હું

છતને

આકાશ

ગણતો

નથી.

અનીતિની

બદબૂ વછોડતી

શ્રીમંતોની

રંગબેરંગી

ઝૂંપડપટ્ટીઓને હું

દિવાનેખાસ

ગણતો નથી.

અબળાઓ પર

બળાત્કાર કર્યા કરીને

મેટરનીટી હોમ્સને

ચેકો ફાડી

આપવાની વૃત્તિને

હું કદી કુમાશ

ગણતો નથી.

બે દિવસેય માંડ મળતી

અડધી રોટલી પંડ્યનું

ગલૂડિયું ઝુંટવી

જાય ત્યારે ઝાંપે જઈ

શૂન્યમાં તાકતી કાબરીને

હું આમેય

નિરાશ ગણતો નથી.

આપણે જ

ઊભી કરેલી લાચારીઓને

ભાગ્યનો દોષ દઈને

‘કાશ’: ગણતો નથી. તમે ભલે

ગમે તે કહો, છતને હું આકાશ ગણતો નથી.

.

(જયંત દેસાઈ)

આ તો સાલ્લુ, સાવ કેવું ? એક આભ નીચે રહેવાનું, ‘ને જીવવાનું,

‘ને આભમાં કંઈ કેટલાંય બાકોરાં, તેમાં ધોળે દિવસે તારા દેખાય,

આમ તો, બારે માસ કોરુંધાકોડ હોય, રાત્રે સૂર્યા સ્વપ્ન પરી બનીને ઊતરે,

વરસે તો અનરાધાર, નહીં તો માવઠું, ઝુરાપો ચૂવ્યા કરે દિન રાત, બસ નિરંતર.

.

આ તો સાલ્લુ, સાવ કેવું ? હાથમાં હાથ પકડીને ચાલવાનું,

’ને બસ ચાલ્યા જ કરવાનું, ભલે ને રસ્તા જુદા જુદા.

આમ તો, મંઝિલે નહીં તો, અંતે મસાણે પહોંચવાનું તો સાથ સાથે.

રાહ જુએ તારી વળાંક વળાંકે, ઝુરાપો પોરો ખાય, બસ નિરંતર.

.

આ તો સાલ્લુ, સાવ કેવું ? આંખોમાં આંખો પરોવીને, બેસી રહેવાનું,

’ને બસ જોયા કરવાનાં શમણાં, ‘ને આ શમણાં તો પાછાં નરી ભ્રમણા.

આમ તો આ આંખોમાં બેતાળાં, મોતિયો ને ઉપરથી પાછી આ ઝામર

તેના પર પથરાયેલો ઝાકળભીનો ઝુરાપો લૂછ્યા કરવાનો, બસ, નિરંતર.

.

( ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી )

આ સાલ્લો નકામો કામચોર,

બ…સ, ક્યારનો ફૂલને જ જોઈ રહ્યો છે;

ફૂલમાં એવડું બધું તે શું જોવા જેવું ?

[ટોળામાં ગુસપુસ – ગણગણાટ – કોલાહલ;]

માણસ ખતરનાક લાગે છે

ટોળું ઊપડ્યું, ફૂલને લઈ મૂક્યું,

પ્રયોગશાળાની મેજ પર.

સિતમો સહ્યા એ પુષ્પે;

નિર્ણય થયો:

બીજાં ઘણાં બધાં ફૂલો જેવું જ આ ફૂલ છે;

હજુએ પેલો, ફૂલ સામે તાકતો ઊભો છે.

એને સમજાતું નથી – બધાની જેમ;

પુષ્પને પામવું એમાંયે ગુન્હો ?

.

( લિસા કુચાસ્કી, મૂળ કૃતિ : અમેરિકન, અનુવાદ : માવજી સાવલા)

બેચાર પગથિયાંની અગર ચઢ-ઊતર રહે,

પ્રત્યેક મુલાકાત સહજ ને સભર રહે.

.

શબ્દો સ્વયમ છે બ્રહ્મ હમેશાં ખબર રહે,

વાણી શું મૌનમાંય તે ધારી અસર રહે.

.

આ શું કે તું સદાય ઉપર ને ઉપર રહે,

આ શું કે અમારોય સદા ઊંચો સ્વર રહે.

.

એ પણ ખરું એ કોઈ વગર ચાલતું નથી,

આ પણ ખરું એકાન્ત આ સાલ્યા વગર રહે.

.

અત્તરને છાંટવાના અભરખાઓ મૂક મન,

કર એવું તું જ ખુશ્બુ બને તરબતર રહે.

.

મિસ્કીન હું જ ઝોકે ચઢી જાઉં છું નહીંતર,

એનું સ્મરણ, એ સ્પર્શ તો આઠે પ્રહર રહે.

.

( રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’ )

જે ઊંઘે છે એને ઊંઘવા દો.

એ સુખી છે.

.

જે જાગે છે એને જાગવા દો.

એને જાગવું છે.

.

જે ભોગવી લીધું એને ભૂલી જાઓ..

એ નથી.

.

જે દુ:ખે છે એને દુ:ખવા દો.

એને પાકવું છે.

.

જે જાય છે એને જવા દો.

એને જવું છે.

.

જે આવે છે એને આવવા દો.

એ આપણું છે.

.

જે રહ્યું છે તે રહેશે.

એને પામવું છે.

.

જે નષ્ટ થાય એને નષ્ટ થવા દો.

એ સપનું છે.

.

( કુંવર નારાયણ, મૂળ કૃતિ : હિન્દી, અનુવાદ : હિના એન. સોની )

આજે આખો દિવસ

બહાર ફરતો રહ્યો,

છતાં કોઈ દુર્ઘટના ના ઘટી.

આજે આખો દિવસ

લોકોને મળતો રહ્યો,

છતાં ક્યાંય

અપમાનિત ન થયો.

આજે આખો દિવસ

સાચું બોલતો રહ્યો,

છતાં કોઈને

ખરાબ ન લાગ્યું.

આજે બધા પર

વિશ્વાસ મૂક્યો,

છતાંય ક્યાંય

ન છેતરાયો,

અને સૌથી મોટો

ચમત્કાર તો એ

કે ઘરે પાછા આવીને મેં

કોઈ બીજાને નહીં,

પોતાને જ પાછો આવેલો જોયો.

.

( કુંવર નારાયણ, મૂળ કૃતિ : હિન્દી, અનુવાદ : હિના એન. સોની )

આ દિવસોમાં હું

કોઈ અજબ મુશ્કેલીમાં છું

મારી ચિક્કાર નફરત કરી શકવાની તાકાત

દિન-પ્રતિદિન ક્ષીણ થતી જાય છે.

અંગ્રેજો પ્રત્યે નફરત કરવા ઈચ્છું છું

તો શેક્સપિયર આડે આવે છે

જેણે મારા પર ન જાણે

કેટલાય ઉપકાર કર્યા છે

મુસલમાનો પ્રત્યે નફરત કરવા ઈચ્છું છું

તો સામે ગાલિબ આવીને ઊભા રહી જાય છે

હવે તમે જ કહો –

એની સામે કોનું ચાલે ?

શીખો પ્રત્યે નફરત કરવા ચાહું છું

તો ગુરુ નાનક આંખોમાં છવાઈ જાય છે

અને મારું માથું આપમેળે ઝૂકી જાય છે

અને આ કંબન, ત્યાગરાજ, મુટ્ટુસ્વામી…

કેટલુંય સમજાવું છું હું મને પોતાને

કે આ બધા મારા નથી

એ તો ઠેઠ છે દૂર દક્ષિણના

પણ કેમે કર્યું મન માનતું નથી

એમને સ્વીકાર્યા વિના

પ્રત્યેક સમયે પાગલની જેમ

ભટકતો રહું છું

કે કોઈ એવો મળી જાય

જેનો ચિક્કાર ધિક્કાર કરીને

મારા જીવને હળવો કરી શકું

પણ કોઈ ને કોઈ, ક્યાંક ને ક્યાંક, ક્યારેક ને ક્યારેક

એવા મળી જાય છે

જેમને પ્રેમ કર્યા વિના રહી નથી શકતો.

.

( કુંવર નારાયણ, મૂળ કૃતિ : હિન્દી, અનુવાદ : સુરેશ દલાલ )

પ્રભાસ પાટણ

‘ઈઝીચેર’માં

શરીર લંબાવીને

પડેલા કૃષ્ણ,

નેસકોફીના ઘૂંટડામાં ટીપે ટીપે

ઓગળતી જતી સાંજને

માણી શકવાની

હાલતમાં નથી…

હજી સવારે જ અર્જુનનો

ટેલિગ્રામ આવ્યો છે :

ગીતાનું મેટર ડિઝાઈનીંગ, પ્રુફરીડિંગ

બધું હેમખેમ પતી ગયું છે

ત્યારે હવે પબ્લિકેશન માટે

ઈન્વેસ્ટ કરનારો કોઈ આર્યપુત્ર,

હોન્ડા પર હસ્તિનાપુર આખું

ખૂંદી વળવા છતાં ય મળતો નથી…

કૃષ્ણ સખત ડિપ્રેશનમાં છે.

સાલી, સોનાની દ્વારકા જો દરિયામાં

ના ડૂબાડી દીધી હોત… તો?

તો તો આજે આ હાલત…!!

સામે ટીવીના સ્ક્રીન પર બાળકના

ગળામાં ચમચીએ ચમચીએ

ઉતારાતી ન્યુટ્રામુલની જાહેરખબર

જોઈને એમને શૈશવના મહી-માખણની

બધી મટકીઓ એક સાથે

ફોડી નાંખવાનું પ્રબળ જોશ થઈ આવે છે

પણ માળો ઉશ્કેરાટ પોસાતો નથી

છેલ્લાં બે વર્ષથી, જ્યારથી

હાઈ બી.પી.એ યાદવ શ્રેષ્ઠને આલિંગ્યા છે.

ક્યાંકથી વહી આવતાં

’યશોમતી મૈયા સે બોલે નંદલાલા’ના

બેક-મ્યુઝીકમાં પોતાની વાંસળીને

ભૂકેભૂકો થઈને વેરાઈ જતી

નિ:સહાયપણે જોયા કરવી પડે છે

મુરલી-મનોહરને…

આખરે થાકી-ત્રાસી-હારીને, પોતાની

આંગળીઓમાંથી એશ-ટ્રે ઉપર

ઝળૂંબતી ‘ડન-હીલ’માંથી ખરતી

રાખમાં ક્રિશ્નાઝમની કયામત

અને ઉપર ઉઠતી-ઘૂમરાતી ધૂમ્રસેરોમાં

ભરતવર્ષની ભડકે જતી

ચિંતાનું વિષપાન કર્યા કરે છે, કૃષ્ણ-

ઢળતી જતી સાંજે…

.

(જયંત દેસાઈ)

ન ખૂલેલાં બારણાંઓ દાનમાં દીધાં

જા તને સંભારણાંઓ દાનમાં દીધાં

.

વાયરાએ પાનખરની હાક પાડી તો

ડાળખીએ પાંદડાંઓ દાનમાં દીધાં

.

કમનસીબી એટલે શું ? એમ પૂછ્યું ત્યાં;

એમણે આ ઝાંઝવાંઓ દાનમાં દીધાં

.

બીજું તો પાસે હતું શું આપવા જેવું

દીકરીએ ડૂસકાંઓ દાનમાં દીધાં

.

જ્યાં જ્યાં મારી વેદના પહોંચી હતી ત્યાં ત્યાં

મેં ગઝલના દીવડાઓ દાનમાં દીધાં

.

( દિનેશ કાનાણી )

ક્યાં જશે આ પ્રાણ અન્તરિયાળ કે રોકા જરી,

લાગણીઓ પર મુકાશે આળ કે રોકા જરી.

.

કોણ લે તારા વગર સમ્ભાળ કે રોકા જરી,

દુ:ખ હજુ છે સાવ ન્હાનું બાળ કે રોકા જરી.

.

કેટલો ચાલે છે કપરો કાળ કે રોકા જરી,

તું થકી છે પંડની કૈં ભાળ કે રોકા જરી.

.

‘આવજે ‘કહેતાં પડે છે ફાળ કે રોકા જરી,

આ ક્ષણો છે પારધીની જાળ કે રોકા જરી.

.

નીકળી જાજે પરોઢે સાવ ઠંડે વાયરે,

છે દસે દિશામાં ઊઠી ઝાળ કે રોકા જરી.

.

શક્ય છે કે કાલ પસ્તાવો જ કરવાનો રહે,

આજનું એકાન્ત છે વિકરાળ કે રોકા જરી.

.

કે ફરીથી કઈ રીતે ને ક્યાં હશે મળવું લખ્યું?

ખૂબ ઝડપી છે જીવન-ઘટમાળ કે રોકા જરી.

.

( રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’ )