(૧)
દીવડા પ્રજવાળવાની રાત છે.
અંધકારો બાળવાની રાત છે.

જેમના પગમાં ભરેલો થાક છે,
તેમને સંભાળવાની રાત છે.

ભગ્ન સ્વપ્નોની કરચને મોજથી,
આભમાં ઉછાળવાની રાત છે.

પ્રેમ, હિંમતને ઈરાદાના નવા,
દ્રાવણો ઉકાળવાની રાત છે.

આપણી શ્રદ્ધાનો સૂરજ ઉગશે,
એ જ આશે ગાળવાની રાત છે.

( પરાજિત ડાભી )

(૨)
કોઈને જૂઓ અને
તમારી અંદર રંગોલી પૂરાઈ જાય ત્યારે સમજવું કે
આજે દિવાળી છે
સાવ સૂરસૂરિયા જેવા અસ્તિત્વને લઈને ફરતા હો
અને
અચાનક કોઈનો ઉષ્ણ શ્વાસ અડી જતામાં
તમે આખે આખા ફૂટી જાવ
ત્યારે સમજવું કે
આજે દિવાળી છે !
વૃક્ષમાંથી લાકડું થઈને બારણું બની ગયેલા
તમારા સમયને કોઈની નજરુંનું લીલું તોરણ બંધાય
ત્યારે સમજવું કે
આજે દિવાળી છે !
સાવ કડવી વખ જેવી ઉદાસી વાગોળતા વાગોળતા
તમે જૂના ડબ્બા ખોલતા હો
અને અચાનક કોઈની મીઠી યાદ sweetનું સ્વરૂપ લઈને મળી આવે
ત્યારે સમજવું કે
આજે દિવાળી છે !
જમણો હાથ ડાબા હાથને પણ ન કળી શકે એવા ગાઢ અંધારમાં
તમે બેઠા હો
અને
તમારા સાવ અંદરના ઓરડે આવીને કોઈ
દીવડો જલાવી જાય
ત્યારે સમજવું કે
આજે દિવાળી છે…

( હેમંત ગોહિલ ‘મર્મર’)

(૩)
સબરસ બને જો આદમી, કાયમ દિવાળી,
હો જિંદગીમાં સાદગી, કાયમ દિવાળી.

પકવાન લાખો ના મળે તો ચાલશે, બસ
છે ડુંગળી ને ભાખરી, કાયમ દિવાળી.

જપ-તપ ફક્ત દેખાવ, મનમાં દાવપેચો,
દિલમાં કરી દો આરતી, કાયમ દિવાળી.

આ રંગરોગાનો કરીને ઢાંકશો શું ?
ભીતર ભરી દો ગુલછડી, કાયમ દિવાળી.

મેલું રહે છે મન, ભલે ને ઊજળું તન,
સબરસ બને જો આદમી, કાયમ દિવાળી.

( દિનેશ દેસાઈ )

મારા માથે આકાશ છે, પણ મારું આકાશ ક્યાં છે ?
સૌના મુખે ભાષા છે, પણ મારી ભાષા ક્યાં છે ?
મને શોધ છે-
મારા નામે અંકિત થાય એવા સર્જનાત્મક સમયની;
મને શોધ છે-
મારા કામને કોળાવી દે તેવા વિસ્મયની;
મારી પાસે પગલાં છે,
પણ એના માટે જાગતો-ઝૂરતો રસ્તો ક્યાં છે ?
મારો પંડનો પડછાયો છે,
પણ એની ખબર લે એવો ઓલિયો-ફિરસ્તો ક્યાં છે ?
મને શોધ છે-
મારા અવકાશને કલ્લોલાવે એવા કલરવની;
મને શોધ છે-
મને પંખાળો કરે એવા પવનના પનોતા પદરવની;
મારી પાસે દરિયો છે,
પણ તળિયાના તેજના મનમોજી મરજીવા ક્યાં છે ?
મારી પાસે દુનિયા છે,
પણ દૈવતના દેશના અમિયલ દ્રષ્ટિના દીવા ક્યાં છે ?

( ચંદ્રકાંત શેઠ )

તને ગમતીલાં સપનાની આપું હું કાલ !
ચા, હળવેથી લે !

તને લાગે કદીક સાવ સૂકેરું પાન
પણ ભીતરમાં લીલ્લીછમ વેલી
તને લાગે બહાર ક્યાંક કોરું કટ્ટાક
પણ અંતરમાં ભવ-ભવની હેલી
લાવ, લીલ્લેરું-ભીન્નેરું રોપી દઉં વ્હાલ,
ચાલ, હળવેથી લે !

તને સાચ્ચેરું કહેવાનું હોય જ
તો કહી દઉં કે જ્યારુકથી તેં મને ઝીલ્યો
ત્યારુકથી ફાંટ ફાંટ ચોમાસું ફળિયે
ફાલ ફટ્ટાક દઈ ફોરમનો ખીલ્યો
મજ્જાની મોલ્યાતું આપી અબ્બી હાલ,
ચાલ, હળવેથી લે !

( વિશાલ જોષી ‘સ્નેહ’)

ભાઈ ! હું તો માણસ હોવાની એક ભૂલ
સૌથી જુદાં છે મારા રસ્મો રિવાજ
અને સૌથી જુદાં છે ઉસૂલ
ભાઈ ! હું તો માણસ હોવાની એક ભૂલ

દરિયો કે સહરા કે મોજાં કે આંધીનો
સમજું છું એક જ સાર
હલ્લેસે હલ્લેસે કાપું છું રેતીને
પહોચું છું દરિયાની પાર
ઝાકળને આપું છું મૃગજળનું નામ
અને કંટકને કહું છું હું ફૂલ
ભાઈ ! હું તો માણસ હોવાની એક ભૂલ

હાથોની ઉષ્મા ઓગાળી પથ્થરને
મેં તો પીધા છે મોંઘેરાં પાણી
કાળમીંઢ ઇશ્વર ને તોડી તડાક
મેં તો વહેતી કરી છે સરવાણી
ધરતીના કણકણમાં ફાલી છે શાખાઓ
આકાશે મારા છે મૂલ
ભાઈ ! હું તો માણસ હોવાની એક ભૂલ

( હનિફ સાહિલ )

ટગર ટગર ના જોશો; આ તો અઢી અક્ષરની વેણુ
વગર વગાડ્યે વાગી ઊઠે; જેવું જેનું લહેણું…

આંગળીએ જે વાત ઝૂરતી
સૂરમાં ઢળતી જાય
ફૂંક વસી જેની અંદર
અખંડ દીવો થાય

શુકનવંતા વેળા પહેરાવે અમને સૂરનું ઘરેણું
વગર વગાડ્યે વાગી ઊઠે; જેવું જેનું લહેણું…
અઢી અક્ષરની વેણુ…

આરપાર વીંધાતું કોઈ
એક તાર થઈ વાગે
ગીત હશે કંઈ એવું ગેબી
નભ પણ નાનું લાગે !

સપ્તકની યે પાર હતું એ કોઈ પરમનું કહેણું
વગર વગાડ્યે વાગી ઊઠે; જેવું જેનું લહેણું…
અઢી અક્ષરની વેણુ…

( ગાયત્રી ભટ્ટ )

એક રાધાના સ્મિતનો ઊડ્યો રે એવો અમરત છાંટો
કે ભીતરના શ્યામને વાગે છે રાતદિન વિરહનો કાંટો

હૈયાનાં રંગે અંતરનો અસલી ચંદરવો એ દેખાડે
ને લાગણીના વંદાવનમાં ગોકુળ જન્મે એવું જીવાડે

જાણે સ્વર્ગ પણ લઈ રહ્યું મારી ફરતે સતત આંટો…

કાગળ ને કલમ બધું ઊડીને થઈ જાય છે પંખી
જાજમ થઈને જીવ પથરાય હવે કુમકુમ પગલાં ઝંખી

શ્વાસે શ્વાસે સમરણ એનું સંગીત, નહિતર સન્નાટો…

( ચંદ્રેશ શાહ )

તારા તે નામનો પહેલો અક્ષર લઈ,
મેંદી રચી છે મારા હાથમાં,
મેંદીનો લાલઘુમ રંગ ચડે એવો,
કે, આવે ના કોઈ વિસાતમાં.

નાજુક હથેળીની એકાદી રેખામાં,
લખ્યું’તું આપણું તો મળવું,
ધાર્યું નહોતું, કે સાવ આટલુંયે સહેલું છે,
મળવાની ઈચ્છાનું ફળવું.
જોજનો દૂર સુધી એકલા ચાલીને,
હાશ ! મળ્યું કોઈ જીવતરની વાટમાં,
તારા તે નામનો પહેલો અક્ષર લઈ,
મેંદી રચી છે મારા હાથમાં.

મેંદીની મહેક મહેક ભીની સુગંધ,
વળી લાગણીનો ભીનો સંબંધ આ,
હોઠેથી બોલાય ના, આંખેથી કહેવાય ના,
કેવો આ કેવો ઉમંગ આ ?
રોજ રોજ નામ તારું ઘૂંટ્યા કરું છું,
પછી ડૂબ્યા કરું છું તારી યાદમાં,
તારા તે નામનો પહેલો અક્ષર લઈ,
મેંદી રચી છે મારા હાથમાં….

( આશા પુરોહિત )

દરિયે બેસો તો તમે સાચા,
દરિયાને જોઈ તમે મૂંગા થઈ જાવ અને દરિયાને ફૂટે છે વાચા.

આંખો પણ એક રીતે દરિયો કહેવાય
એમાં તરતા ન આવડે તો ડૂબો;
દરિયો તો એક તક આપી પણ દે
નથી આંખોમાં કોઈ મનસુબો.

દરિયાનું પાણી તો પાકટ કહેવાય, સાવ આંખ્યું ના નીર રહ્યા કાચા.
દરિયાની વાણીની વાત કરું તમને
તો મારી આ વાણીનું શું ?
બીજાં તો ઠીક બધાં ચૂપ થઈ સાંભળે
પણ દરિયાનાં પાણીનું શું ?

દરિયાના ઘુઘવાટો સામે આ મારા શબ્દો પડે છે ટાંચા
દરિયે બેસો તો તમે સાચા.

( સ્નેહલ જોષી )

તમે પહેલા પાણીથી તમને દઝાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે,
તિરાડો બની જાય જે ક્ષણે પહાડો!-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

તમે એવું ધારીને જોયા કરો તો એ સંભવ છે બારી જ આકાશ થઈ જાય,
પરંતુ પ્રથમ એવું ધારી બતાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

આ નક્ષત્રો નભગંગા ખાબોચિયું છે ને એમાં કોઈ પગ પખાળી ગયું છે,
જ્યેં ધરતી લાગે બસ એક નાનો ખાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

પ્રથમ આખા જગથી જે નીચે હો એવું બનાવો તમારું અલગ એક આસન,
પછી ત્યાંથી તમને તમે ખુદ પછાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

અહર્નિસ ક્ષિતિજે આ ઝૂલ્યા કરે એવો બાંધ્યો છે કોણે સમય નામે હીંચકો ?
ઉઠાડો નહીં જોવા-ખુદને જગાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

તમે વૃક્ષને જ્યાં-જ્યાં મારો કુહાડો; ઉઝરડાને બદલે નવી ડાળ ફૂટે,
ચલાવી શકો એ રીતે જો કુહાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

ખીલે જે રીતે ફૂલ ક્યારીના ખોળે; ખૂલે જે રીતે એની સૌ પાંદડીઓ,
‘જિગર’! શ્વાસનાં એમ ખોલો કમાડો-પછી શબ્દનાં સૌ રહસ્યો ખૂલે છે.

( જિગર જોષી ‘પ્રેમ’ )

કયા તે અમરતે અમને જબાન દીધી છે
કયા પિયાલે કલમને જબાન દીધી છે

શબ્દપરસ્ત ઈસમને જબાન દીધી છે
મેં એના રહમોકરમને જબાન દીધી છે

હે ગેબ! તારા અગમને જબાન દીધી છે
કીડીના નકશેકદમને જબાન દીધી છે

ખુદાની વાત કરું કે હું ખુદની વાત કરું
અગરપરસ્ત કલમને જબાન દીધી છે

ગઝલનુમા કરો છો તરજુમા ઈશારાના
કવિ! તમે તો મભમને જબાન દીધી છે

દીવામાં ઝળહળ્યાં પૂર્યા ઉજાસને બદલે
ગહન ને ગૂઢ જખમને જબાન દીધી છે

ગઝલ લખું છું પગથિયાં ચડું છું એમ હજી
મેં જાતરાના મરમને જબાન દીધી છે

હું ઝીણા ઓટલાની વાત પણ ગઝલમાં કહીશ
હે મીરાંબાઈ! મેં તમને જબાન દીધી છે

( લલિત ત્રિવેદી )