एक छोटी बच्ची को

नहलाकर यूनिफार्म पहनाना

बनाकर विद्यार्थी स्कूल भेजना

आविष्कार है

मेधा के नए पुंज का

किसी शब्द को

अर्थ के नए वस्त्र पहनाना

कविता का रूप देना

आविष्कार है

शब्द के

नए

सामर्थ्य का

जो सब कह रहे हों

क्योंकि कह रहा है

कोई ख़ास एक

से हटकर अलग

वह कहना

जो अंतरात्मा की आवाज़ हो

आविष्कार है

नए सत्य का

इस बात पर

अटूट विश्वास करना

कि सब कुछ कभी ख़त्म नहीं होगा

आविष्कार है

अपने ही नए अस्तित्व का

ये सभी आविष्कार मैं

रोज करना चाहता हूँ

.

( कुमार सुरेश )

.

|| આવિષ્કાર ||

.

એક નાનકડી બાળકીને

નવડાવી, યુનિફોર્મ પહેરાવી, વિદ્યાર્થીની બનાવી સ્કૂલે મોકલવી

એ આવિષ્કાર છે

મેધાના નવા પુંજનો

.

કોઈક શબ્દને

અર્થના નવા વાઘા પહેરાવી

કવિતાનું સ્વરૂપ આપવું

એ આવિષ્કાર છે

શબ્દના નવા સામર્થ્યનો

.

જે બધા કહી રહ્યા હોય –

કેમ કે કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિ કહે છે –

એનાથી હટીને એવી વાત કહેવી

જે અંતરાત્માનો અવાજ હોય

એ આવિષ્કાર છે

નવા સત્યનો

.

એ વાત પર

અતૂટ વિશ્વાસ હોવો

કે બધું ક્યારેય ખતમ નહીં થાય

એ આવિષ્કાર છે

પોતાના જ નવા અસ્તિત્વનો

.

હું આ બધાં આવિષ્કાર

દરરોજ

કરવા

ચાહું છું…

.

( કુમાર સુરેશ )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

लौटूंगा

बार बार लौटूंगा

लौटने के लिए ही होता है घर

घर न हो तो लौटना कहाँ?

लौटना न हो तो जाना कहाँ?

एक घर ही तो है

जहाँ से जाया जा सकता है कहीं

जहाँ लौटा जा सकता है

कहीं से भी

कभी भी

घर है तो इंतज़ार है

इंतज़ार ही घर है

.

( देवेन्द्र आर्य )

.

|| ઘ ર ||

.

પાછો ફરીશ
વારંવાર પાછો ફરીશ

પાછા ફરવા માટે જ તો હોય છે ઘર
ઘર ન હો તો પાછા ફરવું ક્યાં ?

એક ઘર જ તો છે
જ્યાંથી કશે પણ જઈ શકાય
જ્યાં પાછા ફરી શકાય
ક્યાંયથી પણ
ક્યારેય પણ

ઘર છે તો પ્રતીક્ષા છે

પ્રતીક્ષા એ જ ઘર છે..

.

( દેવેન્દ્ર આર્ય )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

जीवन में ख़ुशी के लिए कम ही चाहिए होता है,

वह कम कई बार बस इतना होता है

हमें जब बसों, गाड़ियों और जहाज़ों में यात्रा करनी हो,

तो हम इतने भाग्यशाली हों,

कि हमें खिड़की वाली सीट मिल जाए,

हम टिकट लेकर

बग़ैर सहयात्रियों से उलझे,

सामान सुरक्षित रखने के बाद,

आसानी से अपनी खोह में जा सकें।

घर से निर्जन के बीच ऐसी जगहें बमुश्किल होती हैं

जहाँ हम फूल जैसी हल्की नींद ले सकें

सैकड़ों पेड़ झुलाए नींद को,

या बादलों की सफ़ेदी ले जाए निर्वात की ओर।

इस छोटी-सी नींद से जगना चमत्कार जैसा है,

यह नींद हमारे छीजे हुए मन को सिल देती है

इस नींद से जग कर,

जैसे हम इस हैसियत में लौट सकें,

और ख़ुद से एक बार फिर पूछें,

कि हम कौन हैं,

भले इस प्रश्न के उत्तर में,

हम फूट-फूट कर रो पड़ें।

.

( मोनिका कुमार )

.

|| વિન્ડો સીટ ||

.

જીવનમાં સુખ માટે

બહુ ઓછું જોઈએ

આ ઓછું ક્યારેક તો બસ એટલું

કે બસ, ટ્રેન કે જહાજમાં મુસાફરી કરતા હોઈએ

ત્યારે એવા ભાગ્યશાળી હોઈએ

કે આપણને બારીવાળી સીટ મળે

આપણે આપણી ટિકિટ લઈ

સહયાત્રીઓ સાથે જીભાજોડી વિના

સામાન ગોઠવી

સહેલાઈથી આપણી કંદરામાં છુપાઈ જઈએ

ઘરથી માંડી રણ લગી આવી જગા મુશ્કેલીથી મળે

જ્યાં આપણે ફૂલ – શી હળવી નીંદર માણીએ

સેંકડો વૃક્ષ એ નીંદરને ઝુલાવે

અથવા વાદળની ધવલતા લઈ જાય શૂન્ય તરફ

એ સંક્ષિપ્ત ઊંઘમાંથી જાગવું ચમત્કાર જેવું લાગે

એ ઊંઘ આપણા ફાટેલા મનને સીવી દે જાણે

એ ઊંઘમાંથી જાગી

જાણે આપણે મૂળ હસ્તીમાં પાછા ફરીએ

અને સ્વયંને એક વાર ફરી પૂછીએ

‘ કોણ છું હું ? ‘

ભલે એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં

આપણે ધ્રુસ્કે – ધ્રુસ્કે રડી પડીએ..

.

( મોનિકા કુમાર )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

यह कविता नहीं

मेरे एकांत का प्रवेश-द्वार है

यहीं आकर सुस्ताती हूँ मैं

टिकाती हूँ यहीं अपना सिर

ज़िंदगी की भाग-दौड़ से थक-हारकर

जब लौटती हूँ यहाँ

आहिस्ता से खुलता है

इसके भीतर एक द्वार

जिसमें धीरे से प्रवेश करती मैं

तलाशती हूँ अपना निजी एकांत

यहीं मैं वह होती हूँ

जिसे होने के लिए मुझे

कोई प्रयास नहीं करना पड़ता

पूरी दुनिया से छिटककर

अपनी नाभि से जुड़ती हूँ यहीं!

मेरे एकांत में देवता नहीं होते

न ही उनके लिए

कोई प्रार्थना होती है मेरे पास

दूर तक पसरी रेत

जीवन की बाधाएँ

कुछ स्वप्न और

प्राचीन कथाएँ होती हैं

होती है—

एक धुँधली-सी धुन

हर देश-काल में जिसे

अपनी-अपनी तरह से पकड़ती

स्त्रियाँ बाहर आती हैं अपने आपसे

मैं कविता नहीं

शब्दों में ख़ुद को रचते देखती हूँ

अपनी काया से बाहर खड़ी होकर

अपना होना!

.

( निर्मला पुतुल )

.

|| મારા એકાંતનું પ્રવેશ દ્વાર ||

.

આ કવિતા નથી

મારા એકાંતનું પ્રવેશ દ્વાર છે

અહીં આવીને લંબાવું છું હું

અહીં જ ટેકવું છું મારું માથું

જીવનની ભાગદોડથી થાકી – હારી

જ્યારે પાછી ફરું છું અહીં

ધીમેકથી ઊઘડે છે

એની અંદર એક દ્વાર

જેમાં હળવેથી પ્રવેશી

હું શોધું છું મારું અંગત એકાંત

અહીં જ

હું

એ હોઉં છું

જે હોવા માટે

મારે કોઈ પ્રયત્ન નથી કરવો પડતો

આખી દુનિયાથી છટકીને

પોતાની નાભિનાળ સંગે જોડાઉં છું અહીં

મારા એકાંતમાં

દેવી – દેવતા નથી હોતા

ન તો એમના માટે

કોઈ પ્રાર્થના હોય મારી પાસે

હોય છે દૂર લગી પ્રસરેલો રેત – સાગર

જીવનની અડચણો

થોડાંક સપના

અને પ્રાચીન કથાઓ

હોય છે

એક અસ્પષ્ટ તરજ

પ્રત્યેક યુગમાં જેને

પોતપોતાની રીતે ઝીલતાં

સ્ત્રીઓ જાતમાંથી બહાર આવે છે

હું કવિતા નહીં

શબ્દોમાં સ્વયંને રચતી

જોઉં છું

પોતાના શરીરથી બહાર ઊભી – ઊભી

પોતાનું અસ્તિત્વ…

.

( નિર્મલા પુતુલ )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

मैं असभ्य हूँ क्योंकि

औपचारिक गोष्ठियों में बैठकर

सहित्य, कला, संस्कृति पर

बात नहीं करता

मेरे चेहरे से आभिजात्य नहीं टपकता

मैं कहीं से भी

बुद्धिजीवी नहीं लगता

मैं असभ्य हूँ क्योंकि

मैं हिंदी माध्यम स्कूल में पढ़ा हुआ हूँ

मैं औपचारिक होने का नाटक नहीं कर सकता

शिक्षित लोगों में बैठकर

बात-बात में अँग्रेज़ी शब्दों का

उच्चारण नहीं करता

मैं असभ्य हूँ क्योंकि

मैं व्यवहार कुशल नहीं हूँ

मैं व्यक्तियों का उपयोग करना नहीं जानता

संबंधों को भुनाना मुझे नहीं आता

मुझमें प्रभावित करने के

गुण नहीं हैं न ही मैं

उपयोगी प्राणी हूँ

मैं असभ्य हूँ क्योंकि

मैं झूठ नहीं बोलता

किसी को गाली नहीं देता

किसी को हिक़ारत से नहीं देखता

किसी की चापलूसी नहीं करता

मैं असभ्य हूँ क्योंकि

मैं भावुक हूँ संवेदनशील हूँ

मैं ठहाका लगाकर हँसता हूँ

कभी-कभी

लोगों के बीच रो भी देता हूँ

मुझे सभ्य लोगों के

बीच बैठना नहीं आता

क्योंकि मैं असभ्य हूँ

.

( गोविंद माथुर )

.

હું અસભ્ય છું

કેમ કે

ઔપચારિક ગોષ્ઠીઓમાં બેસી

સાહિત્ય, કળા, સંસ્કૃતિ વિષે

ચર્ચા નથી કરતો

મારા ચહેરેથી આભિજાત્ય નથી ટપકતું

હું કોઈ રીતે બુદ્ધિજીવી નથી લાગતો

હું અસભ્ય છું

કેમ કે

હું સ્થાનિક માધ્યમમાં ભણ્યો છું

હું ઔપચારિકતાનું નાટક નથી કરી શકતો

શિક્ષિત લોકો વચ્ચે બેસી

વાતવાતમાં અંગ્રેજી શબ્દોનું ઉચ્ચારણ નથી કરી શકતો

હું અસભ્ય છું

કારણ કે

હું વ્યવહાર કુશળ નથી

મને માણસનો ઉપયોગ કરતાં આવડતું નથી

સંબંધો વટાવતાં આવડતું નથી

મારામાં સામા માણસને પ્રભાવિત કરવાનો ગુણ નથી

ન તો હું ઉપયોગી પ્રાણી છું

હું અસભ્ય છું

કારણ કે

હું જૂઠ બોલતો નથી

કોઈને ગાળ આપતો નથી

કોઈને તિરસ્કારથી જોતો નથી

કોઈની ચાપલુસી કરતો નથી

હું અસભ્ય છું

કારણ કે

હું ભાવુક છું

સંવેદનશીલ છું

મોટેથી હસું છું

ક્યારેક તો લોકો વચ્ચે

રડી પણ લઉં છું

મને સભ્ય લોકો સાથે ફાવતું નથી

કારણ કે

હું અસભ્ય છું…

.

( ગોવિંદ માથુર, – હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

उसके मन में उतरना

मानो कुएँ में उतरना था

सीलन-भरी

अन्धेरी सुरंग में

उसने बड़े निर्विकार ढंग से

अंग से वस्त्र हटा

सलाखों के दाग दिखाए

वैसे ही जैसे कोई

किसी अजनान चित्रकार के

चित्र दिखाता है

बयान करते हुए–

एक दिन दाल में नमक डालना भूल गई

उस दिन के निशान ये हैं

एक बार बिना बताए मायके चली गई

माँ की बड़ी याद आ रही थी

उस दिन के निशान ये वाले हैं

ऐसे कई निशान थे

शरीर के इस या उस हिस्से में

सब निशान दिखा

वो यूँ मुस्कुराई

जैसे उसने तमगे दिखाए हों

किसी की हार के…

स्तब्ध देख

उसने मुझे हौले से छुआ..

जानती हो ?

बेबस की जीत

आँख की कोर में बने बाँध में होती है

बाँध टूटा नहीं कि बेबस हारा

आँसुओं के नमक में सिंझा कर

मैंने यह मुस्कान पकाई है

तब मैंने जाना कि

उसके मन में

उतरना

माने कुएँ में उतरना था

सीलन-भरे

अन्धेरी सुरंग में

जिसके तल में

मीठा जल भरा था..!

.

( सुमन केशरी )

भीमकाय

चकित करने वाली विशालता

बिना प्रयास जहां आप ऊपर जा सकते हैं

नीचे भी।

भरसक कोशिश आपको

बरगलाने, ललचाने की

कि आप जरूरत, पसंद की चीजों के अलावा

गैर-जरूरी चीजों को भी रखें धकियाते ट्राली में।

शहर के बड़े होने का अहसास

जुड़ा इस विशालता से

ज्यादा खाने, बे-जरूरत बे-वजह खाने से भी

जुड़ा है बड़े होने का अहसास।

लादे-लादे इसे

घूम रहे हैं जहां-तहां

देख रहे हैं पुतलों को,

सिर नहीं है जिनके

पहने हैं उन्होंने आकर्षक कपड़े

सब आ-जा रहे हैं ऊपर-नीचे

दूसरे तीसरे चौथे माले

सब बे-फिक्र हैं, मस्त हैं, खरीददार हैं

और बेचने वाले आश्वस्त हैं।

.

( प्रताप राव कदम )

.

|| મોલ ||

મહાકાય

ચકિત કરનારી વિશાળતા

વિના પ્રયાસ જ્યાં તમે

ઉપર જઈ શકો

નીચે પણ

પૂરેપૂરી કોશિષ

તમને ભરમાવવા, લલચાવવાની

જેથી તમે જરૂરિયાત અને પસંદગીની વસ્તુઓ ઉપરાંત

બિનજરૂરી ચીજો પણ મૂકતા જાઓ ટ્રોલીમાં

નગરના વિકાસની અનુભૂતિ

જોડાઈ છે આ વિશાળતા સાથે

વધારે પડતું ખાવા, અનાવશ્યક, અકારણ ખાવા સાથે પણ જોડાયેલ છે આ વિશાળતાનો સંદર્ભ

એ બધું લાદીને જ્યાં જ્યાં ફરો છો

એ બધે જુઓ છો પૂતળાં

જેમને શીર્ષ નથી

પણ એમણે પહેર્યા છે આકર્ષક કપડાં

બધા ભાગમભાગ કરે છે ઉપર નીચે

બીજા – ત્રીજા – ચોથા માળે

બધા બેફિકર

બધા મસ્ત

બધા ગ્રાહક

અને વિક્રેતાને નિરાંત છે..

.

( પ્રતાપ રાવ કદમ, હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )