુજરાતીમાં વાર્તા કહેતા હોય અને નિશાળમાં શિક્ષકો “Twinkle Twinkle Little Star” સમજાવતા હોય. હવે ૫ વર્ષનું બાળક એના કુમળા માનસમાં કઈ રીતે આ બધું એડજસ્ટ કરી શકે ?

અને આવા સંતાનોની મમ્મી તો પાછી ત્રીજી જ ભાષા “ગુજલીશ” બોલતી હોય. એમાં તમને ગુજરાતી અને ઇંગ્લિશનું કોમ્બિનેશન જોવા મળશે.

અંગ્રેજી માધ્યમના શિક્ષકો તો ગુજરાતી ભાષાનો નિશાળમાં એટલો બધો વિરોધ કરતા હોય જાણે પોતે અમેરિકામાં જન્મ લીધો હોય.

હું પોતે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણ્યો છું પરંતુ મારા ઘરના વાતાવરણના લીધે ગુજરાતી ભાષામાં મારી પકડ મજબૂત છે. બાકી મારી સાથે ભણેલા ઘણા યુવાનોની હાલત ધોબીના કૂતરા જેવી છે. એમની અંગ્રેજીમાં પણ પકડ મજબૂત નથી અને ગુજરાતીમાં તો એક વાક્ય પણ સરખું લખી શકતા નથી.

એટલે યુવાન ભાઈ-બહેનોને નમ્ર વિનંતી કે તમારા બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો માતૃભાષામાં જ અપાવજો. માતૃભાષામાં ભણવાથી બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ થાય છે.

તમે ખાલી કલ્પના કરો ! કેનેડામાં જન્મેલું બાળક નર્સરીથી હિન્દી માધ્યમમાં ભણે તો એની શું હાલત થાય ?

અંગ્રેજી ભાષાનો વિરોધ નથી. અત્યારના જમાનામાં અંગ્રેજી શીખવું ખુબજ જરૂરી છે પણ એના માટે આખું માધ્યમ અંગ્રેજી રાખવું ફરજીયાત નથી.

આપણા શિક્ષણમંત્રીએ થોડા થોડા સમયે વિદેશપ્રવાસ કરી અને કેનેડા અમેરિકા જેવા દેશોની શિક્ષણપ્રણાલીને નજીકથી જોવી જોઈએ. અહીંયાના બાળકો તથા શિક્ષકો સાથે વાર્તાલાપ કરી અને પછી દેશમાં આવીને આ પદ્ધતિને અમલમાં મુકવાની કોશિશ કરવી જોઈએ.

જો દરેક માં-બાપ માત્ર ૨ નિર્ણય કરે :

(૧) મારા સંતાનને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો માતૃભાષામાં જ આપીશ.
(૨) કમ સે કમ આઠમા ધોરણ સુધી ટ્યૂશન નહિ રાખું.

મારું માનવું છે કે માત્ર આ ૨ વસ્તુ કરવાથી બાળક ડિપ્રેસન નહિ અનુભવે અને વિદ્યાર્થીઓના આપઘાતનું પ્રમાણ ચોક્કસ ઓછું થશે.

તમારું બાળક ગોખણિયા જ્ઞાનથી દૂર રહશે અને પરીક્ષામાં મૌલિક વિચારો રજુ કરી શકશે.

( મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી )

કેનેડા-(ભાગ-૨)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

આજે એક મહિનો પૂરો થયો કેનેડામાં. મારા પપ્પાના લીધે મારે નાની ઉંમરમાં ઘણા દેશોમાં ફરવાનું થયું છે પણ આ અનુભવ કંઈક જુદો જ છે.

એક મહિના દરમિયાન મેં રસ્તામાં એક પણ વખત હોર્ન સાંભળ્યો નથી. આપણે ત્યાં માત્ર રોલો પાડવા માટે જોર જોરથી હોર્ન વગાડીને વાહન ચલાવતા યુવાનોનો તોટો નથી.

રિક્ષાવાળા પણ જાણે બાપનો રસ્તો હોય એમ ખરા તડકે મોટેથી ટેપ વગાડીને લોકોની ઊંઘ ખરાબ કરતા હોય છે.

અહીંયા રાતે ૧૨ વાગે પણ લાલ સિગ્નલ જોઈ ગાડીમાં જતો માણસ ઉભો રહી જાય છે. અડધી રાતે પણ એને સિગ્નલ તોડી જતા રહેવાનો વિચાર આવતો નથી.

કેનેડામાં એક મહિના દરમિયાન એક પણ મંદિરમાંથી આરતીનો અવાજ સાંભળ્યો નથી. એક પણ મસ્જિદની બાંગ સાંભળી સવારે મારી ઊંઘ ઉડી નથી. કોઈ ધર્મનો વિરોધ નથી પરંતુ બીજા લોકોને ખલેલ પહોંચે એ રીતે પ્રાર્થના કે નમાજ પઢવાનો કોઈ જ મતલબ નથી.

આપણા કરતા અહીં વધુ સારી રીતે નવરાત્રી થાય છે પણ એ ઇન્ડોર હોય છે જેથી ગોરા લોકોને જરાય ડિસ્ટર્બ થતું નથી. નવા વર્ષે ફટાકડા પણ ફોડે છે પણ એ હવામાનને જરાય પ્રદુષિત કરતા નથી.

કાન ફાટી જાય એવા બેન્ડવાજા વગાડી રોડ ઉપર નાચવાનો અહીંયા કોઈને ગાંડો શોખ નથી. સ્ત્રીઓ ભલે બિકીની પહેરી બીચ ઉપર સનબાથ લેતી હોય પરંતુ રોડ ઉપર ટ્રાફિક જામ કરી પેટ દેખાતું હોય એ રીતે નાચવાનો અહીંયાની સુધરેલી સ્ત્રીઓને પણ જરાય શોખ નથી.

પોલીસને લાંચ આપવાની વાત તો દૂર રહી પરંતુ લાંચ આપવાનો વિચાર કરવા જેટલી શક્તિ પણ અહીંની પ્રજા ગુમાવી ચૂકી છે. પશ્ચિમમાં પ્રજા પોલીસથી ડરે છે અને ભારતમાં પોલીસ પ્રજાથી ડરે છે.

“Rules are made to be broken” આવી હોશિયારી લઈને ભારતમાં ફરતા યુવાનો જયારે પશ્ચિમમાં આવે ત્યારે ડગલે ને પગલે નિયમોને અનુસરતા હોય છે. એનું મુખ્ય કારણ અહીંયાનો કડક કાયદો છે.

દારૂ પીવાની છૂટ છે. તમે માંગો એ બ્રાન્ડનો દારૂ અહીંયા મળશે. છતાં રસ્તા ઉપર દારૂ પીને ધમાલ કરતો કોઈ માણસ તમને જોવા નહિ મળે.

બળાત્કાર નામનો શબ્દ તો પશ્ચિમના લોકોની ડીક્શનરીમાં જ નથી. અને એટલે જ યુવતીઓ કોઈ પણ સમયે કોઈ પણ સ્થળે એકલી જઇ શકે છે.

દીકરા જેટલું જ માન-સન્માન દીકરીને પણ અપાય છે. જેથી કોઈ ભૃણહત્યા કરતું નથી.

દીકરીના વધુ પડતા વખાણ કરી પુત્રવધુ સાથે કોઈ અન્યાય પણ કરતું નથી. આખી દુનિયામાં સૌથી વધુ માતાજી હિન્દુસ્તાનમાં પૂજાય છે અને છતાં દુઃખની વાત એ છે કે સૌથી વધુ બળાત્કાર પણ ભારતમાં જ થાય છે.

પશ્ચિમના એક પણ દેશમાં તમને વૃદ્ધાશ્રમ જોવા નહિ મળે. અહીંયા ગૌશાળા માટે રાજકારણ રમાતું નથી, ફાળો ઉઘરાવવા ડાયરા થતા નથી અને છતાં ભારત કરતા અહીં ગાયની અને વડીલોની પરિસ્થિતિ વધુ સારી છે.

ઉપર જે જે વસ્તુ લખી છે એ તમામ સામાન્ય નાગરિકને સીધી લાગુ પડે છે. આપણે રોજે આ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો હોય છે. એટલે સૌથી પેલા એ બધી વસ્તુમાં સુધારો આવશે તો જ કોમન મેન સુખી થશે. અને એના માટે દરેક નાગરિકે પોતાની ફરજ નિભાવવાની જરૂર છે.

અહીંયા સ્વચ્છતા જાળવવા માટે અભિયાન નથી ચલાવવા પડતા એનું કારણ અહીં લોકો દેશ પ્રત્યે પોતાની જવાબદારી સમજે છે. આપણે ભારતમાં દેશભક્તિ ફેસબૂક અને વોટ્સએપ પૂરતી જ સીમિત રહી ગઈ છે.

આપણી સંસ્કૃતિનું ગૌરવ હોવું જ જોઇએ પરંતુ એનો મતલબ એવો નથી કે બીજી સંસ્કૃતિ ખરાબ છે.

દરેક સંસ્કૃતિમાં જે વસ્તુ સારી હોય એને સ્વીકારી અને અનુસરવાની કોશિશ કરવી જોઇએ. જેથી આપણો દેશ જેટલો સારો છે એના કરતા પણ હજુ વધારે સારો, સ્વચ્છ અને શાંતિપૂર્ણ બની શકે.

( મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી )

કેનેડા-(ભાગ-૧)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

કેનેડામાં ૨૦ દિવસથી અભ્યાસ કરી રહ્યો છું. અહીં વિદ્યાર્થીઓ કોફી પીતા-પીતા અને નાસ્તો કરતા કરતા પણ કલાસમાં ભણી શકે છે. મોબાઈલમાં જરૂરી કોલ આવે તો બહાર જઇને વાત પણ કરી શકે.

અરે એટલું જ નહિ ! વિદ્યાર્થીને કંટાળો આવે અથવા કામ આવી જાય તો એ ચાલુ લેકચરે નીકળી પણ શકે છે. કલાસમાં હાજરી પૂરવાનો કોઈ જ રિવાજ નથી. ઈચ્છા થાય તો આવો કલાસમાં નહિ તો ઓનલાઈન ભણી લ્યો.

શિક્ષકો પણ તમારી સાથે મિત્રની જેમ વર્તન કરે. ભણાવતા-ભણાવતા સતત તમને હસાવતા રહે. શિક્ષક હસતો અને હસાવતો હોવો જોઇએ. જે શિક્ષક હંમેશા ગંભીર રહેતા હશે એ ભલે ગમે એટલા જ્ઞાની હોય છતાં એના વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓને જરાય મજા નહિ આવે. મજા વગરનું ભણતર વ્યર્થ છે !

‘Tution classes’ નામનો શબ્દ તો હજી અહીંયા અસ્તિત્વમાં જ નથી આવ્યો. તમારા બાળકને ફરજીયાત તમારા ઘરની આસપાસની સ્કૂલમાં જ ભણવા મુકવાનું. એને ઘરથી દૂર હોય એવી નિશાળમાં પ્રવેશ મળે જ નહિ.

અને અહીં વિદ્યાર્થીઓ પણ આપણા કરતા જુદા પડે છે. આપણે ત્યાં ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં એકાદો લોકલ રાજકારણીનો દીકરો હોય અને એની હવા લઈને બીજા ૮ પંટર ફરતા હોય એવું પશ્ચિમમાં તમને ક્યારેય જોવા નહિ મળે.

વિદ્યાર્થી ૧૮ વર્ષનો થાય એટલે પોતાનો ખર્ચો જાતે ઉપાડવા લાગે છે. અહીંના યુવાનોને ફેસબૂક માટે તો સમય જ નથી અને આપણે ફેસબુકને એક મહત્વનો હિસ્સો બનાવી દીધો છે.

કેનેડા કે અમેરિકાના મા-બાપ માટે એમનું બાળક કયા ધોરણમાં ભણે છે એ ઘણી વખત અઘરો પ્રશ્ન બની જતો હોય છે.

શિક્ષણ આટલું હળવું છે તો પણ દુનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીમાં તમને પશ્ચિમની ઘણી જોવા મળશે.
અને ભારતની પ્રથમ કોલેજ દુનિયામાં કયા નંબર ઉપર છે એ તમે ગૂગલમાં જોઈ લેજો.

આપણા લોકોએ શિક્ષણને વધારે પડતું મહત્વ આપી દીધું છે. શિક્ષણ જરૂરી છે પરંતુ શિક્ષણ સર્વસ્વ નથી. વિદ્યાનો જ્યાં લય થાય છે એવી વિદ્યાલયો અને વિદ્યા જ્યાં પીઠ ફેરવી ગઈ છે એવી વિદ્યાપીઠોમાં સરસ્વતીના સ્થાને લક્ષ્મીજી ગોઠવાઈ ગયા છે.

બચ્ચો કે નન્હે હાથો કો ચાંદ-સિતારે છૂને દો,
ચાર કિતાબે પઢકર વો ભી હમ જૈસે હો જાયેંગે.

(મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી)

[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનું અને ગુજરાત રાજ્યનું ગૌરવ એટલે મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી. તેઓ “આપઘાતની ઘાત ટાળીએ” પુસ્તકના સંપાદક છે. વિદ્યાર્થીઓના આપઘાત અટકાવવા માટે ગુજરાતી ભાષાના ૨૭ ખુબ જાણીતા લેખકોએ આ પુસ્તકમાં હૃદય સ્પર્શી લેખ લખ્યા છે. આ પુસ્તકની ૩ મહિનામાં ૩ આવૃત્તિ થઇ. કુલ ૧૫,૦૦૦ નકલો આ પુસ્તકની વહેંચાય ગઈ અને હવે એ પુસ્તક અંગ્રેજી ભાષામાં પણ પ્રગટ થઇ ચૂક્યું છે. જેનું વિમોચન થોડા દિવસ પેહલા ટોરોન્ટો ખાતે કરવામાં આવ્યું.

હાલ તેઓ કેનેડામાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ મિત્રો સાથે હળીમળી જાય છે તેટલું જ નહી સાહિત્ય ક્ષેત્રે યુવાનો માટે હમેંશા મદદ માટે તત્પર હોય છે. તેમના પિતાશ્રી દેશ-વિદેશમાં જાણીતા હાસ્યકલાકાર, હાસ્યલેખક જગદીશ ત્રિવેદી જેઓની સતત પ્રેરણા મૌલિકભાઈને મળતી રહી છે.]

શાંતિનિકેતન (ચિત્રકથા-૭)

શાંતિનિકેતન પરિસરમાં મારી નજરમાં આવેલા કેટલાક શિલ્પો અને ચિત્રો

.

સંથાલ પરિવાર - શિલ્પકાર : રામકિંકર બૈજ

.

સંથાલ પરિવાર - શિલ્પકાર : રામકિંકર બૈજ

.

.

.

.

.

.

ભગવાન બુદ્ધ

.

દાંડી કૂચ માટે નીકળેલા મહાત્મા ગાંધી

.

.

.

.

.

.

.

.

સમાપ્ત

શાંતિનિકેતન (ચિત્રકથા-૬)

નાટ્યઘર

.

નાટ્યઘર

નન્દનની સામે તથા રવીન્દ્રભવનની પશ્ચિમ દિશામાં એક મોટો હોલ છે એનું નામ છે ‘નાટ્યઘર’. હોલની અંદર મંચની બન્ને બાજુ અને ઉપરની દીવાલો પર રામકિંકર બૈજ દ્વારા બનાવેલા ચિત્રો છે. એક બાજુ નારદ છે તથા બીજી બાજુ નૃત્યની મુદ્રામાં લાલન ફકીર છે. રવીન્દ્રસપ્તાહ, વર્ષામંગલ, શરદોત્સવ વગેરે કાર્યક્રમો અહીં થાય છે.

.

કાલાઘર

.

કાલાઘર

.

કાલાઘર

.

કાલાઘર

.

.

કાલાઘર

કલાભવન વિસ્તારમાં થોડા આગળ જતાં સંગીતભવનની પાસે કલાભવનના વિદ્યાર્થીનું છાત્રાવાસ છે જેનું નામ છે ‘કાલાઘર’. આ માટીનું ઘર છે. ઘરની દીવાલો તથા થાંભલાઓ શિલ્પોથી અલંકૃત છે. દેશ-વિદેશની વિવિધ શિલ્પકૃતિઓના અનુકરણમાં આ કૃતિઓ બનાવવામાં આવી છે. આની પરિકલ્પના નન્દલાલ બસુએ કરી હતી. વરસાદના પાણીથી આ કૃતિઓ નાશ ના પામે એટલા માટે એના પર coal tarનો લેપ નિયમિત રીતે લગાવવામાં આવે છે.

.

માધવી ગર્લ્સ હોસ્ટેલ

.

માધવી ગર્લ્સ હોસ્ટેલ

.

.

પેઈન્ટીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ

.

.

.

.

.

.

ક્રમશ:

શાંતિનિકેતન (ચિત્રકથા-૫)

ગૌર પ્રાંગણ

.

ગૌર પ્રાંગણ

સિંહસદ અને પાઠભવનની વચ્ચે જે મોટું મેદાન છે તેનું નામ છે ગૌર પ્રાંગણ. શાંતિનિકેતનના પૂર્વ વિદ્યાર્થી અને અધ્યાપક ‘ગૌરગોપાલ ઘોષ’ની સ્મૃતિમાં આ પ્રાંગણનું નામ ‘ગૌર પ્રાંગણ’ રાખવામાં આવ્યું છે. નેતાજી સુભાષચંદ્રનો જન્મદિવસ, સ્વતંત્રતા દિવસ, પ્રજાસત્તાક દિવસના અવસર પર અહીં કાર્યક્રમો રાખવામાં આવે છે.

.

વિદ્યાલય ગૃહ

.

વિદ્યાલય ગૃહ

.

વિદ્યાલય ગૃહ

.

વિદ્યાલય ગૃહ

.

વિદ્યાલય ગૃહ

.

વિદ્યાલય ગૃહ (પાઠભવન-જૂનું ગ્રંથાગાર)

સિંહસદનની સામે ગૌર પ્રાંગણની ઉત્તર દિશામાં વિદ્યાલય ગૃહ છે. જેમાં પાઠ ભવનની ઓફિસ છે. પહેલા અહીં વિશ્વવિદ્યાલયનું ગ્રંથાગાર હતું. આ ઘરના એક માળને ૧૮૯૯માં બલવેન્દ્રનાથ ટાગોરે બનાવડાવ્યો હતો. ૧૯૦૧માં રવીન્દ્રનાથે આ ઘરમાં બ્રહ્મચર્યાશ્રમ વિદ્યાલયનો આરંભ કર્યો હતો. આ ઘરના વરંડાને વિવિધ ચિત્રોથી સજાવવામાં આવ્યો છે. (હજુ થોડા વધુ ચિત્રો વરંડાની દીવાલો પર હતા જેના ફોટોગ્રાફ્સ લઈ શકાયા હોત. પણ બે મળેલા જીવ શાંતિથી ત્યાં બેસીને વાતો કરતા હતા. તો તેમને ખલેલ પાડવાનું યોગ્ય ન લાગ્યું).

.

છાતિમતલા

.

છાતિમતલા

.

છાતિમતલા

.

છાતિમતલા

.

છાતિમતલા

શાંતિનિકેતન આશ્રમનું પ્રાણકેન્દ્ર છે “છાતિમતલા”. એ ઉત્તરાયણની સામે સ્થિત છે. ઈ.સ. ૧૮૬૨માં મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર જ્યારે રાયપુરથી લોર્ડ ભૂવનમોહન સિંહના ઘરે જતા હતા ત્યારે રસ્તામાં આ છાતિમતલામાં થોડો સમય વિશ્રામ અને ઉપાસના કરી હતી. અહીં તેમણે ધ્યાન દરમ્યાન મનની શાંતિનો અનુભવ કર્યો હતો. ત્યારે તેમને પહેલી વખત આ જગ્યાએ શાંતિનિકેતન આશ્રમની સ્થાપના વિશે વિચાર આવ્યો હતો. આ જગ્યા છાતિમ વૃક્ષ, શાલ, તાલ, મહુઆ, બેડા દ્વારા ઘેરાયેલી છે. જેની વચ્ચે મનોરમ્ય વેદી છે. વેદીની ઉપર સફેદ પત્થરો પર લખ્યું છે “”तिनि आमार प्राणेर आराम, मनेर आनन्द, आमार शांति’. આ મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથની આત્મ ઉપલબ્ધિ છે.

.

કલા ભવન

.

.

કલા ભવન

.

કલા ભવન (નવનન્દન)

રવીન્દ્રભવન અને નાટ્યઘરની દક્ષિણ દિશામાં શ્રીનિકેતન જવાની પાકી સડકના કિનારે આવેલું છે ‘કલાભવન’. જેનું ઉદ્દઘાટન ૧૯૮૧માં ઈન્દિરા ગાંધીએ કર્યું હતું. કલા ભવનના જૂના ઘરનું નામ હતું ‘નન્દન’. આ નામ નન્દલાલ બસુ દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. આ પરથી જ નવા ઘરનું નામ પડ્યું ‘નવનન્દન’. અહીં પ્રદર્શન કક્ષા સિવાય સંગ્રહશાળા, ગ્રંથાગાર અને ઓફિસ છે. સંગ્રહશાળામાં પ્રતિષ્ઠિત કલાકારોના ચિત્રો તથા શિલ્પોનો સંગ્રહ છે. પ્રદર્શન કક્ષમાં ચિત્રોનું પ્રદર્શન યોજાય છે.

નવનન્દનથી થોડે દૂર કલા ભવન છે. આ વિસ્તારમાં વિખ્યાત શિલ્પિઓ રામકિંકર બૈજ, નન્દલાલ બસુ, વિનોદબિહારી મુખોપાધ્યાય, સોમનાથ હોડ પ્રભિતિ વગેરે દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ચિત્રો કે શિલ્પો મૂકવામાં આવ્યા છે. ઘરદ્વાર પણ શિલ્પકલા દ્વારા અલંકૃત છે. ભવનના વિભિન્ન સ્ટુડિઓ વિદ્યાર્થીઓ માટે ખૂલ્લા રહે છે. અહીં વિતાવેલી પ્રત્યેક ક્ષણ દર્શકોને મોહિત કરી દે છે.

                                                                                                                                                                  ક્રમશ:

શાંતિનિકેતન (ચિત્રકથા-૪)

 

આમ્રકુંજ

.

આમ્રકુંજ

.

આમ્રકુંજ

.

.

આમ્રકુંજ

ઉત્તરમાં મંદિર અને દક્ષિણમાં શાલવીથિની મધ્યમાં આમ્રકુંજ છે. અહીં ખૂલ્લા આકાશમાં વૃક્ષની નીચે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. વિશ્વવિદ્યાલયના અનેક કાર્યક્રમો અહીં થાય છે. પહેલાં અહીં રવીન્દ્રનાથનો જ ન્મોત્સવ, નોબેલ પુરસ્કાર પ્રાપ્તિનો અભિવાદન કાર્યક્રમ વગેરે કાર્યક્રમો યોજવામાં આવતા હતા.  શાંતિનિકેતનની મુલાકાતે આવનારા મહાનુભાવો પણ અહીંથી સંબોધન કરતા હતા. હજુ પણ વિશ્વભારતીનો પદવીદાન સમારંભ આ આમ્રકુંજમાં જ યોજવામાં આવે છે.

.

ઘંટાઘર

.

બાઉલ ગીત ગાનાર

.

ઘંટાઘર

.

ઘંટાઘર

.

ઘંટાઘર

.

ઘંટાઘર

શાલ્વીથિની વચ્ચોવચ માધવી કુંજની દક્ષિણમાં ગૌરપ્રાંગણના વટવૃક્ષની નીચે ઘંટાઘર છે. પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્તુપનું અનુકરણ કરીને આ ઘંટાઘરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. વર્તમાનમાં અહીં વિદ્યાર્થીઓના ક્લાસ લેવાય છે.

.

સિંહસદન

.

સિંહસદન

.

સિંહસદન

.

સિંહસદન

.

સિંહસદન

.

સિંહસદન

ગૌર પ્રાંગણની દક્ષિણમાં સિંહસદન છે. આ ઘરની પરિકલ્પના સુરેન્દ્રનાથ કૌરે કરી હતી. આ ઘરની છત ઉપર એક બાજુ ઘંટાઘર છે અને બીજી બાજુ ઘડિઘર છે. ઘંટના સાંકેતિક ધ્વનિથી વિદ્યાર્થિઓ સમજી જાય છે કે તે શેના માટે વગાડવામાં આવે છે. રાયપુરના જમીનદાર લોર્ડ સત્યેન્દ્રપ્રસન્ન સિંહની આર્થિક સહાયથી આ ઘરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. એટલે આ ઘરનું નામ ‘સિંહસદન’ રાખવામાં આવ્યું છે. ૧ ઓગષ્ટ ૧૯૪૦માં આ જ ઘરમાં રવીન્દ્રનાથને ઓક્સફર્ડ વિશ્વવિદ્યાલયે ડી. લિટ.ની પદવીથી વિભૂષિત કર્યા હતા. વર્તમાનમાં અહીં વિશ્વવિદ્યાલયના નાના-મોટા કાર્યક્રમો અને સાહિત્યસભાનું આયોજન થાય છે.

                                                                                                                                                                  ક્રમશ:

 

 

શાંતિનિકેતન (ચિત્રકથા-3)

ઉપાસના ગૃહ

.

ઉપાસના ગૃહ

.

ઉપાસના ગૃહ

.

ઉપાસના ગૃહ

.

ઉપાસના ગૃહ

.

ઉપાસના ગૃહ

.

.

શીશમહલ મંદિર (ઉપાસના ગૃહ)

શાંતિનિકેતન ઘરની સામે ઉપાસના ગૃહ છે. ૧૮૯૧માં આ આ મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. અલગ અલગ પ્રકારના કાચથી આ ઘર બનાવવામાં આવ્યું છે. મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથની ઈચ્છા અને પરિકલ્પના પ્રમાણે આ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મૂર્તિહીન મંદિર કોઈ પણ જાતિના અને તમામ વર્ગના મનુષ્યો માટે ખૂલ્લું છે. રવીન્દ્રનાથ નિયમિત રીતે આ મંદિરની ઉપાસનામાં ભાગ લેતા હતા. દરેક બુધવારે સવારે મંદિરમાં ઉપાસના થાય છે. આ સિવાય મંદિરમાં વિશેષ પ્રસંગોએ પણ ઉપાસના થાય છે.

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

.

શાંતિનિકેતન ગૃહ

છાતિમતલાની થોડી દૂર જમણી દિશામાં જે બે માળનું મોટું ઘર છે એનું નામ શાંતિનિકેતન. મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથના નિર્દેશમાં ૧૮૬૩માં આ ઘરનું નિર્માણ થયું હતું. આ શાંતિનિકેતનનું જૂનામાં જૂનું ઘર છે. ઘરની ઉપર ઉપનિષદની એક પંક્તિ છે-‘सत्तामा प्रानारामं मन: आनन्दं’. અતિથિઓ શાંતિનિકેતનમાં આવીને ઘણાં દિવસો સુધી રહીને ઈશ્વરની ઉપાસના કરી શકે એટલા માટે મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથે આ ઘર બનાવ્યું હતું. ૧૮૭૩માં પિતા સાથે પ્રથમવાર શાંતિનિકેતનમાં આવીને રવીન્દ્રનાથ ટાગોર આ ઘરમાં થોડા દિવસો સુધી રહ્યા હતા. પછી જ્યારે રવીન્દ્રનાથ સ્થાયીરૂપમાં શાંતિનિકેતનમાં રહેવા આવ્યા ત્યારે પહેલા આ ઘરમાં રહ્યા હતા. આ ઘરની સામે રામકિંકર બૈજ દ્વારા નિર્મિત ‘અનિર્વાન શિખા’ નામની સુંદર મૂર્તિ છે.

                                                                                                                                                              ક્રમશ: