મીરાંબાઈ-મહેશ શાહ

સુપણે આવે રે
એને હૈયે વરતે સાંવરાની આણ
એને સુપણે આવે ને કરે દર્શનની લ્હાણ
એને સુપણે આવે રે એનો સાંવરો

ગઢના આ કાંગરાનો ભો નથી બાઈને
મથરાવટી મેલી કરી એણે તો ચ્હાઈને
એને બાકી સંસાર ઝાડી-ઝાંખરા ને પ્હાણ
એને સુપણે આવે રે એનો સાંવરો

તડકો ને ટાઢ એને સુખદુ:ખની ક્યાં પડી ?
સાંવરાના સંગની શું જણસ કાંઈ સાંપડી !
એને ભગવા તે રંગની પિછાણ
એને સુપણે આવે રે એનો સાંવરો

નીંદ ને ઉજાગરાને બેઉ બાજુ ઘેરતું
શૂળ એક મીઠું એના હૈયાને હેરતું
એના દર્દને જાણે તો કોઈ જાણે સુજાણ
એને સુપણે આવે રે એનો સાંવરો

( મહેશ શાહ )

આવ ડૂબીએ-જગદીપ ઉપાધ્યાય

બે કાંઠે છલકતી આંખો ભરપૂર, વહે નસનસમાં પૂર, આવ ડૂબીએ,
ડૂબવાની મોસમ છે ફાટે છે ઉર, નથી ડૂબવાનું દૂર, આવ ડૂબીએ.

લીલા ટહુકાની સંગ લઈએ હિલ્લોળ, આજ બહાના ના ખોળ, આવ ડૂબીએ,
નીતરતાં ફૂલોની ઊડે છે છોળ, એમાં થઈએ તરબોળ, આવ ડૂબીએ.

જીવનમાં મોતી ના કોઈ મળે દામ, ના તો છીપલા કે નામ, આવ ડૂબીએ,
કારણ વિણ ડૂબ્યા એ પામ્યા છે રામ, તો એમ જ ને આમ, આવ ડૂબીએ.

મિથ્યા શું તર્કો, સંશય ને વિવાદ, શું જૂઠી ફરિયાદ, આવ ડૂબીએ,
પ્રેમ તણો મહેરામણ પાડે છે સાદ, મેલી જગના સૌ વાદ, આવ ડૂબીએ.

તું ધાર મને જળ, તને ધારું તળાવ, બની ભીનો બનાવ, આવ ડૂબીએ,
જીવવાનો અર્થ ક્યાંક ડૂબવું ઘટાવ, તજી કોરો અભાવ, આવ ડૂબીએ.

( જગદીપ ઉપાધ્યાય )

હરપળ-દિવ્યા રાજેશ મોદી

હું તને માંગતી રહી હરપળ,
વાંચ મારી નજરમાં તું કાગળ !

પ્રેમની જોઈ લો પરાકાષ્ઠા;
આંખ ભીની હતી, હૃદય વિહ્વળ !

કેટલા સ્વપ્ન રાતને ચૂભ્યાં ?
એ જણાવે પથારી પરનાં સળ !

જિંદગીભર મને રહી અવઢવ,
નામ તારું પ્રણય હતું કે છળ ?

સાથ થોડા સમયનો નિર્મિત છે,
તે છતાં ફૂલને ગમે ઝાકળ !

હું નદી તો બની શકું કિન્તુ;
બંધ કોઈ નથી, નથી ખળખળ !

દ્વાર હૈયાના બંધ છે તો યે,
ખટખટાવે છે કોણ આ સાંકળ ?

( દિવ્યા રાજેશ મોદી )

જાગે છે-હનીફ સાહિલ

જ્યાં સુધી જાય નજર જાગે છે,
એમ આ અશ્રુસભર જાગે છે.

પાંપણો પર સજાવી શમણાંને,
એ હરેક પળ ને પ્રહર જાગે છે.

આજ કંઈ એનું સ્મરણ છે ઓછું,
દર્દની ધીમી અસર જાગે છે.

શાશ્વત એ તરસ બુઝી જાશે,
આ અધર પર એ અધર જાગે છે.

દોડતું, હાંફતું ને અથડાતું,
આ અજંપાનું નગર જાગે છે.

જ્યાં સુધી ફરશે મણકાં માળાના,
ત્યાં સુધી એની જિકર જાગે છે.

લે કલમ હાથમાં હનીફ હવે,
શે’ર કહેવાનો હૂનર જાગે છે.

( હનીફ સાહિલ )

मित्रता मैदानी नदी की तरह शांत होती है-आलोक टंडन

आजकल सोशल मीडिया पर दोस्ती की बहार है किंतु क्या इसे सच्चे अर्थों में दोस्ती कहा जा सकता है ? सिर्फ पसंद/नापसंद या कभी कोई टिप्पणी कर देने मात्र से दोस्ती जिंदा तो रह सकती है पर परवान नहीं चढ़ सकती। उसके लिए तो साथ-साथ, साझा अनुभव जरूरी है। हमारे जीवन में मित्रता की दो भूमिकाएं ऐसी हैं, जो उसे एक आदर्श का दर्जा देती है। हम सभी, जीवन के किसी मोड़ पर ठोंकरे खाकर गहरी हताशा में डूब जाते हैं। ऐसे में मुरझाए मन को फिर से खिलने लायक बनाने में मित्र बहुत काम आते हैं। उनका निःस्वार्थ प्रेम ही हमें फिर खड़े होकर जीवन का सामना करने की शक्ति देता है। तभी तो आचार्य रामचन्द्र शुक्ल ने मित्र को औषधि समान माना है। अपने आपको समझने, अपना सर्वोत्तम विकसित करने में मित्र बिना किसी एहसान के मदद करते हैं, जो हमें अपने जीवन का अर्थ पाने में दूर तक साथ देते हैं। यह सही है कि सभी दोस्त ऐसे नहीं होते किंतु ऐसा एक भी दोस्त मिलना या स्वयं होना, जीवन को ईश्वरीय वरदान है।

इतना तो तय है कि हर कोई, हर किसी का मित्र नहीं हो सकता पर इसमें जाति-पाति, ऊंच-नीच, धर्म-नस्ल का भाव ज्यादा मायने नहीं रखता। फिर चाहे हम कृष्ण-सुदामा, राम-सुग्रीव या दुर्योधन-कर्ण के पौराणिक उदाहरण लें या चन्द्रगुप्त-चाणक्य, तुलसीदास-रहीमदास के ऐतिहासिक उदाहरण। पहली बात तो यह है कि मित्रता रक्त संबंध नहीं है, हम अपने मित्रों का चयन करते हैं। भले ही इसके पीछे अचेतन रूप से वैज्ञानिकों के अनुसार, हम और हमारे मित्रों के बीच डीएनए की एक प्रतिशत समानता ही क्यों न हो। विवाह की तरह मित्रता का कोई बना-बनाया ढांचा नहीं होता। मित्र से महीनों बात किए बिना भी मित्रता पर आंच नहीं आती पर यह बात विवाह संबंध के बारे में नहीं कही जा सकती। मित्र के रूप में हम उन लोगों को ही चुनते हैं, जिनकी गतिविधियों, रुचियों, सोच और सरोकारों में हमसे समानता हो। तभी तो मित्र की परिभाषा अरस्तू ने ‘हम जैसा एक और’ के रूप में की है। दोस्ती के फलने-फूलने के लिए ‘भरोसा’ सबसे जरूरी होता है। हम अपने दोस्त के सामने अपने को इस भरोसे के साथ खोलना चाहते हैं कि वह हमें वैसे ही स्वीकार करेगा जैसे कि हम हैं और बुरी लगने पर भी सच बात कहने से नहीं चूकेगा जिससे हम जीवन में भटकावों से बच सकेंगे।

विद्वानों ने मित्रता के मुख्यतः तीन रूप बताए हैं- सुख मैत्री, उपयोगिता मैत्री और गुण मैत्री। हममें से अधिकांशतः पहले दो प्रकार की मित्रता को ही प्रश्रय देते हैं, लेकिन तीसरी, गुण मैत्री ही नैतिक रूप से उत्कृष्ट मानी जाती है। हम अलग-अलग व्यक्तियों के साथ मित्रता के अलग-अलग रूप से जुड़े हो सकते हैं और एक ही व्यक्ति के साथ तीनों रूपों में एक साथ भी जुड़ सकते हैं। जहां पुरुषों के बीच मित्रता में साथ-साथ कार्य-संपादन की भूमिका ज्यादा होती है वहीं, स्त्रियों के बीच मित्रता में भावात्मक, व्यक्तिगत घनिष्ठता का महत्व ज्यादा होता है।

मित्रता के जिस आदर्श रूप की चर्चा हम ऊपर कर आए हैं, उसका दायरा आज सिकुड़ता नज़र आ रहा है। भावनात्मकता के स्थान पर अपना सुख और व्यापारिकता हावी होती जा रही है। हम एक-दूसरे का उपयोग करने के लिए दोस्ती करने लगे हैं। ऐसा नहीं है कि दोस्त एक दूसरे के काम नहीं आते किंतु यह मित्रता का प्रधान उद्‌देश्य नहीं है। उसका उद्‌देश्य तो हार्दिक, प्रेमपूर्ण आत्मीयता को गहराना है, विस्तार देना है। रोमांटिक प्रेम में पहाड़ी झरने की तरह आवेग, तीव्रता अधिक होती है किंतु यह अस्थायी साबित होता है। मित्रता मैदान में नदी की धारा की तरह शांत, लेकिन स्थायी होती है और जीवन के अंतिम पहर तक साथ देती है। एक श्रेष्ठ जीवन के लिए यह नितांत वांछनीय है।

( आलोक टंडन )
रिसर्च फैलो, इंडियन काउंसिल ऑफ फिलोसॉफिकल रिसर्च प्रोजेक्ट

રાણી છે-દિવ્યા સોની “દિવ્યતા”

કોઈની કહેલી વાતમાં, મારી ઉમેરી છે !
તેલ પરની આગમાં, મેં હોમ્યું પાણી છે.

સનસની એક તાજા ખબર જન્માવી છે;
શ્યામેં કહ્યું’તું રાધા, ને થૈ મીરા દીવાની છે !

આ એક વાત હવે રહી રહીને સમજાણી છે;
હું કરું તે બધું ફોગટ, ઘરઘરની કહાણી છે !

છોડી દે કદાચ વ્યાજ, પણ માથે તવાઈ છે,
શાહુકારની અર્ધાંગિની, એનાથીય શાણી છે !

સંતોષની આ લગડી, જીવતરની કમાણી છે,
જીવનના આ જયકારે “દિવ્યતા” જ રાણી છે !

( દિવ્યા સોની “દિવ્યતા” )

એક કામ પતે-ભાવેશ ભટ્ટ

અસલ સ્વરૂપ બતાવો તો એક કામ પતે
તમે મને ન બચાવો તો એક કામ પતે

કરી શક્યો નહીં સાબિત વજૂદ તું તારું
‘નથી’નો આપ પુરાવો તો એક કામ પતે

ધરા ઉપર જે પડ્યો છે યુગોનો ગુંચવાડો
કોઈ ઉકેલ જો લાવો તો એક કામ પતે

સમય થયો છે છતાં ડૂબતો નથી સૂરજ
નજર તમારી હટાવો તો એક કામ પતે

ગુનો કરે ન ફરી ક્યાંય શ્વાસ બનવાનો
હવાનું નાક દબાવો તો એક કામ પતે

( ભાવેશ ભટ્ટ )

તાન્કા-ઉમેશ જોષી

૧.
સપનાઓ છે
પતંગિયાં જેવાં જ
ઊડ્યા કરે છે
એક મનથી બીજે
ઝાકળ ભીની પાંખે.

૨.
તરલ હતાં
વાદળ કીકીઓમાં
ઘેરાયેલા ને
સમય થંભી ગયો
ઉભયની સામે જ.

૩.
ઢળતી સાંજે
હવે આવે છે યાદ
મન મળ્યાનું
ત્યાં ફૂલ ખીલી ગયું
પાનખરની ડાળે.

( ઉમેશ જોષી )

હું કોની છું રૈયત ?-ચિનુ મોદી

આ કોની રિયાસત, આ કોની ઈમારત ?
મને કોઈ કહેશો હું કોની છું રૈયત ?

આ ધરા આભ કોના ? અહીં રાજ કોના ?
આ કોની નમાજો ને કોની ઈબાદત
મને કોઈ કહેશો હું કોની છું રૈયત ?

હવાઓ નિરંતર, કિરણ પણ નિરંતર
અહીં સૂર્ય ને ચંદ્ર ઊગે નિરંતર
મળે તેજ સામે તિમિરને ઈજાજત
મને કોઈ કહેશો હું કોની છું રૈયત ?

અહીં શહેર શેરી, ને, મસ્જિદ ન ડેરી
સતત ચાલતી શ્વાસોની હેરાફેરી
અહીંયા જ જહન્નમ, અહીંયા જ જન્નત
હશે કલ્પના કે હશે એ હકીકત ?
મને કોઈ કહેશો હું કોની છું રૈયત ?

( ચિનુ મોદી )

હમકો ના કુચ બી માલૂમ-હરીશ મીનાશ્રુ

ઝાકળના પેગ પાંચ મારી ગુલાબ ઝૂમે ઐસી ક્યૂં આંખ લાલઘૂમ
કેમ કરી દારૂનાં ટીપાં ટપોરી બની બેઠાં દરખની લૂમ
હમકો ના કુચ બી માલૂમ

પતલી ગલીસે કબીર કોઈ આયા
ને વડને સમેટી લીધો બીજમાં
દર્પણને ડૂલ કરી, ગુલ કિયા અપ્પુનકા
પડછાયા ખીજમાં ને ખીજમાં

અપને હી બંદે કો અગુવા કરીને કૈસે મુરશિદ ભી ખુદ હુવા ગુમ
હમકો ના કુચ બી માલૂમ

ટપકા ડાલુંગા ઉસે વિરહીનાં આંસુની જેમ
મારી પાંપણની ધારથી
ખલકત કો બોલું ખલ્લાસ : વાર કર ડાલું
આશિકના તેજ હથિયારથી

નામ કોઈ પૂછે તો હમકો ક્યા કહને કા ; મજનૂ યા મૌલાના રુમ
હમકો ના કુચ બી માલૂમ

( હરીશ મીનાશ્રુ )