દીવાલ જમીનદોસ્ત કરી-ફરી પહોંચ્યા દીવાલ સુધી
ખબર અમને હતી કશી ક્યાં-કરમ જવાનાં કમાલ સુધી

લીલોતરીમાં હરે-ફરે પણ નસીબ તણી ન વાત પૂછો
તરસ બિચારી નથી પહોંચી શકી હજીયે પખાલ સુધી

છું માણસ સાવ અલ્પમતિ-હું તો એટલું જ બસ સમજું
જરૂર પછી શું બંદગીની જો વેર વહે વહાલ સુધી

બરાબર લાભ ચોઘડિયે સફર જો શરૂ કીધીતોય કાં
અમે પહોંચ્યાં તિમિર સુધી-તમે પહોંચ્યાં મશાલ સુધી

અમે તો અભણ કરી સિજદો-ડૂબી ગયા બસ ખમાશી નહીં
પહોંચવાનું હતું ટહુકા સમી શાશ્વતી ટપાલ સુધી

ચરણ અમારા કળણ મહીં છે છતાં નવાઈની વાત જુઓ
સપન અમારા પહોંચ્યાં સીધ્ધા અબિલ સુધી-ગુલાલ સુધી

ઘણીય ઈચ્છા હતી છતાંયે સ્વયંથી જુદા થઈ ન શક્યા
પ્રસંગ ખુશીનો સાહિલ છે-છતાં જવાયું મલાલ સુધી

( સાહિલ )

ખળખળતી નદી પાસે જળ માંગીએ
અને એ ખોબોભરીને કાંકરા દે
તો શું કહેવું ?

વાંકા બોલાની વચ્ચે જીવનભર
મીઠા બોલે જીવવું પડે
તો શું કહેવું ?

પાનખરની તાળી ઝીલનારાને
વસંતનાં ગીતો સંભળાવવાં પડે
તો શું કહેવું ?

દરિયામાં શેલારા લેવાને બદલે
રેતીના ઢગલા ઉલેચનારાને
ભલા ! શું કહેવું ?

જીવવા માટે ચપટીભર ખુશી લઈએ
ત્યાં તો માથે મણમણનાં છાણાં થાય
તો શું કહેવું ?

ગીત ગાવું હોય ત્યારે સામે
ગઝલની મહેફિલ મળે
તો ભલા ! શું કરવું ?

કવિતા લખવી હોય ત્યારે જ
માથે આધાશીશી ઝળૂંબતી હોય
તો ભલા ! શું કરવું ?

દાળની સાથે કઢીની વાટકી કોઈ માંગે
અને છાશની વાટકી ધરવી પડે
તો કરવું શું ?

લાંબું આયખું જીવવું હોય
ત્યારે જ જીવ જાઉં જાઉં કરે
તો ભલા એને કહેવું શું ?

તમે જ કહો, હવે કરવું શું ?

( નલિની માડગાંવકર )

ઊડી ન શકતું
હું
એક નાનું પંખી
તમે મને બોલાવો
પણ
હું આવું શી રીતે ?
જુઓને,
મારી પાંખો-
દેખાય છે ને કપાયેલી ?
મારા પર
પથ્થર પડે છે તોય
હું
કશું કરી શકતું નથી.
હું ચાંચ ખોલું છું.
ના, પાણી માટે નહીં
ના, ચણ માટે નહીં
મારે કંઈ કહેવું છે
મારે કંઈ ગાવું છે
પણ
શબ્દો અટકી ગયા છે
ગીત ભટકી ગયાં છે
હું
બે ડગલાં ચાલું છું
ને
ઊડવાનો ચાળો તો કરું છું
પણ તરત ભાન થાય છે
કે
મારે પાંખો નથી.
જમીન સાથે માથું પટકું છું
પાંખો ઉગશે એવી આશાએ…

( પન્ના નાયક )

કાગળ કોરો રાખીને આ પત્ર લખું છું: વાંચી લેજે
અલખ લિપિમાં આખે આખો ગ્રંથ લખું છું: વાંચી લેજે.

અવાજમાં અક્ષર ગૂંથ્યા કે
અક્ષરમાં ગૂંથ્યા અવાજ એ હું શું જાણું!
મૌન કઈ લિપિમાં તેં રુંધી રાખ્યું છે,
બધાં રહસ્યો તું જાણે છે હું શું જાણું!

કયા અક્ષરે ઓળખવાનો સ્પર્શ, લખું છું: વાંચી લેજે
કાગળ કોરો રાખીને આ પત્ર લખું છું: વાંચી લેજે.

બધું અનંત છે એવું કહેતાં કહેતાં-
અંત તરફ ક્યાં ચાલ્યા હું શું જાણું!
પ્રેમ એટલે કેવળ કેવળ શબ્દ હશે
કે અનુભૂતિ એ તું જાણે છે હું શું જાણું!
અનહદના એકાંત સુધીનો અર્થ લખું છું: વાંચી લેજે.

પ્રાસ મળે ના મળે તોય તે
ગીત રચાતું જાય કેમ, એ હું શું જાણું!
સાજ મળે ના મળે તોય
સંગીત રચાતું જાય કેમ, એ હું શું જાણું!

વાણી પણ લાગે છે જ્યારે વ્યર્થ, લખું છું વાંચી લેજે
અનહદના એકાંત સુધીનો અર્થ લખું છું: વાંચી લેજે.

કાગળ કોરો રાખીને આ પત્ર લખું છું: વાંચી લેજે
અલખ લિપિમાં આખે આખો ગ્રંથ લખું છું: વાંચી લેજે.

( માધવ રામાનુજ )

અમે અળગા થયાં,
બે દિશાના વિરોધી પવનોએ
અમારી ગતિમાન નૌકાના
ભુક્કા બોલાવ્યા.

ઘડિયાળના અટકી અટકીને
બે વિરોધી દિશામાં ચાલતા
કાંટા જેવો અમારો સંસાર
વાદ-વિવાદના કકળાટ વચ્ચે
સમયની ગતિને સાંભળવા અસમર્થ
બુઠ્ઠી સંવેદનાઓ…ધક્કા મારીને
ચાલતી ઘડિયાળ જેવી.

બંને વચ્ચે ચણાઈ ગઈ દીવાલ
અને સેતુ જેવાં બાળકો સૂનાં સૂનાં

બંનેના હૃદયમાં જીવતાં હતાં સપનાં
અને થોડાંક વાવેલાં બીજ
પણ ક્યારેય આપણે
એકબીજાના ક્યારામાં પાણી જ રેડ્યું નહીં.
અને પ્રેમ બારણે ટકોરા મારી
પાછો વળી ગયો.

સમજણના બંધ દરવાજાએ
પહોળી ને પહોળી કરી બંને વચ્ચેની ખાઈ
છેવટે
ઈચ્છાઓને દફનાવવા બંનેના હાથ લંબાયા…
કાશ, બાળકોના લંબાયેલા નાનકડા હાથમાં
ઈચ્છાઓએ સોંપી
આપણે હાથ મેળવી લીધા હોત તો !
પણ હવે તો…

( નલિની માડગાંવકર )

એમ તો હું પણ જાગી હતી
સપનાંનોસથવારો લઈને
આંખમાં.
ટચલી આંગળીએ ગોવર્ધન તોળવા
હું ઘણું મથી,
પણ
મારે ભાગે તો હતો
ખરાબે ચડેલા વહાણનો ટકી રહેવાનો
તરફરાટ,
રણની તપતી રેતીના
ધખારા,
હલાહલને પોતાનામાં સમાવીને બેઠેલા
સાગરના તળિયાનો
અંધકાર,
ભીતર બહાર બહાર ભીતર
લથડિયાં ખાતા
કેવળ શ્વાસ
અને…

( જયા મહેતા )

ફૂલ લઈને આવે
સાજન ફૂલ લઈને આવે
અપરાધીનો ભાવ લઈને ભૂલ થઈને આવે.

ફૂલની પાછળ કાંટાઓ પણ હોય
છતાંય છુપાય નહીં.
એવું શાને હોય કે ફરફરતી ફોરમની વચ્ચે
ભમરાઓ પણ ગાય નહીં ?
ચાર બાજુનો ચોરસ થઈને વર્તુળ લઈને આવે.
સાજન ફૂલ લઈને આવે.

ફૂલના મૂલને ચૂકવે છે
પણ ફ્લાવરવાઝનું શું ?
કાચની ઝીણી દીવાલ વચ્ચે
ડૂબતી સાંજનું શું ?
ગોકુળ ગોકુળ કરતો કરતો ધૂળ લઈને આવે.
સાજન ફૂલ લઈને આવે.

( પન્ના નાયક )

પંખીઓનાં અભયારણ્યોમાં વિહરું છું
ત્યારે તેં કુરુક્ષેત્રમાં પેલી ટિટોડીને
દીધેલું ઘંટનું એક વિરાટ રક્ષાકવચ
અદ્રશ્ય રૂપે
મને દેખાય છે
આખાય અભયારણ્યને આવરી લેતું…

જ્યારે જ્યારે
ખગ્રાસ સૂર્યગ્રહણની તેજ-છાયા
એની ઓછાયા-પડછાયા
મારી આ ધરતીને વીંટળાઈ વળ્યા
ત્યારે મને
કોઈક વાર સૂર્યમાં તારું મુખ દેખાયું
એ જ શ્યામલતા
ને તેની ફરતાં એ જ તેજોવલય…

તો કોઈ વાર થયું
કે તારું સુદર્શનચક્ર તો નહીં હોય
યુદ્ધ વખતે અર્જુનના જીવનાર્થે
સૂર્ય સામે ધરી દીધેલું
અસ્તનો આભાસ ઊભો કરતું.

( મનોજ્ઞા દેસાઈ )

આસમાની તારલીએ ઝગમગે તમારો ચહેરો
ને તારલી જાય છુપાઈ તો કેવું લાગે

આરતીની દીવડીએ ઝગમગે તમારો ચહેરો
ને દીવડી જાય બુઝાઈ તો કેવું લાગે

વનરાજિની વેલડીએ ઝગમગે તમારો ચહેરો
ને વેલડી જાય સુકાઈ તો કેવું લાગે

મોગરાની પાંદડીએ ઝગમગે તમારો ચહેરો
ને પાંદડી જાય મૂરઝાઈ તો કેવું લાગે

આરતીની દીવડીએ ઝગમગે તમારો ચહેરો
ને દીવડી જાય બુઝાઈ તો કેવું લાગે

( નીતા રામૈયા )

મને ખબર ન પડે એમ
એક બાઈ
મારામાં ઘર કરી ગઈ છે.
એ એમ માને છે
કે
હું અને એ બન્ને એક જ છીએ
પણ હરગિજ
અમે એક નથી જ નથી
હું તો આનંદી, સંતોષી, ને સ્વચ્છંદી
ને
એ તો સદાયની અસંતોષી ને કકળાટિયણ
એને વારે વારે આવે છે રડવું
એટલે
બેગ ભરીને લાવેલા રૂમાલથી
લૂછ્યા કરે છે પોતાની આંખો,
નીચોવ્યા કરે છે આંસુભીના રૂમાલ એ કૂવામાં,
ને માપ્યા કરે છે એની સપાટી.
માલિક થઈ મને કબજામાં રાખવાના
એના અવિરત પ્રયત્નોમાં
હું એને ઝાઝી સફળ થવા દેતી નથી
એટલે એ બળ્યા કરતી હોય છે
ધુંધવાતા કોલસાની જેમ.
ક્યારેક મારા આંસુ
એને કારણે હોય છે.

( પન્ના નાયક )