Introduction

.

ભારતની શ્રમ કાયદા પ્રણાલી, જે મોટે ભાગે આઝાદી પહેલાના યુગની હતી, તે લાંબા સમયથી જટિલ અને જૂની ગણાતી હતી. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે, ભારત સરકારે 29 જૂના કાયદાઓને એકીકૃત કરીને ચાર નવા લેબર કોડ લાગુ કરવાની ઐતિહાસિક જાહેરાત કરી છે, જે 21 નવેમ્બર, 2025 થી અમલમાં આવ્યા છે. આ લેખનો હેતુ આ નવા કાયદાઓમાં થયેલા સૌથી આશ્ચર્યજનક અને પ્રભાવશાળી ફેરફારોને સમજાવવાનો છે, જે ભારતના દરેક કર્મચારીને સીધી અસર કરશે.

.

1. ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સને પ્રથમ વખત મળી કાનૂની ઓળખ અને સુરક્ષા

.

ભારતીય કાયદામાં પ્રથમ વખત ‘ગિગ વર્કર’ અને ‘પ્લેટફોર્મ વર્કર’ જેવા શબ્દોને ઔપચારિક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે. આ નવા કોડ હેઠળ, એગ્રીગેટર કંપનીઓ માટે તેમના ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષામાં યોગદાન આપવું ફરજિયાત બનશે.

.

એગ્રીગેટર્સે તેમના વાર્ષિક ટર્નઓવરના 1-2% રકમ ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા ફંડમાં ફાળો આપવો પડશે, જે કામદારોને ચૂકવવામાં આવેલી રકમના 5% સુધી મર્યાદિત રહેશે.

.

આ એક સીમાચિહ્નરૂપ ફેરફાર છે કારણ કે તે આધુનિક અર્થવ્યવસ્થામાં કામ કરતા લાખો કામદારોને પ્રથમ વખત ઔપચારિક સામાજિક સુરક્ષાના દાયરામાં લાવે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, આધાર-લિંક્ડ યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN) દ્વારા આ કલ્યાણકારી લાભો સરળતાથી ઉપલબ્ધ, સંપૂર્ણપણે પોર્ટેબલ અને સ્થળાંતરને ધ્યાનમાં લીધા વિના રાજ્યોમાં સુલભ બનશે, જે આ કામદારો માટે સાચી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.

.

2. હવે લઘુત્તમ વેતનનો અધિકાર દરેક કામદારને મળશે

.

જૂની વ્યવસ્થા હેઠળ, લઘુત્તમ વેતનનો કાયદો ફક્ત અમુક “શિડ્યુલ્ડ” ઉદ્યોગોમાં જ લાગુ પડતો હતો, જેના કારણે મોટાભાગના કામદારો આ કાનૂની સુરક્ષાથી વંચિત રહેતા હતા. પરંતુ હવે, ‘કોડ ઓન વેજીસ, 2019’ હેઠળ, દેશના તમામ કામદારોને લઘુત્તમ વેતન મેળવવાનો કાનૂની અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. આ સાર્વત્રિક અધિકારને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત ‘નેશનલ ફ્લોર વેજ’ દ્વારા મજબૂત કરવામાં આવ્યો છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે કોઈ પણ કામદારને લઘુત્તમ જીવનધોરણથી ઓછું વેતન ન મળે.

.

3. મહિલા કર્મચારીઓ માટે નવા દરવાજા ખુલ્યા

.

નવા શ્રમ કાયદા મહિલાઓની ભાગીદારી અને સુરક્ષા વધારવા માટે અનેક પ્રગતિશીલ જોગવાઈઓ લાવે છે:

.

• રાત્રિ શિફ્ટમાં કામ કરવાની પરવાનગી: હવે મહિલાઓ તેમની સંમતિથી રાત્રિ શિફ્ટમાં કામ કરી શકશે. આ માટે એમ્પ્લોયરે સલામત પરિવહન અને CCTV સર્વેલન્સ જેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા પૂરી પાડવી ફરજિયાત રહેશે.
• તમામ ક્ષેત્રોમાં સમાન તક: મહિલાઓ હવે તમામ પ્રકારના ઉદ્યોગો અને કામમાં જોડાઈ શકશે, જેમાં ભૂગર્ભ ખાણકામ અને ભારે મશીનરી જેવા અગાઉ પ્રતિબંધિત ક્ષેત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• પગાર અને પદમાં સમાનતા: આ કોડ લિંગના આધારે ભેદભાવને કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત કરે છે અને સમાન કામ માટે સમાન વેતનની ગેરંટી આપે છે.
• વ્યવસ્થિત સુરક્ષા અને પ્રતિનિધિત્વ: ફરિયાદ નિવારણ સમિતિઓમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે અને આશ્રિતો માટે ‘પરિવાર’ની વ્યાખ્યામાં સાસુ-સસરાનો સમાવેશ કરીને કવરેજ વિસ્તારવામાં આવ્યું છે.

આ ફેરફારો લૈંગિક સમાનતા તરફ એક મોટું પગલું છે, જે માત્ર મહિલાઓની કમાણીની સંભાવના જ નહીં, પરંતુ કાર્યસ્થળ પર તેમની સુરક્ષા અને અવાજને પણ મજબૂત કરે છે.

.

4. હવે તમારા સ્વાસ્થ્યની જવાબદારી એમ્પ્લોયરની: મફત વાર્ષિક હેલ્થ ચેક-અપ

.

‘ઓક્યુપેશનલ સેફ્ટી, હેલ્થ એન્ડ વર્કિંગ કન્ડિશન્સ કોડ’ એક સીમાચિહ્નરૂપ જોગવાઈ રજૂ કરે છે: હવે એમ્પ્લોયર માટે 40 વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ કામદારોને મફત વાર્ષિક હેલ્થ ચેક-અપ પૂરું પાડવું ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. આ એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર છે જે ફક્ત અકસ્માત પછીની સારવારથી આગળ વધીને નિવારક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ (preventive healthcare) ની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. નવા કોડ પહેલાં આવી કોઈ કાનૂની જરૂરિયાત નહોતી.

.

5. ફિક્સ્ડ-ટર્મ કર્મચારીઓ માટે મોટી રાહત: ગ્રેચ્યુઈટી હવે ફક્ત એકવર્ષમાં

.

ફિક્સ્ડ-ટર્મ એમ્પ્લોયીઝ (FTEs) માટે નવા કાયદા મોટી રાહત લાવ્યા છે. હવે FTEs ફક્ત એક વર્ષની નોકરી પછી જ ગ્રેચ્યુઈટી મેળવવા માટે પાત્ર બનશે, જ્યારે પહેલા આ માટે પાંચ વર્ષની નોકરી જરૂરી હતી. આ ઉપરાંત, FTEs ને કાયમી કામદારોની જેમ જ રજા અને સામાજિક સુરક્ષા જેવા તમામ લાભો મળશે. આ ફેરફાર ટૂંકા ગાળાની નોકરીઓને વધુ સુરક્ષિત અને ನ್ಯಾಯપૂર્ણ બનાવે છે. નીતિના દૃષ્ટિકોણથી, આ પગલું સીધી ભરતીને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વધુ પડતા કરાર આધારિત રોજગારને ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે.

.

Conclusion

.

આ નવા શ્રમ કોડનો વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય એક સુરક્ષિત, ઉત્પાદક અને આધુનિક કાર્યબળનું નિર્માણ કરવાનો છે, સાથે સાથે વ્યવસાયો માટે કાયદાકીય પાલનને સરળ બનાવવાનો છે. આ ફેરફારો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે નવી શ્રમ વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં કામદારો, ખાસ કરીને મહિલાઓ, યુવાનો, ગિગ વર્કર્સ અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો જેવા સંવેદનશીલ જૂથોને રાખવામાં આવ્યા છે.

.

આ સુધારાઓ ખરેખર ભારતના કાર્યબળનું ભવિષ્ય બદલી શકશે અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના સ્વપ્નને સાકાર કરવામાં મદદ કરશે?

.

વધુ સરળતાથી સમજવા માટે આ સંવાદ સાંભળીયે.

.

.

( હિના એમ. પારેખ )