ગુપ્ત નવરાત્રિ-વૈભવી જોષી

આપણા ધર્મમાં પ્રાચીન કાળથી જ શક્તિ ઉપાસનાનું ખૂબ જ મહત્વ છે. અને એમાં પણ નવરાત્રી જેવો અવસર હોય ત્યારે તો શક્તિ ઉપાસકો અચૂક માતાજીની આરાધના, ઉપાસના અને જપ-તપ કરતા હોય છે. પ્રાચીન સમયમાં પણ ઋષિ મુનીઓ નવરાત્રીમાં શક્તિ ઉપાસના કરતાં અને નવરાત્રીમાં વ્રત, જપ, તપ અને ઉપવાસ કરતાં. આજે પણ નવરાત્રીમાં ઘણી જગ્યાએ નવરાત્રીનાં નવ દિવસ દરમિયાન યજ્ઞો થાય છે. તમને થશે કે નવરાત્રિને તો હજી ઘણી વાર છે તો પછી મને આજે એકદમ નવરાત્રીની યાદ કેમ આવી?
આ સવાલનો સીધો અને સરળ જવાબ એ છે કે આપણા શાસ્ત્રોમાં ચાર નવરાત્રીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ મોટા ભાગે લોકોને બે જ નવરાત્રીની ખબર હોય છે. બાકીની બે નવરાત્રીઓ ગુપ્ત નવરાત્રિ કહેવાય છે. આખાં વર્ષ દરમ્યાન મહા, ચૈત્ર, અષાઢ અને આસો મહિનામાં નવરાત્રી આવે છે. જેમાં લોકોને ચૈત્ર અને આસો નવરાત્રી વિશે જ ખબર હોય છે. પરંતુ મહા અને અષાઢ મહિનામાં ગુપ્ત નવરાત્રિ આવે છે એ વિશે બહુ જ ઓછાં લોકોને જાણ છે. આ વર્ષે અષાઢ મહિનાની ગુપ્ત નવરાત્રિ આજે ૧૧ જુલાઈથી શરુ થઇ ૧૯ જુલાઈ સુધી રહેશે.
.
આ ચાર નવરાત્રિઓમાંથી ફક્ત બે નવરાત્રીને જ ધૂમધામથી ઉજવવામાં આવે છે. આપણા કેલેન્ડર મુજબ ચૈત્ર મહિનાનાં સુદ પક્ષમાં પહેલી નવરાત્રિ આવે છે. આ સમયે વસંત ઋતુ હોવાથી તેને વાસંતી નવરાત્રી પણ કહેવાય છે. ત્યાર બાદ અષાઢ મહિનામાં ગુપ્ત નવરાત્રિ આવે છે. જે વર્ષની બીજી નવરાત્રી છે. ત્રીજી નવરાત્રી આસો મહિનામાં એટલે કે શરદ ઋતુમાં આવે છે. વર્ષની છેલ્લી અને ચોથી નવરાત્રિ માઘ મહિનામાં એટલે જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીની વચ્ચે આવે છે. આ માઘ અને અષાઢની નવરાત્રિને ગુપ્ત નવરાત્રિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
.
અષાઢ મહિનાનાં સુદ પક્ષનાં શરૂઆતનાં ૯ દિવસને ગુપ્ત નોરતાં કહેવામાં આવે છે કેમ કે, તેમાં ગુપ્ત રૂપથી શિવ અને શક્તિની ઉપાસના કરવામાં આવે છે. આ નોરતાં ખાસ કરીને ગુપ્ત સિદ્ધિઓ મેળવવાનો સમય છે. એટલે તેને ગુપ્ત નોરતાં કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ચૈત્ર અને શારદીય નોરતાંમાં સાર્વજનિક રીતે માતાની ભક્તિ કરવાનું વિધાન છે. ગુપ્ત નવરાત્રિમાં તંત્ર-મંત્ર સાથે સંબંધિત ઉપાસના પણ કરવામાં આવે છે.
.
ગુપ્ત નવરાત્રિમાં વિશેષ રૂપથી દસ મહા વિદ્યાઓની આરાધના કરવામાં આવે છે. મહાવિદ્યાઓની પૂજા સંપૂર્ણ વિધિ-વિધાન સાથે કરવી જોઇએ એવું માનવામાં આવે છે. આ દસ મહા વિદ્યાઓ છે: કાલી, તારા દેવી, ત્રિપુર સુંદરી, ભુવનેશ્વરી, છિન્ન મસ્તા, ત્રિપુર ભૈરવી, માતા ઘૂમાવતી, માતા બગલામુખી, માતંગી અને કમલા દેવી. દરેક દેવીનાં સ્વરૂપની પૂજાથી જીવનમાં સુખ સમૃદ્ધિ અને શાંતિ બની રહે છે એવી માન્યતા છે.
.
ગુપ્ત નવરાત્રિમાં થતી સાધનાને ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે. અન્ય નવરાત્રિની સરખામણીમાં ગુપ્ત નવરાત્રિમાં કરેલી સાધના કઠીન હોય છે પરંતુ તે અધિક ફળદાયી હોય છે. આ નવરાત્રી સાધના અને ઉપાસના માટેની નવરાત્રી છે. આ નવરાત્રીમાં ગરબા ગાવાના નથી હોતા પરંતુ મા અંબાની ભક્તિમાં મનને સ્થિર કરવાનું હોય છે. આ નવરાત્રીમાં ૯ દિવસ દરમિયાન જો પદ્ધતી અનુસાર શક્તિની ભક્તિ કરવામાં આવે તો ભક્તને અનેક ગણું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એવી માન્યતા છે.
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો નવરાત્રિ વર્ષમાં ચાર વાર ઋતુઓના સંધિકાળ દરમ્યાન આવે છે. ચૈત્ર અને આસો મહિનાની નવરાત્રિ સામાન્ય હોય છે. ઋતુઓનાં સંધિકાળમાં સિઝનલ બીમારીઓની અસર વધી જાય છે. આ સમયે ખાવા પીવામાં સાવધાની રાખવી જોઇએ. નવરાત્રિમાં વ્રત-ઉપવાસ કરવાથી ખાવા પીવામાં થતી બેદરકારીથી બચી શકાય છે. આ દિવસોમાં એવાં ભોજનથી બચવું જોઇએ, જે સરળતાથી પચે નહીં. ફળાહાર વધારે કરવું જોઇએ. જેમ આસો અને ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રીમાં ઉપવાસ કરવામાં આવે છે એવી જ રીતે આ નવરાત્રીમાં પણ ઉપવાસનું મહત્વ આજ કારણસર છે.
.
આજે નોરતાનાં પ્રથમ દિવસે ‘ઘટ સ્થાપન’ થશે. નવરાત્રીમાં છિદ્રવાળા માટીનાં ઘડામાં દીપ પ્રગટાવીને એની સ્થાપનાં કરીએ, એ ઘટ જેને આપણે ’ગરબો’ પણ કહીયે છીએ. ઘટ સ્થાપન ને ‘કળશ સ્થાપન’ પણ કહેવાય છે. પંચતત્ત્વ અને બ્રહ્માંડમાં રહેલા શક્તિતત્ત્વનું આહ્વાન કરવું એ જ કળશ સ્થાપનાં છે. નવરાત્રીનો પ્રારંભ ઘટ સ્થાપનાથી થાય છે જેમાં દેવી શક્તિ આહ્વાન કરવાનું હોય છે.
.
મારા મતે આ ગુપ્ત નવરાત્રી એટલે નવ પ્રકારની શક્તિઓને પ્રાપ્ત કરવાનું પર્વ અને આ નવ શક્તિઓ એટલે બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા, ક્ષમા, ભક્તિ, સંગઠન, સંયમ, સંરક્ષણ, સામર્થ્ય અને સહનશક્તિ. નવરાત્રીનાં નવ દિવસ દરમ્યાન મા જગદંબાની આરાધના કરી સદબુદ્ધિ માંગવાની છે કેમ કે એકલી બુદ્ધિ હશે તો નહિ ચાલે. જીવનમાં ચડતી અને પડતી બંને આવશે તો એ કપરા સમયમાં શ્રદ્ધા હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. શ્રદ્ધા ને મજબુત બનાવવા માટે ભક્તિ અને સંયમ પણ જોઈશે.
.
સંયમ એટલે આપણી ઇન્દ્રિયો પરનો આપણો કાબુ જે ઉપાસના કરવાથી મળે છે અને ભક્તિ વગર આ ઉપાસના શક્ય નથી. ભક્તિમય ઉપાસનાથી જ આપણે આપણી જાતને અને બીજાને ક્ષમા કરવાનું સામર્થ્ય પણ મેળવી શકીશું. જીવનમાં સુખ અને દુઃખ બંને આવશે માટે દુઃખની ઘડીમાં સહનશક્તિની જરૂર પણ પડશે. આ કપરી પરિસ્થિતિમાં પરિવાર અને સગા-સંબંધીઓનું સંગઠન પણ ખુબ આવશ્યક છે. આ બધી જ શક્તિઓ આપણે મા જગદંબા પાસે હાથ જોડીને ખરા દિલથી માંગવાનો આ અવસર છે.
તો ચાલો આપણે પણ આજથી શરૂ થતાં આ નવરાત્રીનાં ભક્તિમય વાતાવરણમાં રસતરબોળ થઇ સાચી શ્રદ્ધાથી અને ખરી ભક્તિથી મા જગદંબાની આરાધના કરીયે. એ પ્રાર્થના કરીયે કે હે જગત જનની ! હે માં ! છોરું કછોરું થાય પણ માવતર કમાવતર ન થાય. અમારા અસંખ્ય અને અક્ષમ્ય અપરાધોને તારા સંતાનો ગણી ક્ષમા આપ અને અમારામાં નવી ઉર્જાનો સંચાર કર.
.
આ વૈશ્વિક મહામારીમાંથી મને કે માત્ર મારાં સગાં સંબંધીઓને જ નહિ પણ તમામ વિશ્વને ઉગારી લે બસ એ જ પ્રાર્થના આ નવ દિવસ દરમ્યાન હું અંતરમનથી કરીએ. મા જગદંબા આપણા બધાની મનોકામના પૂર્ણ કરે અને સાચી શ્રદ્ધાથી આપણે સહુ આ ગુપ્ત નવરાત્રીમાં માતાની આરાધના કરીએ.
( વૈભવી જોષી )

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.