Archives

કેનેડા-(ભાગ-૧)-મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી

કેનેડામાં ૨૦ દિવસથી અભ્યાસ કરી રહ્યો છું. અહીં વિદ્યાર્થીઓ કોફી પીતા-પીતા અને નાસ્તો કરતા કરતા પણ કલાસમાં ભણી શકે છે. મોબાઈલમાં જરૂરી કોલ આવે તો બહાર જઇને વાત પણ કરી શકે.

અરે એટલું જ નહિ ! વિદ્યાર્થીને કંટાળો આવે અથવા કામ આવી જાય તો એ ચાલુ લેકચરે નીકળી પણ શકે છે. કલાસમાં હાજરી પૂરવાનો કોઈ જ રિવાજ નથી. ઈચ્છા થાય તો આવો કલાસમાં નહિ તો ઓનલાઈન ભણી લ્યો.

શિક્ષકો પણ તમારી સાથે મિત્રની જેમ વર્તન કરે. ભણાવતા-ભણાવતા સતત તમને હસાવતા રહે. શિક્ષક હસતો અને હસાવતો હોવો જોઇએ. જે શિક્ષક હંમેશા ગંભીર રહેતા હશે એ ભલે ગમે એટલા જ્ઞાની હોય છતાં એના વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓને જરાય મજા નહિ આવે. મજા વગરનું ભણતર વ્યર્થ છે !

‘Tution classes’ નામનો શબ્દ તો હજી અહીંયા અસ્તિત્વમાં જ નથી આવ્યો. તમારા બાળકને ફરજીયાત તમારા ઘરની આસપાસની સ્કૂલમાં જ ભણવા મુકવાનું. એને ઘરથી દૂર હોય એવી નિશાળમાં પ્રવેશ મળે જ નહિ.

અને અહીં વિદ્યાર્થીઓ પણ આપણા કરતા જુદા પડે છે. આપણે ત્યાં ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં એકાદો લોકલ રાજકારણીનો દીકરો હોય અને એની હવા લઈને બીજા ૮ પંટર ફરતા હોય એવું પશ્ચિમમાં તમને ક્યારેય જોવા નહિ મળે.

વિદ્યાર્થી ૧૮ વર્ષનો થાય એટલે પોતાનો ખર્ચો જાતે ઉપાડવા લાગે છે. અહીંના યુવાનોને ફેસબૂક માટે તો સમય જ નથી અને આપણે ફેસબુકને એક મહત્વનો હિસ્સો બનાવી દીધો છે.

કેનેડા કે અમેરિકાના મા-બાપ માટે એમનું બાળક કયા ધોરણમાં ભણે છે એ ઘણી વખત અઘરો પ્રશ્ન બની જતો હોય છે.

શિક્ષણ આટલું હળવું છે તો પણ દુનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીમાં તમને પશ્ચિમની ઘણી જોવા મળશે.
અને ભારતની પ્રથમ કોલેજ દુનિયામાં કયા નંબર ઉપર છે એ તમે ગૂગલમાં જોઈ લેજો.

આપણા લોકોએ શિક્ષણને વધારે પડતું મહત્વ આપી દીધું છે. શિક્ષણ જરૂરી છે પરંતુ શિક્ષણ સર્વસ્વ નથી. વિદ્યાનો જ્યાં લય થાય છે એવી વિદ્યાલયો અને વિદ્યા જ્યાં પીઠ ફેરવી ગઈ છે એવી વિદ્યાપીઠોમાં સરસ્વતીના સ્થાને લક્ષ્મીજી ગોઠવાઈ ગયા છે.

બચ્ચો કે નન્હે હાથો કો ચાંદ-સિતારે છૂને દો,
ચાર કિતાબે પઢકર વો ભી હમ જૈસે હો જાયેંગે.

(મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી)

[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનું અને ગુજરાત રાજ્યનું ગૌરવ એટલે મૌલિક જગદીશ ત્રિવેદી. તેઓ “આપઘાતની ઘાત ટાળીએ” પુસ્તકના સંપાદક છે. વિદ્યાર્થીઓના આપઘાત અટકાવવા માટે ગુજરાતી ભાષાના ૨૭ ખુબ જાણીતા લેખકોએ આ પુસ્તકમાં હૃદય સ્પર્શી લેખ લખ્યા છે. આ પુસ્તકની ૩ મહિનામાં ૩ આવૃત્તિ થઇ. કુલ ૧૫,૦૦૦ નકલો આ પુસ્તકની વહેંચાય ગઈ અને હવે એ પુસ્તક અંગ્રેજી ભાષામાં પણ પ્રગટ થઇ ચૂક્યું છે. જેનું વિમોચન થોડા દિવસ પેહલા ટોરોન્ટો ખાતે કરવામાં આવ્યું.

હાલ તેઓ કેનેડામાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ મિત્રો સાથે હળીમળી જાય છે તેટલું જ નહી સાહિત્ય ક્ષેત્રે યુવાનો માટે હમેંશા મદદ માટે તત્પર હોય છે. તેમના પિતાશ્રી દેશ-વિદેશમાં જાણીતા હાસ્યકલાકાર, હાસ્યલેખક જગદીશ ત્રિવેદી જેઓની સતત પ્રેરણા મૌલિકભાઈને મળતી રહી છે.]

કેટલાક વળી-તુષાર શુક્લ

કેટલાક વળી વર્ષગાંઠે ઉદાસ બની જાય છે
વિચારે છે કે એક વર્ષ ઓછું થયું…
વિચારી તો એમ પણ શકાય ને કે એક વર્ષ વધ્યું?!
પ્યાલો અરધો ખાલી ય છે.
પ્યાલો અરધો ભરલો ય છે.
બંને સત્ય છે!

સવાલ સમજણનો છે. દ્રષ્ટિનો છે.
જે જીવનને માણે છે એ વધઘટના હિસાબમાં નથી અટવાતા.
જે વર્ષોને વેડફે છે એ જ વર્ષ ઘટ્યાનાં રોદણાં રડે છે.
સમય ન હોવાની ફરિયાદ કરનારાનું સમયપત્રક જ,
વાસ્તવમાં, ખોટું હોય છે!

દિવસ આખાનું વ્યવસ્થિત આયોજન હોય
એમની પાસે ઉડાડવા માટેનો ય સમય હોય છે.
સમયને વેડફનારાને જ સમય ખૂટે છે!

( તુષાર શુક્લ )

વર્ષગાંઠે-તુષાર શુક્લ

વર્ષગાંઠે એક વધુ વર્ષ બંધાય છે,
અનુસંધાય છે જીવન સાથે.
આ નવા વર્ષનું આગમન આનંદદાયી તો જ બને
જો વીતેલા વર્ષોની ગાંઠોનો ભાર પીડા ન બને.

વળી એક વર્ષ…વળી એક ગાંઠ…
આવો ભાવ મનમાં હોય તો ન જ ઉજવાય વર્ષગાંઠ.
વર્ષગાંઠ બંધન નહિ,
અનુસંધાન બની રહે જીવનનું
તો જ ગમે ગાંઠને ઉજવવાનું.

( તુષાર શુક્લ )

કુશળ પતંગબાજ-તુષાર શુક્લ

કુશળ પતંગબાજ પોતાના પતંગને અનુકૂળ દોરી રાખે છે.
એ એમાં ઝોલ પડવા નથી દેતા.
અનાવશ્યક અજાણ દોરના લપટાવાથી પોતાની
દોરને ઝૂમઝૂમ થવા નથી દેતા.
એ પતંગના ઉડ્ડયનને અનુરૂપ દોર રાખે છે.
એમની કુશળતા કદી ય અગાશી પર દોરીનો ઢગલો થવા દેતી નથી.
એમના આ કૌશલને સાથ મળે છે સજ્જ ફિરકીધારકનો.

ફિરકી પકડનાર પતંગ ઉડાડતા નથી,
પણ એને ઉડતા રાખવામાં સહાયક જરૂર સિદ્ધ થાય છે.
એ આવશ્યકતા પ્રમાણે દોરીનો પ્રવાહ જાળવે છે.
દોરી ગૂંચાય નહિ એનું ધ્યાન રાખે છે.
અને દોરી ગૂંચાય તો એને ઉકેલી નાખે છે. ન જ ઉકલે તો ગાંઠ મારે છે.

આ ગાંઠ મારવાનો નિર્ણય સમયસરનો હોય તે જરૂરી છે.
એ ગાંઠ મારવામાં પ્રવીણ હોય છે.
એણે મારેલી ગાંઠ, દોરને આગળ સરકવામાં ઓછામાં ઓછી અડચણ રચે છે.
અને, અધવચ્ચે છૂટી પણ નથી જતી.
ગૂંચ પડે નહિ, અને પડે ને ઉકલેનહિ
તો નવી ગાંઠ મારતા ય આવડવું જોઈએ !

( તુષાર શુક્લ )

ગાંઠ બાંધનારા-તુષાર શુક્લ

ગાંઠ બાંધનારા જાણે છે કે ગાંઠના પ્રકાર હોય છે.
એમાં એક ગાંઠ ‘સરકણી ગાંઠ’ કહેવાય છે
એનો ગાળિયો છૂટવાની મથામણમાં વધુ ને વધુ રૂંધાતો જાય છે.
ફાંસીગરનો ગાળિયો, જીવન હરી લે છે.
કેટલીક ગાંઠમાં બંને છેડા એવા છૂટા રખાય છે
કે સહેલાઈથી છૂટી જવાય. સરકી જવાય.

જ્યાં કશુંક તૂટતું હોય અને એને સાચવવું જરૂરી હોય
જ્યાં કશુંક છૂટતું હોય અને એને જાળવી લેવું જરૂરી હોય
ત્યાં ગાંઠ આવકાર્ય છે.

અલબત્ત, ગાંઠ ગાંઠ જ છે.
એને ભૂલો નહિ તો
ગમે તેટલી ઝીણી ગાંઠ પણ ખટક્યા કરે છે.

પતંગરસિકો જાણે છે દોરીમાં જો આવી ગાંઠ આવે તો દોરી
સરકતી અટકે છે ને પેચ કપાય છે.
પવન અનુકૂળ હોય છતાં ય પતંગ કપાવાની પાછળ દોરીમાંની આ ગાંઠ છે.

વર્ષોની ગાંઠે જો વ્યક્તિ બંધાય તો એની ગતિ રૂંધાય
અને જીવન ગંધાય !

( તુષાર શુક્લ )

ગાંઠના પ્રકાર-તુષાર શુક્લ

ગાંઠ બાંધનારા જાણે છે કે ગાંઠના પ્રકાર હોય છે.
એમાં એક ગાંઠ ‘સરકણી ગાંઠ’ કહેવાય છે
એનો ગાળિયો છૂટવાની મથામણમાં વધુ ને વધુ રૂંધાતો જાય છે.
ફાંસીગરનો ગાળિયો, જીવન હરી લે છે.
કેટલીક ગાંઠમાં બંને છેડા એવા છૂટા રખાય છે
કે સહેલાઈથી છૂટી જવાય. સરકી જવાય.

જ્યાં કશુંક તૂટતું હોય અને એને સાચવવું જરૂરી હોય
જ્યાં કશુંક છૂટતું હોય અને એને જાળવી લેવું જરૂરી હોય
ત્યાં ગાંઠ આવકાર્ય છે.

અલબત્ત, ગાંઠ ગાંઠ જ છે.
એને ભૂલો નહિ તો
ગમે તેટલી ઝીણી ગાંઠ પણ ખટક્યા કરે છે.

પતંગરસિકો જાણે છે દોરીમાં જો આવી ગાંઠ આવે તો દોરી
સરકતી અટકે છે ને પેચ કપાય છે.
પવન અનુકૂળ હોય છતાં ય પતંગ કપાવાની પાછળ દોરીમાંની આ ગાંઠ છે.
વર્ષોની ગાંઠે જો વ્યક્તિ બંધાય તો એની ગતિ રૂંધાય
અને
જીવન ગંધાય !

( તુષાર શુક્લ )

એક ઉપયોગ-તુષાર શુક્લ

ગાંઠનો એક ઉપયોગ છે
તૂટતાને, છૂટતાને જોડવા માટે, સાથે રાખવા માટે,
સંબંધાવા માટે.

હિન્દુ વિધિમાં લગ્નપ્રસંગે બંધાતી છેડછેડી
પણ એક ગાંઠ જ છે.
લગ્નગ્રંથિ શબ્દમાં ગ્રંથિ છે જ
લગ્ન એટલે બે જણનું સાથે હોવું.
ગ્રંથિ એટલે એમનું સાથે જોડાવું.
એ જોડે છે, અને છૂટા થતાં રોકે છે.
છેડાછેડીને છૂટાછેડામાં પરિણમતા અટકાવે છે.

ગાંઠનો આ હકારાત્મક ઉપયોગ છે.
પરંતુ કેટલાક સંબંધમાં આ ગાંઠ જ
ગાંઠ પડ્યાની પીડા બની જાય છે.
કોઈક એને છોડવા
કોઈક એને તોડવા
તો કોઈક એને વેંઢારવા મથે છે !

( તુષાર શુક્લ )

આપણને અનુકૂળ-તુષાર શુક્લ

આપણને અનુકૂળ જ આપણને આનંદ આપે છે.
ગ્રંથિના ગોગલ્સ દ્રશ્યને ઈચ્છિત રંગ આપે છે,
અને પ્રકાશને ગાળી નાખે છે.
ભરબપોરે ઢળતી સાંજનો ભ્રમ રચે છે.

સહેજ અમથી પ્રતિકૂળતા મૂંઝવી જાય છે મનને.
ગ્રંથિનું ગણિત લાગણીની ભાષાના પેપરમાં ઓછા માર્કસ અપાવે છે.
ગાંઠ પડે ત્યારે સૌથી પહેલો ભોગ બને છે સહજતા.
સરળતાથી પરોવાવું શક્ય નથી રહેતું,
પછી આપણે કૃત્રિમ બનતા જઈ છીએ.
હોઈએ છીએ જૂદા
દેખાઈએ છીએ જૂદા
સમયાનુસાર, ચહેરા પર મ્હોરા પહેરતા ફાવી જાય છે.
આ ફાવટને આપણે મોટા થવું કહીએ છીએ
અને વર્ષગાંઠને એનો પદવીદાન સમારંભ !

( તુષાર શુક્લ )

વર્ષ પ્રતિ વર્ષ-તુષાર શુક્લ

વર્ષ પ્રતિ વર્ષ બંધાતી ગાંઠ.
આયુષ્ય સાથે સમયની ગાંઠ છે.
જીવનના વૃક્ષ પર એક ઓર પર્ણ ખીલ્યું,
એક ઓર પુષ્પ મ્હોર્યું.
ગાંઠ હોય તો આવી હોય-લીલીછમ.
ગાંઠ હોય તો આવી હોય-સહજ સુરભિત.

પર્ણ કે પુષ્પ વૃક્ષ સાથે ગંઠાતા નથી.
સમયાવધિ એ ખીલે-સમયાવધિએ ખરી પડે.
ખીલવું ને ખરવું-સાવ સહજ !
આપણી ગ્રંથિઓ આપણને સહજ નથી રહેવા દેતી.
ગ્રંથિઓમાં ગંઠાઈ આપણે વિલસવાનું વિસરી જઈએ છીએ.
વિકસવાનું તો શક્ય જ નથી રહેતું.
ગ્રંથિને જ આપણું ગગન માનીને
એમાં આપણી ઈચ્છા મુજબના તારલા ટાંગીને
રચીએ છીએ નક્ષત્રો.
પહેલા બનાવી લઈએ છીએ
આપણી પસંદનું મેઘધનુષ,
ને પછી શોધતા ફરીએ છીએ અષાઢી આકાશ !

( તુષાર શુક્લ )

ગાંઠ ખૂલવા નિમિત્તે-તુષાર શુક્લ

ગાંઠ ખૂલવા નિમિત્તે યાદ કર્યા ગુરુને.
ગુરુ શબ્દનો ગૌરવલોપ થયો છે.
ગુરુ શબ્દનો અર્થહ્રાસ જોવા મળે છે.
હળવીથી માંડીને હલકી વાતોમાં ‘ગુરુ’ શબ્દ !
અયોગ્ય ચાતુરીના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.
ગુરુના માનભંગ માટે ગુરુ અને શિષ્ય બંને જવાબદાર.
ગુરુનો સંકીર્ણ અર્થ ગાઈડમાં ફેરવાયો છે.

ગાઈડ અને ગુરુ વચ્ચે ફેર છે.
ગાઈડ દિશા દર્શાવતો નથી, સાથે ફરીને સઘળું બતાવી દે છે.
ગાઈડ કુતૂહલનો શત્રુ છે, ગાઈડ વિસ્મયનો વિરોધી છે.
ગુરુ માત્ર દિશા દર્શન કરાવે છે.
આંગળી ચીંધે છે-જોવાની દ્રષ્ટિ આપે છે.
પછી, આપણી જવાબદારી શરૂ થાય છે.

આપણે સજ્જતા કેળવવાની છે.
હૈયા ઉકલત પ્રમાણે સમજાતું જાય છે.
ગુરુ ઉંબર પર ઊભા રહી જાય છે.
ઓરડે ઓરડે ફરતા-ફેરવતા નથી,
ગુરુએ ઉકેલી ગાંઠ ફરી પડતી નથી !

( તુષાર શુક્લ )