તો નહીં પડે ?-ભાવિન ગોપાણી

ખુશીની વાતમાં દુ:ખની અસર તો નહીં પડે ?

પડે વરસાદ ત્યારે કોઈ ઘર તો નહીં પડે ?

.

હતો કેવો તબક્કો એકતરફી પ્રેમનો,

સતત ચિંતા હતી, એને ખબર તો નહીં પડે ?

.

હલાવો વૃક્ષની ડાળી કે ફેંકો પથ્થરો,

મરણનું ફળ કદી પાક્યાં વગર તો નહીં પડે.

.

તને જોઈ ઉદાસી આંખમાં મૂકી દીધી,

હતો વિશ્વાસ ત્યાં તારી નજર તો નહીં પડે ?

.

બને નાનો કે મોટો પેગ કરજે માફ મિત્ર,

અમારાથી હવે કંઈ માપસર તો નહીં પડે.

.

( ભાવિન ગોપાણી )

વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ-વૈભવી જોશી

જરૂર પડે નાજુક નમણી, સરળ ને ગમતી,
વખત આવે સાવજ સમ ગર્જતી, આ ગુજરાતી ભાષા.
વિચારો ને લાગણી જોડે ભળતી, ઓગળતી,
મારી રગેરગમાં લોહી સમ વહેતી, આ ગુજરાતી ભાષા.
સાહિત્યમાં મોરપીંછ સમાન, સુગંધ પ્રસરાવતી,
દેશવિદેશમાં અત્તર સમ મહેંકતી, આ ગુજરાતી ભાષા.
બાળપણથી સંસ્કારની શાહીમાં સિંચાઈને નીતરતી,
‘ઝીલ’ની કલમથી ટપકતી સહજ, આ ગુજરાતી ભાષા.
– વૈભવી જોશી ‘ઝીલ’
.
લગભગ તમામ દેશોમાં ગુજરાતી પરિવારો વસે છે. આપણા માટે ગર્વની વાત એ છે કે, માત્ર પૃથ્વી પર જ નહીં પરંતુ, અંતરિક્ષમાં પણ ગુજરાતી મુળનાં લોકો પહોંચી ગયા છે. આપણાં ગુજરાતી કવિ શ્રી અરદેશર ફરામજી ખબરદારે પોતાની સુંદર કાવ્ય રચનામાં ઉલ્લેખ કર્યો છે કે, જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત..જ્યાં જ્યાં બોલાતી ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં ગુર્જરીની મહોલાત..!! આ અવિસ્મરણીય સુત્ર આપીને એમણે આપણી માતૃભાષાનાં રખેવાળ બની સુંદર કાર્ય કર્યું છે. તો ચાલો આજનાં આ શુભ દિને આપણે માતૃભાષાની વંદના કરીએ.
.
આજે વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ છે. માતૃભાષાનું જતન કરવા માટે વિશ્વ કક્ષાએ પ્રતિ વર્ષે ૨૧મી ફેબ્રુઆરીએ વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ તરીકે ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આજનાં આ પાવન દિવસ પર સૌપ્રથમ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘનો આભાર માનવો રહ્યો કે જેમણે દરેક સંસ્કૃતિનાં માણસોને પોતાનાં મૂળ સાથે જોડવાં માટે આ દિવસ ઉજવવાનું આયોજન કર્યું છે.
.
આપણે જન્મદિવસ ઉજવીએ છીએ તો વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ કેમ નહિ? ૧૯૯૯, નવેમ્બરમાં યુનેસ્કોએ માતૃભાષા ઉજવવાનું નક્કી કર્યું. જે ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૦થી દર વર્ષે મનાવવામાં આવે છે. જે પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભાષા અને સંસ્કૃતિની વિવિધતાને સન્માન આપવું તથા બહુભાષાવાદને પ્રોત્સાહન આપવું.
.
જો કે કોઈને એવો પ્રશ્ન પણ થાય કે ૨૧ ફેબ્રુઆરી જ શા માટે ? તો ચાલો એની પાછળનો લોહિયાળ ઇતિહાસ પણ જાણીયે. ઢાકા યુનિવર્સિટીનાં સ્ટુડન્ટ્સ અને સામાજિક કાર્યકર્તાઓએ તત્કાલીન પાકિસ્તાન સરકારની ભાષા નીતિનો ૨૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૫૨માં વિરોધ કર્યો હતો. તેમનું પ્રદર્શન પોતાની માતૃભાષાનાં અસ્તિત્વને બચાવવાનું હતું. પ્રદર્શનકારીઓએ બંગાળી ભાષાને સત્તાવાર દરજ્જો આપવાની માંગ કરી હતી. પાકિસ્તાનની પોલીસે પ્રદર્શનકારો પર ગોળીઓ વરસાવી, પણ વિરોધ અટક્યો નહીં, પણ વધુ ઉગ્ર બન્યો, જેથી છેવટે સરકારે બંગાળી ભાષાને સત્તાવાર દરજ્જો આપવો પડ્યો.
.
આ ભાષાપ્રેમીઓનાં આંદોલનમાં શહીદ થયેલા યુવાનોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે યુનેસ્કોએ નવેમ્બર, ૧૯૯૯એ જનરલ કોન્ફરન્સમાં વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ ઊજવવાનો નિર્ણય લીધો. ત્યારબાદ વિશ્વભરમાં ૨૧ ફેબ્રુઆરી ‘વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ’ તરીકે ઊજવાવા લાગ્યો.
દુનિયાની ૭૦૦૦થી પણ વધુ ભાષામાંથી અડધી ખલાસ થવાની તૈયારીમાં છે, દુનિયાની વિવિધ સંસ્કૃતિ ધરાવતાં લોકો વચ્ચે સંવાદ અને સંપર્ક સાધવા તથા તેમને સમજવાં માટે, દરેક સમાજની મૂર્ત કે અમૂર્ત ધરોહરને જીવંત રાખવા માટેનું સક્ષમ સાધન જો કોઈ હોય તો તે માતૃભાષા છે.
.
માતૃભાષા એ સોનું છે અને સાહિત્યકાર એનો ઘડનાર છે. પછી આ સોનામાંથી કેવા ઘરેણાં ઘડવાં એ જે તે ઘડનાર પર આધારિત છે. દરેકને પોતાની માતૃભાષા પ્રત્યે ગર્વ હોય છે. ભાષા એ માધ્યમ છે. ભાષા એ વિચારો, લાગણીઓ, સ્પંદનો, સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ સહિત જીવનની અભિવ્યક્તિ રજુ કરે છે. કોઈ પણ ઘટનાની તેજસ્વીતાનું દર્શન આપણને આપણી માતૃભાષા કરાવે છે.
.
બાળકને માતા તરફથી મળેલી ભાષા, પરિવારમાં બોલાતી ભાષા એટલે માતૃભાષા. જે ભાષામાં વિચારવાનું, લાગણીઓ અનુભવવાનું, તેમજ લાગણીઓ અને વિચારો પ્રદર્શિત કરવાનું બાળક શીખ્યું તે ભાષા એટલે માતૃભાષા. આવી જ આપણી ભાષા એટલે ગુજરાતી ભાષા.
ગુજરાતની ધરતી પર અનેક સંતો-મહંતો કથાકારો સાહિત્યકારો જેમકે નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, દયારામ, પ્રેમાનંદ, અખો, ગંગાસતી, પાનબાઇ, ઉમાશંકર જોષી, સુંદરમ, હરીન્દ્ર દવે, વેણીભાઈ પુરોહિત, લાભશંકર ઠાકર આવાં તો કેટકેટલાં નામ હું લઉં. આ ગુર્જર ધરા પર આવી વિરલ પ્રતિભાઓ અવતરણ પામી છે જેમણે ગુજરાતી ભાષાનાં વિકાસ અને વિસ્તારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે એટલું જ નહીં પરંતુ ગુજરાતી ભાષાને તેમણે વધુ સમૃદ્ધ બનાવી છે.
.
ગુજરાતી ભાષાનાં વિકાસને ત્રણ તબકકામાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ ૧૦ થી ૧૪ની સદી વચ્ચેની ભાષા જુની ગુજરાતી, દ્વિતીય ૧૪ થી ૧૭મી સદી મધ્યકાલીન ગુજરાતી, અને તૃતીય ૧૭મી સદીથી આજ સુધી ગુજરાતી ભાષાનો સમય માનવામાં આવે છે. દરેક ગુજરાતી બોલીની પોતાની એક આગવી ઓળખ છે અને તેથી જ તેની અલગ એક લિજ્જત છે. જે તે પ્રદેશનાં લોકગીત અને લોકસાહિત્યનું ભાષાનાં વિકાસમાં આગવું પ્રદાન છે.
.
ભાષા સાથેનો આપણો સંબંધ પરસ્પર છે. જો આપણે એનું જતન કરીશું તો માના હેત સમાન માતૃભાષા આપણને જીવાડશે. ૨૧ ફેબ્રુઆરી આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસ એ હકીકતમાં માતૃભાષા માટે આંદોલન દિવસ છે. પરંતુ હું તો એને ઉજવણીનો દિવસ કહીશ કારણ ભાષા એ અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ છે. મારી માતૃભાષામાં હું મારા વિચારો અને મારી જાતને વધુ સારી રીતે સ્પષ્ટ કરી શકું છું.
.
મા, માતૃભાષા અને માતૃભૂમિનો અન્ય કોઇ વિકલ્પ નથી. કહેવાય છે કે, જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ અને એટલે જ આજનાં ‘વિશ્વ માતૃભાષા દિવસે’ આપ સહુને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ સહ આપણા મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર કવિવર વિનોદ જોશીની શેર લોહી ચડાવે એવી રચના માણીયે..!!
.
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
અંગે અંગે વહે નર્મદા શ્વાસોમાં મહીસાગર,
અરવલ્લીનો પિંડ પ્રાણમાં ધબકે છે રત્નાકર,
હું સાવજની ત્રાડ, હું જ ગરવી ભાષા લચકાતી…
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
નવરાત્રિનો ગર્વદીપ હું, હું શત્રુંજય શૃંગ,
સૂર્યમંદિરે ગુંજરતો હું ધવલ તેજનો ભૃંગ,
હું ગિરનારી ગોખ, દ્વારિકા હું જ સુધારસ પાતી…
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
દુહા છંદની હું રમઝટ, હું ભગવું ભગવું ધ્યાન,
મીરાની કરતાલ હું જ હું નિત્ય એક આખ્યાન,
વિજાણંદનું હું જંતર, હું નરસૈંની પરભાતી…
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
હું ગાંધીનું મૌન, હું જ સરદાર તણી છું હાક
હું જ સત્યનું આયુધ જેની દિગદિગંતમાં ધાક
હું સંતોનું સૌમ્ય સ્મિત, હું તલવાર તેજની તાતી….
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
હું મારી માટીનો જાયો, હું ગુર્જર અવતાર
મારે શિર ભરતમાતની આશિષનો વિસ્તાર
હું કેવળ હું હોઉં છતાં, હું સદા હોઉં મહાજાતી…
હું એવો ગુજરાતી, જેની હું ગુજરાતી એ જ વાતથી ગજ ગજ ફૂલે છાતી.
– વિનોદ જોશી
.
(સૌજન્ય : માતૃભાષા દિવસનો ઇતિહાસ અને અન્ય આંકડાકીય માહિતી ઇન્ટરનેટ પરથી મળતી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર)
.
( વૈભવી જોશી )

જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે!-લલિત ત્રિવેદી

સબરબત્તીની ઝીણી સેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે!

ખડાઉમાંથી ઝરતી ખેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

મુખોમુખ કરવાને દરસન નયન થૈ ગ્યાં છે તિરથાટન,

ઝુરાપા, થાજે મારી ભેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

ઉકેલીને ફલક ફંદા બની જાશું અમે બંદા,

કે ઝેરીલું કરીને જેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

ગઝલનો ભેષ લૈને હું નિરખ્ખર થાવા નીકળ્યો છું,

હે શ્યાહી! તારી શ્યામળ મ્હેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

હો ગરવી ટૂક કે મણકા થયેલા ટેરવાની ટોચ,

હે મેરુ! આભઊંડો મેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

લલિતી ભેષ, નીરખી લે, છે પાણો પણ ત્યાંય દેરીમય,

કે ટગલી ટૂકની નાઘેર, જ્યાં લઈ જાય, જાવું છે.

.

( લલિત ત્રિવેદી )

તો તમે રાજી ?-રિન્કુ રાઠોડ “શર્વરી”

નામ, રસ્તો ને નગર છોડી દઈએ, તો તમે રાજી ?

હોય ઈચ્છા તોય પાછા ના વળીએ, તો તમે રાજી ?

.

આપણા કિસ્સા વિશે કંઈ જાણવા ચાહે અગર કોઈ,

રણ, હરણ ને ઝાંઝવાં-એવું કહીએ, તો તમે રાજી ?

.

દિલ તમે તોડી શકો નૈં, એવું માને છે અહીંયાં સહુ,

જો અમે એ વાતમાં ખોટા પડીએ, તો તમે રાજી ?

.

મૃત્યુથી મોટી સજા આપી તમે એવું કહેવાશે,

તો હવેથી એકલાં જીવ્યાં કરીએ, તો તમે રાજી ?

.

હક જતાવી માંગ્યું પહેલીવાર કૈં, એમાં અમે રાજી,

હા, હવે રાજી થવું છોડી દઈએ, તો તમે રાજી ?

.

( રિન્કુ રાઠોડ “શર્વરી” )

આ કવિતા એમના માટે-બ્રિંદા ઠક્કર

જે મને વખોડયા કરે છે,
વાતે વાતે સંતાપ્યા કરે છે,
જોઈતું નહિ આપીને –
સતત રઝળાવ્યા કરે છે..

આ કવિતા એમના માટે !

જે સતત આરોપો લગાવ્યા કરે છે,
સાંકળપણું જતાવ્યા કરે છે,
કશું જ નહીં બોલીને –
સતત સંભળાવ્યા કરે છે..

આ કવિતા એમના માટે !

જે દૂરથી સાદ પાડ્યા કરે છે,
રસ્તાઓ સંતાડયા કરે છે,
બધું જ બધું આપીને –
સતત કહેવડાવ્યા કરે છે..

આ કવિતા એમના માટે !

ને લખું નહિ તો બીજું કરું શું??

શબ્દો આપીને જે શબ્દાર્થ છીનવ્યા કરે છે…

આ કવિતા એમના જ માટે !!!

( બ્રિંદા ઠક્કર )

તમોને એમ કે-વિકી ત્રિવેદી

તમોને એમ કે જે ચૂપ છે તેઓ ઠરેલાં છે,
હકીકતમાં ગળામાં એમના ડૂમા ભરેલા છે.
.
આ પાપીઓ સુખી કોઈ જુદી રીતે થયા છે દોસ્ત,
નહિતર હાય બે ત્રણ પાપ તો મેં પણ કરેલાં છે.
.
કાં તો નાદાન બાળક કાં અશિક્ષિત છે પ્રભુ મારો,
જે રીતે એણે મારા ભાગ્યમાં લીટા કરેલા છે.
.
બિચારો કૂતરાઓથી લડીને માંડ પહોંચ્યો મોર,
ને ઢેલે કીધું જાઓ આપનાં પીંછા ખરેલા છે.
.
હસું તો હોઠને દેખીને લાગે છે મને એવું,
કે જાણે ફૂલડાં કોઈ કબર પર પાથરેલાં છે.
.
વિના ટેકે હું પહોંચ્યો તો ઘણાને યાદ આવી ગ્યું,
આ સ્થાને આવવા માટે એ ક્યાં ક્યાં કરગરેલા છે?
.
હવે એ બિંદુ લાગે છે હતા પર્વત સમાં જે સુખ,
સુખો નાના થયા કે મુજ વિચારો વિસ્તરેલા છે?
.
( વિકી ત્રિવેદી )

ષટતિલા એકાદશી-વૈભવી જોશી

.
સહુથી પહેલાં તો કોઈને એમ વિચાર આવે કે આવું નામ કેમ ? ‘ષટતિલા’ નામ શા માટે ? ‘ષટ’ એટલે સરળ ભાષામાં કહીયે તો ૬ નો આંક. કોઈ પણ ૬ વસ્તુ કે પ્રકાર કે એવું કંઈ પણ ભેગું થાય ત્યારે આ શબ્દ વપરાય. જેમ કે ષટ્કોણ જેને ૬ ખૂણાં હોય. એવી જ રીતે ‘ષટતિલા’ નામ છે એટલે સ્વાભાવિક રીતે ૬ વસ્તુઓ કે ૬ પ્રકારની વાત છે એ વાત તો નક્કી.
.
આ ‘ષટતિલા એકાદશી’માં પણ આવી જ કઈંક વાત છે. તો મને થયું ચાલો આ એકાદશી જરા વિશેષ છે તો એ વિશે થોડું જાણીયે. હંમેશની જેમ એકાદશી છે એટલે પહેલાં ધાર્મિક તત્ત્વોની વાત કરીશ અને પછી એની પાછળ જોડાયેલાં પર્યાવરણ, વિજ્ઞાન કે આરોગ્ય સંબંધિત પાસાઓ વિશે જાણીશું.
.
સ્કંધ પુરાણનાં વૈષ્ણવ ખંડનાં એકાદશી મહાત્મ્યમાં આ એકાદશી વ્રતનું મહત્ત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે. મહાભારતમાં પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ એકાદશીએ તાંબાનાં લોટામાં તલ રાખીને દાન કરવાથી અનેક યજ્ઞોનું ફળ મળે છે. પદ્મ અને વિષ્ણુ પુરાણ પ્રમાણે આ દિવસે તલનો છ પ્રકારે ઉપયોગ કરવાથી ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે એવી માન્યતા છે અને આ ૬ પ્રકાર એટલે તલથી સ્નાન, તલનો હવન, તલનું ઉબટન (લેપ), તલમિશ્રિત જળનું પાન, તલનું દાન અને તલનું ભોજન.
.
આ પ્રમાણે છ પ્રકારે તલનો ઉપયોગ થતો હોવાનાં કારણે આ એકાદશીને ‘ષટિતલા એકાદશી’ કહેવામાં આવે છે. આજનાં દિવસે તલનાં દાનનું વિશેષ મહત્વ છે. તલથી ભરેલાં પાત્રનું દાન કરવાથી જેટલા તલનાં દાણા હોય તેટલાં વર્ષ દાન કરનારને સ્વર્ગનું સુખ પ્રાપ્ત થાય છે એવી માન્યતા છે. આ તો થઈ ધાર્મિક તત્ત્વોની વાત પણ કોઈને એમ વિચાર પણ આવે કે બીજું કશું જ નહિ ને તલ જ શા માટે?
.
હું હંમેશા કહું છું કે આપણા ઋષિમુનિઓ ખુબ ઊંડા તત્ત્વજ્ઞાનીઓ હતાં. એ જમાનામાં આટલું ભણતર નહોતું માટે આપણી દરેક સારી પ્રથા, સારા રીત-રિવાજો કે આચાર-વિચારની સારી પદ્ધતિઓને ધર્મ સાથે જોડી દેવામાં આવતી જેથી લોકો એને અનુસરે. પણ આજની પેઢીનો જયારે આપણાં ધર્મ કે સંસ્કૃતિમાંથી વિશ્વાસ ઉઠતાં જોઉં છું ત્યારે ખરેખર દુઃખ થાય છે.
.
હું એમાં આ યુવા પેઢીનો વાંક જરાય નથી કાઢતી. મને આજની પેઢી ગમે છે કેમકે આ ખૂબ પ્રામાણિક પેઢી છે. હકીકતમાં તો આપણે જ ક્યાંક નિષ્ફળ ગયા છીએ પેઢી દર પેઢી એ વાતને સમજાવવામાં કે આપણાં કોઈ પણ પર્વ, ઉત્સવ કે વાર-તહેવાર અને ખાસ તો એ દિવસે રાખવામાં આવતા વ્રત કે ઉપવાસ પાછળ ખરેખર તો પર્યાવરણની કાળજી, પર્યાવરણમાં આવતા ફેરફારો મુજબ આરોગ્યલક્ષી હેતુ કે પછી વિજ્ઞાન જ જોડાયેલું છે.
.
પોષ મહિનામાં આવતી આ એકાદશીનાં સમયે એકંદરે શિયાળો હોય એટલે કે વાતાવરણ ઠંડુ હોય. સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ પણ ષટતિલા વ્રત ખાસ ગણાય છે. આ દિવસે તલનો ઉપયોગ કરવાથી ઘણી ખરી બીમારીઓથી બચી શકાય છે. કદાચ જ કોઈ હશે જે તલનો મહિમા નહિ જાણતો હોય. એટલે જ વર્ષો પહેલાં આપણાં ઋષિમુનિઓએ આ એકદાશી સાથે તલનું માહાત્મ્ય જોડી દઈને આરોગ્યલક્ષી હેતુ સર કર્યો હતો.
.
શિયાળાની ઋતુ સ્વાસ્થ્ય બનાવવા માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. શિયાળાની ઠંડીમાં શ્રેષ્ઠ સ્વાસ્થ્ય બનાવવા અને આખું વર્ષ નિરોગી રહેવા તલનું સેવન અતિ ગુણકારી મનાય છે. ષટતિલા એકાદશીમાં કરવામાં આવતાં વ્રત અનુસાર જેમણે પણ આ વ્રત કર્યું છે એમણે આ ૬ વસ્તુઓ કરવી એવો ઉલ્લેખ છે. શરીરે તલનાં તેલનું માલિશ કરવું, તલનાં પાણીથી સ્નાન કરવું, તલ નાંખેલા જળનું પાન કરવું, તલવટ બનાવીને ખાવો, તલનું દાન કરવું અને તલનો હવન કરવો.
.
સૌથી પહેલા વાત કરીયે તલનાં તેલની માલિશની. ભારતમાં વૈદિકકાળથી તલ અને તલનાં તેલને ઔષધિ માનવામાં આવે છે. ચરકસંહિતામાં તલનાં તેલને શ્રેષ્ઠ ગણાવ્યું છે. શિયાળાની ઋતુમાં આહાર તેમજ માલિશ માટે તલનાં તેલનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાથી શરીર તંદુરસ્ત રહે છે. ઉબટન અને તલનાં પાણીથી સ્નાન કરવાથી ત્વચા પણ સારી રહે છે.
.
ઠંડીમાં પોતાનાં સ્વાસ્થ્યને જાળવવા લોકો નીત નવાં નુસખાઓ અપનાવે છે. જાત-જાતનાં આયુર્વેદિક પ્રયોગો પણ કરે છે. પરંતુ આપણા ઋષિઓ અને પૂર્વજોએ આપણે આખું વર્ષ નિરોગી અને સ્વસ્થ રહીએ તે માટે સ્વાદ અને સ્વાસ્થ્ય એક સાથે જોડ્યું.
.
મકરસંક્રાતિમાં ખવાતી તલસાંકળી અને તલની વિવિધ આઇટમ્સ પણ આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તલનો ઉપયોગ ઠંડીમાં ખાસ કરીને અલગ-અલગ પ્રકારે કરવામાં આવે છે. નાનાં-નાનાં દાણા રૂપી આ તલ એ સ્વાસ્થ્યથી ભરપૂર છે. આ તલનો પ્રયોગ ઘી અને ગોળની સાથે કરવાથી ઘણાં પ્રકારનાં રોગ દૂર થાય છે. ઘરમાં બનેલી તલસાંકળી અને તલનાં લાડુ એ શરીર માટે ખૂબ ફાયદાકારક છે.
.
તલ મિક્સ કરીને પાણી પીવાથી અને તલ ખાવાથી સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે અને ઠંડીનાં કારણે થતી ઘણી બીમારીઓથી પણ બચી શકાય છે. તલનાં દાન કરવા પાછળ પણ એ જ આશય હશે કે જે આપણાંથી ઓછા સમર્થ લોકો છે એ લોકોનાં આરોગ્યની સુખાકારી પણ જળવાય ખાસ કરીને શિયાળાનાં સમયમાં. તલનાં હવન કરવા પાછળ પણ હવનનું વિજ્ઞાન જ કામ કરે છે.
.
યજ્ઞ કે હવન પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિજ્ઞાન છે. તેમાં જે વૃક્ષની સામગ્રીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તેમાં વિશેષ પ્રકારનાં ગુણ હોય છે. કેવા પ્રયોગ માટે કયા પ્રકારની સામગ્રી હોમવામાં આવે છે, તેનું પણ વિજ્ઞાન છે. તે વસ્તુઓનાં મિશ્રણથી એક વિશેષ ગુણ તૈયાર થાય છે, જે બળવાથી વાયુમંડળમાં વિશિષ્ટ પ્રભાવ પેદા થાય છે.
.
હવન કુંડમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યા પછી આ પવિત્ર અગ્નિમાં ફળ, મધ, ઘી, લાકડું વગેરે પદાર્થોની આહુતિ મુખ્ય છે પણ એ સિવાય સમય-સમય પ્રમાણે અન્ય પદાર્થોની આહુતિ પણ આપવામાં આવતી હોય છે. જેમ કે આ એકાદશીનાં સમય મુજબ તલની આહુતિ અપાય છે. આપણે જયારે તલ ખાઈએ છીએ ત્યારે ફક્ત આપણને જ એનો લાભ મળે છે પણ જયારે એ જ તલ અગ્નિમાં હોમાઇને વાયુસ્વરૂપે વાતાવરણમાં ભળે છે ત્યારે આસપાસનાં માણસો, પશુ-પંખીઓ અને સર્વેને એનાં ગુણોનો લાભ મળે છે.
.
બસ આજ બધું જ્ઞાન એ વખતે સરળતાથી લોકોનાં આચાર-વિચારમાં ઉતરી જાય અને લોકો સમયસર એને અનુસરતાં રહે એ જ આશયથી આપણાં બધા વ્રત અને ઉપવાસ સાથે આ બધી બાબતો જોડી દેવામાં આવી હતી જે સમયાંતરે માત્ર ધાર્મિક પાસાઓ પૂરતી સીમિત રહી ગઈ અને ક્યારેય આગળની પેઢી સુધી પહોંચી નહિ અને પરિણામ આપણી સામે જ છે. આજ કારણ છે કે આજની યુવા પેઢીને આ બધી એકાદશી, વ્રત કે ઉપવાસ બધું અંધશ્રદ્ધા લાગે છે.
.
આપણે આવનારી પેઢીને ક્યારેય પણ આ બધા વાર-તહેવાર, વ્રત કે ઉપવાસ પાછળ રહેલાં તાર્કિક કારણો સમજાવ્યા છે ? આપણે પોતે પણ ક્યારેય જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે ? બસ પેઢી દર પેઢી જેમ ચાલતું આવ્યું એમ આપણે પણ ચાલવા દીધું અને પરિણામે આજે નવી પેઢીને આ બધામાં વિશ્વાસ નથી રહ્યો એની પાછળ જવાબદાર કોણ ?
.
એની પાછળ આપણે અને આપણી જડ માન્યતાઓ જવાબદાર છે. આપણે કોઈ દિવસ આ પેઢીને પ્રશ્નો પૂછવા દીધા છે ? કોઈ દિવસ એ લોકો પ્રશ્નો પૂછે તો પણ એમ કહીને બેસાડી દઈએ કે તને આ બધામાં ન ખબર પડે, એ તો એમ જ થાય કે એમ જ ચાલતું આવ્યું છે વગેરે વગેરે. એમનાં પ્રશ્નોનાં કોઈ દિવસ શાંતિથી સંતોષકારક જવાબ આપ્યા છે ? આ તાર્કિક પેઢી છે. એમને સાચી દિશામાં એમનાં મનનું સમાધાન થાય એ રીતે આગળ વધવું છે તો કેમ નહિ ?
.
આપણાં ધર્મનાં વિશ્વાસનાં પાયા આજે ચોક્કસ ડગમગી રહ્યાં છે અને એટલે જ સાચી માહિતીને ઉજાગર કરવી એ હવે એક જવાબદારી થઈ ગઈ છે જે આપણે બધાએ સાથે મળીને કરવી જ રહી. આશા રાખું કે અમારી પેઢી આવનારી પેઢીને સાચી દિશામાં માહિતગાર કરવા માટે કટિબદ્ધ થાય.
.
જેટલાં લોકોએ હજી પણ શ્રદ્ધા સાથે આ એકાદશીનું વ્રત કર્યું હતું અને કરે છે એ સહુને મારાં તરફથી ષટતિલા એકાદશીની ખૂબ ખૂબ

શુભેચ્છાઓ..!!
.
( વૈભવી જોશી )

उर्मिला-राजेश्वर वशिष्ठ

टिमटिमाते दियों से
जगमगा रही है अयोध्या
सरयू में हो रहा है दीप-दान
संगीत और नृत्य के सम्मोहन में हैं
सारे नगरवासी
हर तरफ जयघोष है —-
अयोध्या में लौट आए हैं राम!
अंधेरे में डूबा है उर्मिला का कक्ष
अंधेरा जो पिछले चौदह वर्षों से
रच बस गया है उसकी आत्मा में
जैसे मंदिर के गर्भ-गृह में
जमता चला जाता है सुरमई धुँआ
और धीमा होता जाता है प्रकाश!
वह किसी मनस्विनी-सी उदास
ताक रही हैं शून्य में
सोचते हुए — राम और सीता के साथ
अवश्य ही लौट आए होंगे लक्ष्मण
पर उनके लिए उर्मिला से अधिक महत्वपूर्ण है
अपने भ्रातृधर्म का अनुशीलन
उन्हें अब भी तो लगता होगा —-
हमारे समाज में स्त्रियाँ ही तो बनती हैं
धर्मध्वज की यात्रा में अवांछित रुकावट —
सोच कर सिसक उठती है उर्मिला
चुपके से काजल के साथ बह जाती है नींद
जो अब तक उसके साथ रह रही थी सहचरी-सी!
अतीत घूमता है किसी चलचित्र-सा
गाल से होकर टपकते आँसुओं में
बहने लगते हैं कितने ही बिम्ब!
************************
चिंतित हैं राजा जनक
रजस्वला हो गई हैं दोनों बेटियाँ
पर वे अब भी खेलती हैं बच्चों की तरह
पुरोहित से करते हैं विमर्श
उनके विवाह के लिए
पड़ौसी राजाओं की नज़र लगी है
परम सुंदरी सीता पर
अब सीता का विवाह करना ही होगा
खोजना होगा ऐसा वर
जो प्रत्यंचा तान दे शिव के धनुष की!
सोचती है उर्मिला—-
सच, परम सुंदरी हैं बहन सीता
पर क्या मुझमें कोई कमी है, ईश्वर?
काश, मैं भी पिता को मिली होती
किसी नदी, नाले या खेत खलिहान में
मेरे लिए भी आता
कोई शिव या किसी अन्य देवता का धनुष
मुझे भी चाहता कोई विशिष्ट धनुर्धर!
नहीं, पर यह कैसे होता,
मैं वीर्य-शुल्का जो नहीं थी
इसलिए मुझे भी
विदा कर दिया गया सीता के साथ
ताकि लक्ष्मण को मिल सके पत्नी
और मैं विवाह के बाद भी
सीता की सहचरी बनूँ
स्त्रियाँ स्नेह में भी बना दी जाती हैं दास
उस दिन मिथिला में
यही तय हुआ था उर्मिला के लिए!
*************************
न वाल्मीकि बताएंगे न तुलसी
अयोध्या के महल में कैसे रहती थी उर्मिला?
चार बहनों में
श्रेष्ठ और ज्येष्ठ थी सीता
भोर की मलयानिल में हम पहुँच जाते थे सीता मंदिर
देर तक होता था वेदोच्चार
यज्ञ-धूम्र से महक जाता था सारा महल
और हम चरण छूकर आशीर्वाद लेते थे ऋषियों से
सभी राजकुमार साथ साथ चलते थे अपनी पत्नियों के
पर मैं सदा अकेली ही क्यों रही?
लक्ष्मण सदा ही चले राम और सीता के पीछे
हे दैव, बोलो उन क्षणों में कौन था उर्मिला के साथ?
बोलो दैव, रात को जब कई बार
बुझ चुकी होती थी दिए की बाती
प्रतीक्षा में अकड़ने लगता था मेरा शरीर
तब थक कर,
पिता और भाई के चरण दबा कर
लौटते थे मेरे पति
मैं स्नेह से सुला देती थी उन्हें पुत्रवत
और रात भर जलती थी बिना तैल की बाती सी
क्या आपने यही नियति तय की थी उर्मिला के लिए?
******************
राम जा रहे थे वनवास पर
विशद व्याकुलता के क्षण थे
महल में मचा था हाहाकार
सीता का आग्रह था वह जाएगी राम के साथ
मुझे तो अंत तक यह भी मालूम नहीं था
कि लक्ष्मण भी वन जाएंगे उन के साथ
मैं जड़वत खड़ी थी महल के द्वार पर
और लक्ष्मण ने आकर कहा —
सुनो, तुम मेरी अनुपस्थिति में
रखोगी मेरी सभी माताओं का ध्यान
यदि उन्हें कष्ट हुआ
तो हम नरक के भागी होंगे!
और वह बिना मुझे सांत्वना का
एक भी शब्द कहे दौड़ गए राम के पीछे
दैव, ऐसा तो कोई
अपनी परिचारिका के साथ भी नहीं करता
मैं तो अग्नि की साक्षी में उनकी पत्नी बनी थी!
******************
ये चौदह वर्ष कैसे काटे हैं उर्मिला ने
पूछो किसी व्रती से
पूछो किसी ऐसी स्त्री से
जिसे दण्ड मिला हो सुहाग का
जो वचनबद्ध होकर जी रही हो
किसी काल्पनिक पुरुष के लिए
सतयुग में भी यही जीवन था एक स्त्री का!
********************
दीपपर्व है आज
और मेरे मन में गहन अंधकार है
सच कहूँ तो मुझे प्रतीक्षा नहीं है लक्ष्मण की
मुझे प्रतीक्षा नहीं है अपने धर्म परायण पति की
उनका आना, आना है किसी शेषनाग का
जिसके फन पर पूरी पृथ्वी स्थापित है
जो फुंकार सकता है
भस्म कर सकता है पूरा ब्रह्मांड
पर अपने शीश को
प्रेयसी के वक्ष पर नहीं टिका सकता!
उर्मिला, मैं तुमसे क्षमा चाहता हूँ
बिना उस अपराधबोध से मुक्त हुए
जो पुरुष ने सदा ही दिया है स्त्री को
कुछ भी तो नहीं बदला आज तक
स्त्री तो स्त्री ही रही
इस सतयुग से कलयुग तक की यात्रा में!
.
( राजेश्वर वशिष्ठ )

याद रखना एक बात-निलाक्ष मिश्रा “अस्तित्व”

ठहरोगे
तो कुचल दिया जाएगा
तुम्हारी चेतना को..
.
दौड़ोगे तो
काट दिया जाएगा
तुम्हारी टांगों को..
.
तुम्हारी हँसी को
बेशर्म हँसी कहा जाएगा..
.
पर याद रखना एक बात
किसी के
एहसानों तले नहाने से बेहतर होगा
अपने रक्त से नहा लेना…
ऐसा करने से बच जाओगे
अपने मूँह पर थूके जाने से..
.
( निलाक्ष मिश्रा “अस्तित्व” )

॥ जानकी के लिए ॥-राजेश्वर वशिष्ठ

मर चुका है रावण का शरीर
स्तब्ध है सारी लंका
सुनसान है किले का परकोटा
कहीं कोई उत्साह नहीं
किसी घर में नहीं जल रहा है दिया
विभीषण के घर को छोड़ कर।
.
सागर के किनारे बैठे हैं विजयी राम
विभीषण को लंका का राज्य सौंपते हुए
ताकि सुबह हो सके उनका राज्याभिषेक
बार बार लक्ष्मण से पूछते हैं
अपने सहयोगियों की कुशल क्षेम
चरणों के निकट बैठे हैं हनुमान!
.
मन में क्षुब्ध हैं लक्ष्मण
कि राम क्यों नहीं लेने जाते हैं सीता को
अशोक वाटिका से
पर कुछ कह नहीं पाते हैं।
.
धीरे धीरे सिमट जाते हैं सभी काम
हो जाता है विभीषण का राज्याभिषेक
किंतु राम प्रवेश नहीं करते लंका में
बाहर ही ठहरते हैं एक ऊँचे टीले पर।
.
भेजते हैं हनुमान को अशोक-वाटिका
यह समाचार देने के लिए
कि मारा गया है रावण
और अब लंकाधिपति हैं विभीषण।
.
सीता सुनती हैं इस समाचार को
और रहती हैं खामोश
कुछ नहीं कहती
बस निहारती है रास्ता
रावण का वध करते ही
वनवासी राम बन गए हैं सम्राट?
.
लंका तक पहुँच कर भी भेजते हैं अपना दूत
नहीं जानना चाहते एक वर्ष कहाँ रही सीता
कैसे रही सीता?
नयनों से बहती है अश्रुधार
जिसे समझ नहीं पाते हनुमान
कह नहीं पाते वाल्मीकि।
.
राम अगर आते तो मैं उन्हें मिलवाती
इन परिचारिकाओं से
जिन्होंने मुझे भयभीत करते हुए भी
स्त्री की पूर्ण गरिमा प्रदान की
वे रावण की अनुचरी तो थीं
पर मेरे लिए माताओं के समान थीं।
.
राम अगर आते तो मैं उन्हें मिलवाती
इन अशोक वृक्षों से
इन माधवी लताओं से
जिन्होंने मेरे आँसुओं को
ओस के कणों की तरह सहेजा अपने शरीर पर
पर राम तो अब राजा हैं
वह कैसे आते सीता को लेने?
.
विभीषण करवाते हैं सीता का शृंगार
और पालकी में बिठा कर पहुँचाते है राम के भवन पर
पालकी में बैठे हुए सीता सोचती है
जनक ने भी तो उसे विदा किया था इसी तरह!
.
वहीं रोक दो पालकी,
गूँजता है राम का स्वर
सीता को पैदल चल कर आने दो मेरे समीप!
ज़मीन पर चलते हुए काँपती है भूमिसुता
क्या देखना चाहते हैं
मर्यादा पुरुषोत्तम, कारावास में रह कर
चलना भी भूल जाती हैं स्त्रियाँ?
.
अपमान और उपेक्षा के बोझ से दबी सीता
भूल जाती है पति मिलन का उत्साह
खड़ी हो जाती है किसी युद्ध-बंदिनी की तरह!
कुठाराघात करते हैं राम —- सीते, कौन होगा वह पुरुष
जो वर्ष भर पर-पुरुष के घर में रही स्त्री को
करेगा स्वीकार ?
मैं तुम्हें मुक्त करता हूँ, तुम चाहे जहाँ जा सकती हो।
.
उसने तुम्हें अंक में भर कर उठाया
और मृत्यु पर्यंत तुम्हें देख कर जीता रहा
मेरा दायित्व था तुम्हें मुक्त कराना
पर अब नहीं स्वीकार कर सकता तुम्हें पत्नी की तरह!
.
वाल्मीकि के नायक तो राम थे
वे क्यों लिखते सीता का रुदन
और उसकी मनोदशा?
उन क्षणों में क्या नहीं सोचा होगा सीता ने
कि क्या यह वही पुरुष है
जिसका किया था मैंने स्वयंवर में वरण
क्या यह वही पुरुष है जिसके प्रेम में
मैं छोड़ आई थी अयोध्या का महल
और भटकी थी वन, वन!
.
हाँ, रावण ने उठाया था मुझे गोद में
हाँ, रावण ने किया था मुझसे प्रणय निवेदन
वह राजा था चाहता तो बलात ले जाता अपने रनिवास में
पर रावण पुरुष था,
उसने मेरे स्त्रीत्व का अपमान कभी नहीं किया
भले ही वह मर्यादा पुरुषोत्तम न कहलाए इतिहास में!
.
यह सब कहला नहीं सकते थे वाल्मीकि
क्योंकि उन्हें तो रामकथा ही कहनी थी!
.
आगे की कथा आप जानते हैं
सीता ने अग्नि-परीक्षा दी
कवि को कथा समेटने की जल्दी थी
राम, सीता और लक्ष्मण अयोध्या लौट आए
नगर वासियों ने दीपावली मनाई
जिसमें शहर के धोबी शामिल नहीं हुए।
.
आज इस दशहरे की रात
मैं उदास हूँ उस रावण के लिए
जिसकी मर्यादा
किसी मर्यादा पुरुषोत्तम से कम नहीं थी।
.
मैं उदास हूँ कवि वाल्मीकि के लिए
जो राम के समक्ष सीता के भाव लिख न सके।
आज इस दशहरे की रात
मैं उदास हूँ स्त्री अस्मिता के लिए
उसकी शाश्वत प्रतीक जानकी के लिए!
.
( राजेश्वर वशिष्ठ )