જરૂરી બસ ઝૂકી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !
નડે તારું ચૂકી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !

તિમિર ઘેરી વળે એવી અમાસી ઘોર નિદ્રાથી;
સફળ તારું ઊઠી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !

ગમે તે માર્ગથી પ્યારે, કમળ ચરણો સુધી તારું
થશે સાર્થક પૂગી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !

ન જો દીવો કે ફાનસ, મીણબત્તી પણ ફક્ત જોજે,
પતંગાનું કૂદી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !

પરમ આકાશ છે એ તો નથી ત્યાં ભેદ મારગનો;
તજી ડાળી ઊડી જાવું, શિવાલય હો કે મસ્જિદ હો !

( હરકિસન જોષી )

૧.
પારદર્શકતા પણ
અભેદ્ય દીવાલ લાગવા માંડે
એવા તદ્રુપ ઐક્યની અભિપ્સા
જો પરમ ગતિ હોય તો,
એ દિશાની અંતિમે
-તારા દ્વારે આવીને ઊભા રહેવાની
આકરી જહેમત મેં લીધી છે.
હવે,
એ અભેદ્ય દીવાલને ખેરવી નાખવાની
તણખલું ઉપાડવા જેવી
હળવી જહેમત તો
તું લે…!!

૨.
ભલે દૂર દૂરની
પરંતુ,
સામસામી બારીમાં ઊભા રહી
કોઈ જોઈ ન જાય એવી તકેદારી સાથે
આંગળીઓનાં ઈશારે
બહેરા-મૂંગાની ભાષામાં
વાત કરતાં ત્યારે
સહજ રીતે સમજાઈ જતી વાતો
લાંબા ગાળા પછી
આજે
એકબીજાના મોઢામોઢ
અડોઅડ ઊભા રહી ઘાંટા પાડીને બોલવા છતાં
કેમ નહીં સમજાતી હોય ?!

( અનિલ દેવપુરકર )

અમારી છે આંખો અમારાં છે ચશ્માં કહે તારા દર્શનથી શું ભાન આવે ?
તમારા છે ગ્રંથો તમારી જ વાણી કહો કેમ કરતાં મને ગ્યાન આવે ?

મને તું જમાના ન બતલાવ રસ્તા જનમ આ કે પછીના જનમના
મને ક્યાં ખબર છે કે જન્મો તે શું છે અમે તો હતાં ત્યાં ઘણાં ગામ આવે.

અમે ‘કોણ હું ?’ જેવી પરવા કરી નહીં, ન પૂછી તને મેં તમારીયે ઓળખ
ઘણાં હોય પાત્રો ઘણી હોય ઘટના બીજું તો કહાણીમાં શું કામ આવે ?

અમે કંઈ ન જાણ્યું નથી કાંઈ માંડ્યું જરા બસ આ બેસીને ગીતો જ ગાયાં
અને ફક્ત ભરકંઠ પીવાનું સમજ્યા ભલે જામ આવે કે અંજામ આવે

અમારે નથી કોઈ મંજિલ કે સસ્તા ખૂટે કે વિસામેય રોકાઈ જઈએ
મુકામો ઉતારા બધુંયે અમારું આ મારગની માટીમાં રમમાણ આવે

ના ભણવું ન ગણવું રખડવું રઝડવું મને ક્યાંય પુસ્તકનાં પાનાં અડ્યાં નહીં
મને જે અડ્યા તે તરતમાં હવા થઈ તરતમાં નદી થઈને જો આમ આવે

( ધ્રુવ ભટ્ટ )

દરિયા ! ઓ દરિયા ! ડુબાડી તો જો;
સૂરજ ! ઓ સૂરજ ! દઝાડી તો જો.

આંખો ઓ આંખો ! છે ચેલેન્જ મારી,
લીલાંછમ બે સપનાં બતાડી તો જો.

ગગન ! ઓ ગગનિયા ! તને કહું છું,
મને તારલા જેમ પછાડી તો જો.

ઘણાં વર્ષથી હું સદેહે અહીં છું,
અહીંથી મને તું ઉખાડી તો જો.

થયા બંધ શ્વાસો ને લોહી અટકતું-
નિર્જીવ છું; પણ, ઉપાડી તો જો.

( ચિનુ મોદી )

વન નજીકના એક નાનકડા કસબામાં હું રહું છું.
થોડાંક ઘરોની વસ્તીવાળા આ કસબામાં
આજકાલ ભયનું વાતાવરણ છે.
પાસેના જંગલમાંથી વાઘ આવીને ઉપાડી જાય છે
બાહર સૂતેલા જણને.
કસબાના પુરુષો રાતપાળી કરીને
વારાફરતે પહેરો ભરે છે.
મારી ઝૂંપડીના ઓટલા પર સૂતેલી હું,
કલ્પના કરી રહી છું એ વાઘની.
કેવો કદાવર હશે એ ?
એના શક્તિશાળી પંજાથી
એ મને પકડમાં લેશે,
મારા પગ ખેંચીને ઢસડી જશે જંગલમાં…
કે પછી કમરથી ઊંચકીને
દોડી જશે પલકવારમાં ?
એ ઉગામશે એના તીક્ષ્ણ નખ
અને ઉઝરડા પાડશે મારી ત્વચા પર
એ વખતે રોમાંચની એક કંપારી
જરૂર ફરી વળશે મારા શરીરમાં.
મને ખાઈ જતાં પહેલાં
એ એક નજર પરોવશે મારી આંખોમાં ?
મને જોવી છે
એની બે સળગતી આંખો.
પછી ભલે, એ કરી નાખે મને હતી ન હતી.
મારે પાર કરી જવી છે,
વન અને કસબા વચ્ચેની
એ સીમા.

( મનીષા જોષી )

જો તમે પ્રવાસ નહીં કરો,
પુસ્તકો વાંચશો નહીં,
જો તમે જીવનનો રવ નહીં સાંભળો,
તમે તમારી પીઠ નહીં થપથપાવો-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

જો તમે તમારું આત્મગૌરવ ગુમાવશો,
તમે બીજાની મદદ લેવામાં કતરાશો-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

જો તમે તમારી આદતોના ગુલામ બની જશો,
દરરોજ એ જ જાણીતા માર્ગ ઉપર ચાલ્યા કરશો,
જો તમે તમારી ઘરેડ છોડશો નહીં,
જુદા-જુદા રંગ પહેરશો નહીં,
અને તમે અજાણ્યા સાથે બોલશો નહીં-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

જો તમે આંખને ચમકાવતી અને
હૃદયના ધબકારને તેજ કરતી
આવેગોની અનુભૂતિની અને
તેનાં બળૂકાં સંવેદનોની અવગણના કરશો-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

તમે તમારા કાર્યસ્થળ અને સ્નેહ-સંબંધથી સંતુષ્ટ ન હોવા છતાં
જો તે બદલશો નહીં,
સલામતી સામે અનિશ્ચિત જોખમ નહીં ઉઠાવો,
જો તમે તમારાં સપનાં પાછળ દોડશો નહીં-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

જો તમે જીવનમાં એક વાર પણ
વાજબી સલાહથી
જાતને,
દૂર ભાગી જવા નહીં દો-
તો તમે ધીમે-ધીમે મૃત્યુ તરફ ધકેલાશો.

( પાબ્લો નેરુદા, અનુ. છાયા ત્રિવેદી )

૧.
ભિખારણ વૃદ્ધ માજીના
વાટકામાં
મેં કડકડતી દસ રૂપિયાની
નવી નક્કોર નોટ જેવી
નાખી પરોઢ….

૨.
આકાશની હવેલીના
દ્વાર ખૂલતા
એક હૂર જેવી પરોઢ
ઊતરતી હતી
પંખીના ટહુકાના પગથિયેથી…

૩.
પરોઢે
ફૂલો પણ
સ્નાન કરે છે
ઝાકળની ગંગામાં…

૪.
પરોઢ પણ નૃત્ય કરે છે
આકાશના
ભવ્ય સ્ટેજ પર…

૪.
દૂધની જેમ
છલકાઈ ગઈ છે-
પરોઢ
ભરવારણના બોઘરણેથી….

૫.
ગમગીન આકાશના પોપચામાંથી
ખરે છે
પરોઢના આંસુ….

૬.
પરોઢનાં તોફાની બાળકો…
કાંકરા નાખતા ગયા ને
તરંગો થતા ગયા
આકાશના શાંત તળાવમાં….

૭.
પરોઢનાં ઘેટાં
લઈને દૂર દૂર
નીકળી જાય છે
સૂરજ નામનો ભરવાડ…

૮.
હનુમાનજીની જેમ
આકાશ પણ
છાતી ચીરીને દેખાડે છે
રામજી જેવી પરોઢ…

૯.
જુદા જુદા એંગલથી લેવાયેલી
મેં પરોઢની તસવીરો
એક પછી એક જોઈ
આકાશના આલ્બમમાં…

( અબ્દુલ ગફાર કાઝી )

મારે
નથી જાણવો
સૂર્યનો ઈતિહાસ
કે
નથી સમજવું
પ્રકાશનું વિજ્ઞાન
કે
નથી માંડવું
કિરણોનું ગણિત
આ ક્ષણો
તો બસ
બે-ઘડી ઊભવું છે
પરોઢના
હુંફાળા તડકામાં !!

( રાકેશ હાંસલિયા )

મારી અંદર બેખબર “હું” લાંગરે છે, ચોર પગલે,
જાણું પીછાણું હજી ત્યાં પાંગરે છે, ચોર પગલે.

મેં ઉતારી વસ્ત્રને ખુલ્લી કરીને જોઈ લીધી,
જાત સાલ્લી આયનાને છાવરે છે, ચોર પગલે.

છેક જાગ્યો છું હજી છેલ્લા પ્રહરમાં ઊંઘમાંથી,
કાળ તો ભવની પથારી પાથરે છે, ચોર પગલે.

ધાબળી ઓઢીને ભગવી નીકળ્યો ને કામળીમાં,
ભૂત ઈચ્છાનું તરંગી ભાંભરે છે, ચોર પગલે.

એક-બે ટહુકા મૂકીને ઊડી ગયું છે, ચોર પગલે,
ઝાડને પંખી ફરીથી સાંભરે છે, ચોર પગલે.

( પરેશ સોલંકી )

વૈશાખની
વહેલી સવારે
ઝાકળને ઝુલાવતી ડાળે
સ્વપ્ન ચૂંટતી મોગરાની કળીને જોવા
દોડતો હાંફતો
બારીએ આવીને ઊભો
પણ અચાનક
આકાશમાં ઊડતી સમડીને જોવા
ઊંચી થયેલ મારી પાંપણને જોઈ
ટગલી ડાળે બેઠેલા
કાગડા સાથે
ગૂફતેગુ કરતો ગુલમહોર
ઝીણી નજરે મને નિરખતો
હિલોળા લેતા પવન સંગે
ખિલખિલાટ હસતો
ખેરવવા માંડ્યો એક પછી એક
લાલ ચટક ફૂલોને…

( પ્રીતમ લખલાણી )