.

हाँ, मैं अँधेरा हूँ. मुझे सदियों से कोसा जाता है. शास्त्रों ने मुझसे दूर भागने की बातें कही है. प्रभो से यही प्रार्थना की जाती है कि “हे प्रभो ! हमें अंधकार से प्रकाश की ओर ले जाओ.” मेरी ओर तो कोई देखना, आना ही नहीं चाहता है. मानो मैं तो यूँ ही अनचाहा, न जाने कहाँ से, कैसे आ टपका यहाँ. लावारिस ! कोई अपनाना ही नहीं चाहता है. पर मैं न लावारिस हूँ और न झूठ ही. मैं तो अनादिकाल हूँ. मैं न कभी जनमा और न कभी मरा ही. जब कुछ नहीं था तब भी मैं था और एक दिन जब कुछ नहीं रहेगा, तब भी मैं रहूँगा.

 .

ज्ञानी मुझे निराशा, दु:ख, कष्ट, अज्ञान का प्रतीक कहते हैं. मैं न किसी का रोड़ा, काँटा बना, न ही मैंने ज्ञानियों के ज्ञान में कोई बाधा डाली, यदि किसी को कुछ दिखाई नहीं देता है मेरी उपस्थिति में, तो इसमें मेरा क्या कसूर ! सूरज के उजाले में कौन सूरज को देख सकता है भर दुपहर में ! मैंने किसका क्या बिगाड़ा है कि हमेशा मुझसे पल्लू झटकने की बातें होती रही. लोग भूल जाते हैं कि अंधकार और उजाला एक ही सिक्के के  दो पहलू हैं. जहाँ दिन है, वहाँ रात है और सुबह है तो शाम भी है, और ज्ञान है, वहाँ अज्ञान भी जरुर है.

 .

जिस तरह अंधकार से प्रकाश की ओर यात्रा है, ठीक उसी तरह प्रकाश से अंधकार की ओर यात्रा है. उजाले में श्रम से थके-हारे लोगों को मैं ही अपनी गोद में सहलाकर, लोरी सुनाकर सुला देता हूँ और अगले दिन उजाले की दस्तक से फिर रोजी-रोटी कमाने में जुट जाते हैं. जीवन में जितनी श्रम की जरुरत है, उतनी विश्राम की भी. यूँ कहने को सब कोई कह ले अँधेरा निष्क्रिय बना देता है हमें. परन्तु मनुष्य जब श्रम से निष्क्रिय हो जाता है, तो उसे चैन की नींद सुलाकर मैं ही नई उर्जा भरता हूँ, ताकि वह फिर सक्रिय बने. उजाला सारी उर्जा खा जाता है लोगों को सक्रिय रखकर, और मैं निष्क्रिय हुए में नयी उर्जा क संचार कर सक्रिय करता हूँ उन्हे फिर. मनुष्य के अपने आप गाढ़ अंधकार में उतारने और डूबने का नाम ही निद्रा है और इस निद्रा में डूबे बिना मनुष्य कैसे जीवित रह सकता है. जो रोज़ निश्चिन्त रात को इस अंधकार में डूब जाते हैं, वे पृथ्वी पर सबसे ज्यादा सुखी हैं, हरेक प्राणी की यात्रा उजाले से अंधकार की तरफ होती है, जहाँ पहुँचकर वह परम सुख की अनुभूति करता है, जो इस अंधकार में डूबने के सुख से वंचित रह जाते हैं, वे दिमागी संतुलन तक खो देते हैं, फिर डॉक्टरों की लिखी गोलियाँ खाकर निद्रा के अंधकार की ओर यात्रा-प्रयाण करने की कोशिश करते हैं.

 .

हमेशा अँधेरे से डरना सिखाया जाता है. बच्चों को अँधेरे से, भगवान से डराया जाता है. फिर वे ज़िन्दगी भर इनसे डरते हैं. यहाँ तक कि बड़ों तक को अकेले में अँधेरे को पहने-ओढ़े झाड-झाड़ी दीख जाये तो पसीना और छक्के छूट जाते हैं.

 .

कुदरत का कसूर कहूँ कि दस्तूर ! मेरा रंग काल-कलूटा और स्वभाव से मैं एकदम शांत. उजाला रंग का धोला और स्वभाव का तेज-तर्रार. मुझे तो नाम ही कैसे दिये-अँधेरा, अंधकार. मानो मैं दृष्टिहीन हूँ. पर मैं जो देख सकता हूँ, वह तो उजाला तक नहीं देख सकता है और मेरी दृष्टि तक उजाले की आँखे पहुँचती ही नहीं. मेरी नज़र से सूरदास ने जो देखा वह तो उजाले की नज़र वाला कोई नहीं देख पाता.

 .

दार्शनिकों को मैं दिखायी ही नहीं दिया. मेरा अस्तित्व ही नहीं स्वीकारा. न मुझे सात, सोलह पदार्थों में स्वीकारा, न पाँच-पच्चीस तत्वों में. कहीं पर भी मेरा नाम-निशान नहीं. पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, काल, दिशा, आत्मा और मन की सत्ता स्वीकार कर उनके लक्षण किये गये. किसी ने सवाल उठाया भी कि बेचारे अंधकार को भी दसवाँ द्रव्य मानना चाहिये. उसका भी रंग-रुप है, उसमें गति भी दिखायी देती है तो यह कहकर इस वात को ही उड़ा दिया कि वह तो प्रकाश का  अभाव मात्र है. उसका कोई रंग-रुप नहीं. रंग-रुप को देखने के लिये प्रकाश की जरुरत पड़ती है और अंधकार को देखने के लिये जैसे ही प्रकाश को पास ले जाते हैं तो वह गायब हो जाता है. उसमें जो गति दिखायी देती है वह तो प्रकाश का अपसरण है.

 .

मुझे समझ में नहीं आता है कि यदि मैं हूँ ही नहीं तो मुझे यह नाम क्यों दिया गया ! यह तो बड़ी अजीब बात है कि यदि मैं हूँ नहीं तो शास्त्रों में लोग क्यों गिड़गिड़ाते है कि ‘हे प्रभो ! हमें अंधकार से प्रकाश की ओर ले जाओ.’ और यह कहवत यूँ ही नहीं गढ़ी गयी होगी कि खुदा के घर देर है, पर अंधेर नहीं. पर जहाँ अँधेरा है, वहाँ सवेरा भी है, और जहाँ सवेरा है, वहाँ फिर से अँधेरा होने ही वाला है. अँधेरा तो बसेरा है, विश्राम है. उजाले का थका-हारा मुसाफिर अँधेरे के गिरते-घेरते यहाँ-वहाँ कहीं भी बसेरा ढूंढ़ ही लेता है, रैन-बसेरा.

 .

मुझे हँसी आती है ज्ञानियों के ज्ञान पर कि जो है ही नहीं, उसे आकाश नाम दे दिया. उसे शब्द गुण वाला कहा गया है और तो और जिसे देखा न जाना उस ‘आत्मा’ की सत्ता स्वीकर कर ली. जीवात्मा और परमात्मा भेद और लक्षण भी कर दिया और कुछ नहीं तो मुझे भी काल-दिशा की तरह व्यावहारिक ज्ञान के लिये ही स्वीकार कर लिया होता तो उनका क्या बिगड़-चला जाता.

 .

सब जगह उजाले का बोलबाला है. उजाले की पूजा-अर्चना. कोई माने या न माने पर मेरी भी सत्ता तो है. मेरा भी साम्राज्य है, जिसकी वजह से क्या से क्या हो जाता है. रस्सी में सर्प, पेड़-पौधों या किसी और की आकृतियों में भूत-प्रेत तक दिखायी  देते हैं और लोग भाग खड़े होते हैं. अगर मैं होता ही नहीं तो उन्हें जो है, वो वैसा ही दिखायी देता. सिर्फ मैं ही नहीं, भ्रम-अज्ञान तो उजाला भी पैदा करता है कि तपती दुपहर में नदी-समुद्र के किनारे सीप में चाँदी का ज्ञान हो जाता है. राह में पड़ी पीतल आदि धातु की वस्तुएँ सोने की दिखायी पड़ती है, और उन्हें हाथ में उठा तक लेते है और इतना ही नहीं, कोई देख न ले, इस डर के मारे जेब में रख लेते है और फिर अकेले में देखते हैं कि यह असली सोने-चाँदी की है या झूठी-नकली ताँबे-पीतल की.

 .

हाँ, मैं हूँ, सब कहीं जगहों पर हूँ. जब उजाला इस पार है, तो मैं उस पार हूँ और जब उजाला उस पार है तो मैं इस पार हूँ. दीये के नीचे छुपकर मैं ही बैठा हूँ. यह कहावत यूँ ही नहीं बनी होगे कि ‘दीया तले अँधेरा’. इसमें बुरा क्या है. दीये के तले उजाला कर दो, अँधेरा उपर हो जायेगा. किताब-कॉपी के हाशिये पर, घरों-मकानों के कोनों में यहाँ-वहाँ, जहाँ, कहीं भी जितनी जगह मिल जाये छुपकर बैठ जाता हूँ, खजूर, नारियल के ऊँचे पेड़ो पर चढ़कर बैठ जाता हूँ. मैं कोई चोर भी नहीं हूँ. मेरी नियति ही है कि मैं रहस्य हूँ. ठीक आत्मा-परमात्मा की तरह. तुम रोशनी को मुठ्ठी में कैद कर सकते हो, मुझे नहीं. मैं तो अपनी मर्ज़ी का मालिक.

 .

( डॉ. गोपाल शर्मा ‘सहर’)

.

મારાથી તારા વગર રહેવાતું નથી. સમાવી લે મને તારામાં. તારા વિશાળ વક્ષસ્થળમાં હું મારું માથું મૂકું અને તારો હાથ મારા માથે ફરતો હોયને એક મધુર શાંતિ અંગે અંગમાં વ્યાપી જાય. હું ચિરનિંદ્રામાં પોઢી જાઉં. જ્યારે ઉષાના રંગો ફેલાયેલા હોય ત્યારે હું પડી રહું અને તું નિ:શબ્દ થઈ તારી આંખોમાંથી મારી ઉપર અમી છાંટણાં કરતો હોય અને હું આંખો બંધ રાખી તારા અમી છાંટણાંનું અમૃત પીતી જાઉં. આ બધી ઈચ્છાઓ મને થાય છે કારણ કે હું તને ખુબ ખુબ પ્રેમ કરું છું અને ખરેખર આંખો બંધ રાખીને હું પથારીમાં પડી છું. આંખો ખોલતાં ડર લાગે છે કે જો હું આંખો ખોલીશ તો જે નિકટતા આંખો બંધ રાખીને અનુભવું છું તે ખુલ્લી આંખે દૂર નહિ થઈ જાય ને ?

.

.

હું તને ખૂબ જ પ્રેમ કરું છું અને એ પ્રેમનું ગીત ગાતાં ગાતાં ક્યારેક પંખી બનીને ગગનમાં મુક્તવિહાર કરવા લાગું છું, તો ક્યારેક હવાના રેલાતા સૂર સાથે મારા તાલ મેળવવા પ્રયત્ન કરું છું. ક્યારેક પગમાં ઘૂંઘરું બાંધી એક લય પર અટલ રહી, તારામાં એકરૂપ થવાનો પ્રયત્ન કરું છું. તો ક્યારેક ચાતક બની તારા વરસવાની રાહ જો ઉં છું. તો ક્યારેક મોર બની થનગનાટ કરું છું. મારું મન મારા કહ્યામાં નથી અને મારું હૃદય તને અને ફક્ત તને જ ઝંખે છે. ચાલને આપણે હાથ પરોવી સમુદ્રની આ મીઠી મીઠી લહરો ઉપર આપણાં નામ કોતરીએ. આવીશ ને ?

.

.

આ રંગબેરંગી દુનિયા અને રંગબેરંગી ઉત્સવ. ચારે તરફ ઉત્સવ-પર્વ. ચાલને આજે આપણે પણ આપણા મિલનનો ઉત્સવ ઉજવીએ. પણ એમાં આપણે બે અને ફક્ત આપણે બે જ રહીશું. તું મારી સામે બેઠો હશે અને હું મારા પગમાં ઘૂંઘરું બાંધી નૃત્ય કરીશ અને તું તારા નયનોની સુરાહીમાં મને ભર્યા કરજે. રાત્રે શીતળ ચાંદનીનાં પ્રકાશમાં આપણે બંને બારીએ ઉભાં રહીશું અને એકબીજાને આપણા મિલનની વધામણી આપશું ત્યાં અચાનક એક તારો ખરશે અને આપણે ઈચ્છા ધારણ કરીશું. આપણા પ્રથમ મિલનનો આ ઉત્સવ દરેક દિન, દરેક પળને ઉત્સવ બની રહેશે.

 .

( પલ્લવી શાહ )

.

અમારો નાનકડો દીકરો તેની મમ્મી પાસે આવ્યો અને મમ્મીના હાથમાં એક કાગળ પકડાવ્યું. મમ્મીએ હાથ લૂછી કાગળ વાંચવા લીધો. કાગળમાં આમ લખ્યું હતું.

 .

મારો કમરો સાફ કરવા માટે  –  રૂ. ૦૫=૦૦

નાની બહેનની કાળજી રાખવા માટે  –  રૂ. ૧૦=૦૦

ખરીદી માટે સાથે જવા  –  રૂ. ૦૨=૦૦

કચરો ફેંકવા બહાર જવા  –   રૂ. ૦૦=૫૦

સારા ગુણ મેળવવા મહેનત કરી  –  રૂ. ૧૦=૦૦

શાક સમારવાની મહેનત  –  રૂ. ૦૦=૨૫

કુલ ચાર્જ  –  રૂ. ૨૭=૭૫

 .

મમ્મીએ દીકરા સામે મીઠ્ઠી નજરે જોયું. પછી તેણે કાગળ ઊંધો કરી પેનથી તેના પર લખ્યું.

 .

નવ મહિના મેં તને મારા પેટમાં ઉછેર્યો  –  કોઈ ચાર્જ નહીં.

તારી સાથે બેઠી, તારી કાળજી રાખી, માવજત કરી  –  કોઈ ચાર્જ નહીં.

આટલાં વર્ષો દરમ્યાન તારી પાછળ જે પણ આંસુ વહાવ્યાં  –  કોઈ ચાર્જ નહીં.

રાતોની રાતો તારી પાછળ ઉજાગરા કર્યા  –  કોઈ ચાર્જ નહીં.

તને ખોરાક, કપડાં, રમકડાં આપ્યાં  –  કોઈ ચાર્જ નહીં.

અને આવા બધાનો કુલ સરવાળો  –  ખૂબ જ પ્રેમ, કોઈ ચાર્જ નહીં.

 .

દીકરાએ મમ્મીનું આ લખાણ વાંચવું પૂરું કર્યું, અને તેની આંખમાં મોટાં આંસુ આવી ગયા. મમ્મી સામે જોઈને એણે કહ્યું, “મમ્મી,તું ખરેખર કેટલી સરસ છે !” અને પછી પોતાનો કાગળ હાથમાં લઈ મોટા અક્ષરથી એણે લખ્યું – “બધુંજ ચૂકવાઈ ગયું છે – પૂરેપૂરું અને આગોતરું જ !”

 .

( સંકલન : સંજીવ શાહ )

.

જ્યારે જ્યારે તું મને સ્વપ્નમાં આવે છે ત્યારે ત્યારે મને આ દુનિયા આખી બદલાઈ ગયેલી લાગે છે. ક્યારેક મારી આંખ ભરાઈ આવે તો ક્યારેક મારું મસ્તક તને નમી પડે છે તો ક્યારેક હું મારી સુધબુધ ખોઈ બેસું છું. આ ઝાડ, પાન, આકાશ, સમુંદર, ધરતી, પશુ-પંખી, આબાલ વૃદ્ધ બધા જાણે મને હસતા લાગે છે. મારી આજુબાજુના બધાં દુ:ખ ભૂલીને હું ખૂબ ખુશખુશાલ થઈ જાઉં છું અને જેટલી હું ખુશ થાઉં છું એટલી તને મેળવવાની, તારામાં સમાઈ જવાની પ્યાસ મારામાં વધતી જ જાય છે. મારો તારા પ્રત્યેનો પ્રેમ વધતો જ જાય છે. ને મારી આંખો ભરાઈ આવે છે. એ મારા આંસુ સાથે વારંવાર તને એક જ વિનંતી કર્યા કરું છું કે ક્યારેક ભૂલથી પણ હું રસ્તો ભૂલું તો મને ઉદાર દિલે માફી આપી મારી સાથે ને સાથે, મારી પાસે ને પાસે રહેજે. મારો સાથ તું કદી પણ છોડતો નહિ. મને સાચો રસ્તો બતાવી મારો રાહદારી બનજે, બનીશ ને ?

 .

હું તને કેટલો પ્રેમ કરું છું તેની તને ખબર છે ? ક્યારેક મને ઈચ્છા થાય છે કે તારી માતા બની મારું ધાવણ તને અર્પૂ, તને ખૂબ વહાલ કરું, તારા માથા પર, તારા શરીર પર હેતનો વરસાદ વરસાવું, તને નવરાવું, સરસ વસ્ત્રાલંકાર પહેરાવું, તને સજાવું, તો ક્યારેક મને થાય છે કે હું તારી દીકરી થઈ જાઉં, તું મને ખૂબ વહાલ કરે, મારે માથે હાથ ફેરવી મને પરમ શાંતિનો અનુભવ કરાવે તો ક્યારેક મને થાય છે કે હું તારી બહેન બની તને રાખડી બાંધુ, તારી છાતીમાં મ્હોં છુપાવી મારા સુખદુ:ખની વાત કરું. તું મારી સમક્ષ રહે અને પળે પળે તારી આંખોમાંથી વ્હાલપનું ઝરણું મારી સમક્ષ વહેતું રહે. તું મને કયા સ્વરૂપે સ્વીકારીશ ?

.

( પલ્લવી શાહ )

.

એક કલાકથી એ બસની લાઈનમાં ઉભો હતો. બસ આવતી અને ભરાઈને ચાલી જતી. ને છતાં લાઈન તો એટલી ને એટલી જ હતી. સદનસીબે એક ખાલી બસ આવી. પાછળથી એને ધક્કો વાગ્યો અને એ ધકેલાઈને બસમાં ચઢી ગયો. બારી પાસે જગ્યા ખાલી હતી. ત્યાં જઈને એ બેઠો. બારીની બહાર નિહાળવું તો ક્યારેક આંખો બંધ કરીને વિચારવું એ એની જૂની આદત હતી.

 .

શહેરના રસ્તા પર બસ સરતી હતી..એની નજર બારી બહારના દ્રશ્યો પર ફરતી હતી. અને એની વૃદ્ધ માના શબ્દો યાદ આવ્યા. ગયા વર્ષે માએ કહ્યું હતું…”દીકરા અભિજિત, વધુ એક દિવાળી આવી રહી છે. શું આ વર્ષે પણ આપણું ઘર વહુના હાથે દીવા મૂકાયા વિનાનું જ રહેશે ?” અને ખરેખર માના શબ્દો સાચા પડ્યા હતા. એ વહુને લાવે તે પહેલાં જ માને હાર્ટએટેક આવ્યો અને ઘર દીવા મૂકાયા વિનાનું જ રહ્યું.

 .

આ વર્ષે ફરી દિવાળી આવી રહી હતી. અને એ માના શબ્દો ભૂલી શક્યો જ ન્હોતો. પણ સગાસંબંધી વિનાનો, એકલો અટૂલો એ….એને કોણ કન્યા આપે ? ને એટલે જ કદાચ આજે એ “સપ્તપદી મેરેજબ્યુરો” નામની સંસ્થામાં જઈ રહ્યો હતો. નિયત સ્થળે બસ અટકી અને એ ઉતર્યો. મેરેજબ્યુરોના પગથિયાં ચઢતાં જ રોમાબેને એને આવકાર્યો. એણે એની કથનિ કહી સંભળાવી. રોમાબેને એક આલ્બમ જોવા આપ્યું. નામ-સરનામા વિનાના વિવિધ ચહેરાઓનો એમાં સમાવેશ હતો. એ જોવા લાગ્યો.

 .

અચાનક એક ચહેરો જોઈને એ આલ્બમના પાના ફેરવતાં અટકી ગયો. સપ્રમાણ દેહાકૃતિ, ખીલેલા ફૂલ જેવું હાસ્ય, મોં પરનું ઓજસ, નિર્દોષ-શર્મિલો ચહેરો – બધું જ એને ગમી ગયું. એણે એ ફોટો રોમાબેનને બતાવીને કહ્યું : “હું આની સાથે લગ્ન કરવા ઈચ્છું છું”. ફોટો જોઈને રોમાબેન આશ્ચર્યથી બોલ્યા : “ તમે આની સાથે લગ્ન કરશો ? આ તો પૌલોમી છે. અને પૌલોમી જન્મથી અંધ છે”. એક ક્ષણએ અટક્યો, આંખો બંધ કરીને વિચાર્યું અને પછી બોલ્યો : “એ અંધ છે તેથી શું થયું? હું એની સાથે જ લગ્ન કરીશ”.

 .

ને થોડા દિવસો રહીને દિવાળી આવી. દિવાળીની ઢળતી સંધ્યાએ પૌલોમીનો હાથ પકડીને એ પોતાના ઘરે લઈ આવ્યો. અને કહ્યું : “આ આપણું ઘર છે અને આ રહ્યો માનો ફોટો. ચાલ આપણે માની તસ્વીર સામે દીવો પ્રગટાવીએ”. દીવો પ્રગટાવવામાં એણે પૌલોમીની મદદ કરી. દીવો પ્રજ્વલિત થયો. અંધકારભર્યા રૂમમાં પ્રકાશ ફેલાયો. માની તસ્વીર, પૌલોમીની આંખો એ પ્રકાશમાં ચમકી ઊઠી. અને એણે માને મનોમન કહ્યું : “મા, આજે મેં બે દીપ પ્રગટાવ્યા. એક આપણા ઘરમાં અને એક પૌલોમીના જીવનમાં. તું ખુશ છે ને મા ?”

 .

તસ્વીર બની ગયેલી માનું મોં બે દીપના ઉજાસમાં હસી રહ્યું.

 .

( હિના પારેખ “મનમૌજી” )

આપણી વચ્ચે એક એવો મહામાનવ થઇ ગયો, જે પોતાની જાતને છેતરવા તૈયાર ન હતો. જે મનુષ્ય પોતાની જાતને ન છેતરે, તે અન્યને છેતરી શકે ખરો? એ મહામાનવ મરવા તૈયાર હતો, પરંતુ કોઇને મારવા માટે તૈયાર ન હતો. એનું જીવન ખુલ્લી કિતાબ જેવું હતું. એ માણસનો એક્સ-રે આખી દુનિયાને જોવા મળ્યો. ફોટોગ્રાફ છેતરે, પરંતુ એક્સ-રે કદી ન છેતરે. એણે લોકોને કહ્યું: ‘મરતાં પણ સત્ય ન છોડવું.’ ૧૯૪૮ની ત્રીસમી જાન્યુઆરીની સાંજે એણે દેહ છોડ્યો, પણ સત્ય ન છોડ્યું. એના પવિત્ર જીવનનો છેલ્લો ઉદ્ગાર હતો: ‘હે રામ.’
.
ઇ.એમ. ફોસ્ર્ટરની માન્યતા હતી કે આપણી શતાબ્દીના શ્રેષ્ઠત્તમ પુરુષ તરીકે ગાંધીજીને માનવામાં આવે. આર્નોલ્ડ ટોયાન્બીને દ્રઢ વિશ્વાસ હતો કે એવું જ માનવામાં આવશે. ડૉ. એ. એમ. હોમ્સે કહ્યું હતું: ‘ગાંધીજી ગૌતમ બુદ્ધ પછીના શ્રેષ્ઠતમ ભારતીય હતા અને ઇસુ ખ્રિસ્ત પછીના શ્રેષ્ઠતમ માનવી હતા.’ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને ૨૭મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૩૧ને દિવસે લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું:
.
આદરણીય મિસ્ટર ગાંધી,
.
મારા ઘરે આવેલા તમારા મિત્ર સુંદરમની હાજરીનો લાભ લઇને હું તમને થોડીક લીટીઓ પાઠવી રહ્યો છું. તમે તમારાં કાર્યો દ્વારા એવું બતાવી આપ્યું છે કે હિંસા સિવાય પણ સફળ થઇ શકાય છે. આપણે આશા રાખીએ કે તમારું ઉદાહરણ તમારા દેશની સરહદો પાર કરીને બધે પ્રસરી જશે અને એક એવી આંતરરાષ્ટ્રીય સત્તાની સ્થાપનામાં મદદરૂપ થશે, જેને સૌ આદર આપે અને જે નિર્ણય લેશે તથા યુદ્ધમૂલક સંઘર્ષોનું સ્થાન લઇ શકશે.
.
તમારો,
.
એ. આઇન્સ્ટાઇન
.
મને એવી આશા છે કે હું તમને કોઇ દિવસ રૂબરૂ મળી શકીશ.
.
‘‘‘
.
શું ગાંધીજી અવ્યવહારુ મહાત્મા હતા કે?  જો સાચું બોલવાની ટેવ અવ્યવહારુ બાબત હોય તો એક વર્ષ માટે કાયમ જૂઠું બોલવાનો સંકલ્પ કરી જુઓ! એક જ વર્ષમાં તમને ખબર પડી જશે કે તમારા મિત્રો તમારા પર ભરોસો મૂકવા તૈયાર નથી. કદાચ તમારી પત્ની કે બહેન કે માતા પણ તમારા પ્રત્યે અણગમો ધરાવવા લાગશે. એક જ વર્ષમાં તમે બિઝનેસમાંથી કે નોકરીમાંથી લગભગ ફેંકાઇ જશો. જો અહિંસા કરતાં હિંસા વધારે વ્યવહારુ હોય તો જીવનમાં ડગલે ને પગલે હિંસા આચરવાનું શરૂ કરી જુઓ! કદાચ એક જ મહિનામાં તમે જેલભેગા થશો અને તમારી કિંમત ફૂટી કોડીની થઇ જશે. શું સ્વચ્છતાનો આગ્રહ રાખનારા ગાંધીજી અવ્યવહારુ હતા? તો તમારે અસ્વચ્છતા જાળવવાની ઝુંબેશ શરૂ કરવી જોઇએ.
.
જો શરાબનું વ્યસન વ્યવહારુ હોય તો ગરીબ લત્તાઓમાં જઇને માંડ ગુજરાન ચલાવતી પત્નીઓની અવદશા નજરે નિહાળજો. જો સાદો આહાર અવ્યવહારુ જણાય તો કેવળ પાંચ વર્ષ માટે મિષ્ટાન સાથે તળેલો અને તીખો તમતમતો આહાર જ લેવાનો સંકલ્પ કરી જુઓ! શું કોઇ પણ શાણો મનુષ્ય શાંતિને ‘અવ્યવહારુ’ ગણીને મારામારી અને કાપાકાપીથી ભરેલા હુલ્લડ કે યુદ્ધને વ્યવહારુ ગણી શકશે? તો તો જગતના સૌ ડાહ્યા મનુષ્યોએ અફઘાનિસ્તાન, લિબિયા, ટ્યુનિશિયા, સિરિયા કે યેમનમાં સેટલ થવા માટે પડાપડી કરવી જોઇએ.
.
અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનો બાળકોને માનવ-બોમ્બ તરીકે ઉપયોગમાં લે છે. બોલો ક્રૂરતા વ્યવહારુ કે કરુણા? ખરી વાત એ છે કે: સત્ય જ વ્યવહારુ છે, અસત્ય નહીં. અહિંસા જ વ્યવહારુ છે, હિંસા નહીં. શાંતિ જ વ્યવહારુ છે, યુદ્ધ નહીં. સ્વચ્છતા જ વ્યવહારુ છે, અસ્વચ્છતા નહીં. જે ગામમાં રહેતો પ્રત્યેક માણસ ગુંડો, ચોર કે લફંગો હોય એવું ગામ કદી પણ ટકી ન શકે. ધર્મ જ વ્યવહારુ છે, અધર્મ નહીં. ધર્મ એટલે જ માનવધર્મ.
.
સંસારમાં ક્યારેક એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે, જેમાં બે દેશો વચ્ચે યુદ્ધની નોબત ખડી થાય છે. એવે વખતે કોનો પક્ષ લેવો? સત્ય જ્યારે આવી આકરી કસોટીએ ચડે ત્યારે સાપેક્ષતા (relativity) આપણી મદદે આવે છે. ગાંધીજી આવે વખતે શું કરે? સાંભળો:
.
યુદ્ધમાત્રને હું સર્વથા ખરાબ ગણું છું,
પરંતુ લડતના બે પક્ષોના
આશયો તપાસીશું તો આપણને
માલૂમ પડશે કે:
એક સાચો છે અને બીજો ખોટો છે.
દાખલા તરીકે અ જો બ નો
દેશ પચાવી પાડવા માગતો હોય
તો બ દેખીતી રીતે જ અન્યાયનો
ભોગ બન્યો છે.
બંને શસ્ત્રોથી લડે છે.
હિંસક યુદ્ધમાં હું માનતો નથી,
તેમ છતાં ન્યાયી ધ્યેયવાળો બ
મારા નૈતિક ટેકાને તથા આશીર્વાદને પાત્ર છે.
.
(‘હરિજન’, ૧૮-૦૧-૧૯૪૨)
.
અમેરિકાના ‘Time’ મેગેઝિનના કવર (Volume XVII, November ૧૯૩૦) પર ગાંધીજીની તસવીર પ્રગટ થઇ હતી. ગાંધીજી ત્યારે ૬૧ વર્ષના હતા. એમની પાસે સત્ય સિવાયની બીજી કોઇ મિલકત ન હતી, અહિંસા સિવાયનું બીજું કોઇ શસ્ત્ર ન હતું અને પ્રાર્થના સિવાયની બીજી કોઇ શક્તિ ન હતી. આમ છતાં બ્રિટિશ સલ્તનતને સૌથી વધારે ડર ગાંધીજીનો લાગતો હતો. આજની પરિભાષામાં આવી અંદરની તાકાતને ‘સોફ્ટપાવર’ કહી શકીએ.
.
દુનિયાને બંદૂકપાવર, બોમ્બપાવર અને મિસાઇલપાવર કેવો પ્રભાવશાળી હોય તે તો સમજાય છે, પરંતુ સત્યપાવર, કરુણાપાવર અને પ્રેમપાવર કેવો પ્રભાવશાળી હોય તે નથી સમજાતું. પરિણામે માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ (જુનિયર) કહેતા કે આજનો જમાનો ‘ગાઇડેડ મિસાઇલ અને અનગાઇડેડ મનુષ્યો’ દ્વારા પેદા થતી સમસ્યાઓની પજવણી પામ્યો છે. આજની અશાંત, અસ્વસ્થ અને અકરુણાવાન દુનિયામાં યુદ્ધ વિનાનો એક મહિનો પણ જતો નથી.
.
કેટલાક ઇસ્લામી દેશો એવા છે, જ્યાં મારામારી કે કાપાકાપી વિનાનો એક કલાક પણ જતો નથી. ઇજિપ્તમાં તખ્તપલટો થયો તેમાં ખૂબ જ ઓછી હિંસા થઇ છે. વિચાર આવે કે: આપણે આજે અફઘાનિસ્તાનના નાગરિક નથી તેથી કેટલા નસીબદાર છીએ! વિશ્વશાંતિ આપણું સમણું છે અને યુદ્ધ દુનિયાની વાસ્તવિકતા છે. હૃદયમાં ઊગેલી પંક્તિઓ આજે ગાંધીજયંતી છે તેથી અહીં પ્રસ્તુત છે:
.
માનવતાને થયું
કે એવરેસ્ટનું આરોહણ કરું.
ગાંધીજીએ એ ઇચ્છા પૂરી કરી!
.
પાઘડીનો વળ છેડે
.
અસહકાર અને અસહકારીઓની
મશ્કરી કરનારાઓ ઘણી વાર
મેલી ટોપી, ઢંગધડા વિનાનાં કપડાં,
વધેલી હજામત વગેરેને
અસહકારીઓનાં લક્ષણો ગણે છે.
પણ મહાત્માજી જેવી સ્વચ્છતા
બહુ ઓછા રાખતા હશે.
શ્રીમતી સરોજિની નાયડુએ એક વાર
કહેલું કે મહાત્માજી
એક યુવતી જેવી ચીવટ
શારીરિક સ્વચ્છતા માટે રાખે છે.
તેમના નખ પણ સ્વચ્છ હોય છે.
તેમની હજામત ચડેલી તો
કોઇએ જોઇ નહીં હોય.- રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
.
(રા. વિ. પાઠક ગ્રંથાવલિ-૩, પાન ૬૫૬)

.

( ગુણવંત શાહ )

.

( સૌજન્ય : દિવ્યભાસ્કર )