હતી એ હામનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું,

રખડતા ગમનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું.

 .

મને તું પ્હાડ ગણ તો ગણ, જરી વાંધો નથી વ્હાલા !

નદીના નામનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું.

 .

ગલીમાં પેસતાં પ્હેલું જ આવે ઘર પુરાણું, પણ

વતનના ગામનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું.

 .

પડે છે સાંજ પણ ટકરાય છે ક્યાં પ્યાલીઓ અહીંયા ?

બુઢા ખૈયામનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું.

 .

સમય આપી શકે ‘ઈર્શાદ’ કલ્પ્યાં બહારનાં અચરજ

હું ચારે ધામનું ન્હાઈને હજી હમણાં જ આવ્યો છું.

 .

( ચિનુ મોદી )

(૧)

આ ભીંતને અહીં સ્પર્શો

અહીંથી ડાબી બાજુ તરફ

બે હાથ આગળ વધો

પછી ત્રણ વેંત નીચે ઊતરો

ત્યાં

તમને એક સોંસરું છિદ્ર મળશે

એ છિદ્રમાંથી

ભૂરું આકાશ જોઈ શકાશે.

 .

(૨)

દૂરની ક્ષિતિજે

આથમી જતા

સૂર્યને

ભીંત

ઊંચી થઈ થઈને

જુએ છે.

 .

(૩)

ક્યારેક

આ ભીંત

કાગળની માફક

ધ્રુજે છે.

 .

(૪)

માછલીઓની જેમ

પર્ણોના પડછાયા

ભીંતની ત્વચા પર તરે

ત્યારે

ઊંડે ઊતરે ગયેલ

ભીંતના પગોને બાઝેલી

રાતી માટી

સળવળે છે.

 .

(૫)

તિરાડોથી ભરાયેલ

આ ભીંતને

બારણું નથી.

 .

(૬)

શું કરું

તો

ભીંત જાગે ?

.

( કમલ વોરા )

.

મેં આકાશની વાત કદી કરી નથી

આકાશને મેં દીઠું છે કટકે કટકે

સ્ટેશનો વચ્ચે દોડતું

સાગરની હાજરીનો ભૂખરો ઈશારો કરતું

ક્ષિતિજ પર ઢળતું

ખાટલા પાસેની બારીમાંથી

તડકા વડે હાજરી પુરાવતું

દીઠું મેં આકાશને

પણ એની વાત મેં કરી નથી

પૃથ્વી પર પથરાયેલા આકાશ અંગે

હું ચૂપ રહ્યો છું

કારણ મેં જોયેલો

આકાશનો દરેક ટુકડો અંગત હતો

એણે મારી સાથે વાત કરી હતી

ક્યારેક વહી ગયેલા સમયની

ક્યારેક લુપ્ત થયેલા ચહેરાઓની

ક્યારેક એકલતાની, ક્યારેક માણેલા સહવાસની

કરવા જેવી વાતો મેં આકાશને કરી છે

નાના નાના, બારીમાં સમાઈ જતા

કે મકાનોથી કપાઈ જતા

ટી.વી.ના એન્ટેનાથી વીંધાઈ જતા

આકાશને મેં મારી વાતો કરી છે

પણ આકાશની વાત મેં કરી નથી

અંગત હોય એની વાત કેમ કરાય ?

 .

(  હિમાંશુ વોરા )

.

(૧)

એક ખાબોચિયામાં

મધ્યાહ્નને

માતેલી ભેંસની જેમ જડ થઈ પડી રહેલા

સૂર્યને

સાંજ સુધીમાં તો માછલાં ફોલી ફોલીને ખાઈ ગયાં.

 .

(૨)

બારીની જેમ જડાઈ ગયાં છે ખાબોચિયાં.

વૃક્ષો એમાં ડોકાઈ ડોકાઈને જુએ છે

કદાચ

તેઓ ક્યાં પહોંચ્યાં એનો તાગ કાઢતાં હશે.

વચ્ચે અફાટ અવકાશ.

 .

(૩)

પીઠ પર દફતર ઝુલાવતા નિશાળિયાઓએ

મોટા દેખાતા એક ખાબોચિયે કાંકરા નાંખી

અનેકાનેક વલયો જન્માવ્યાં.

પછી તો આખુંય ખાબોચિયું કાંકરે કાંકરે પુરાઈ ગયું.

કાલે જ્યારે નિશાળિયાં છૂટીને પાછા ફરશે

ત્યારે

તેઓએ કાંકરાની શોધમાં દૂર રખડવું નહીં પડે.

 .

(૪)

મેં એક ખાબોચિયામાં

એક કાગળની હોડી મૂકી

અને-

એ તરી.

 .

(૫)

ખાબોચિયે જોવા મેં આંખ માંડી

ત્યારે આંખના ડોળા પર કશુંક ઘસાતું હોય એવું લાગ્યું હતું

પણ મને મજા પડી.

ખાબોચિયા પર આંખ માંડીને જ હું આગળ વધ્યો

અડધાં કપાયેલાં. ફરી એકમેકમાં ભળી જઈ જોડાતાં

ટોળાં, દુકાનોનાં પાટિયાં, છત, પડું પડું મકાનો

ને ઊંધી વળેલી બસનાં ઊંધાં પ્હોળાં મસમોટાં વ્હીલ

મારાં ઉપલાં પોપચે ફરવા લાગ્યાં

નજીક પહોંચ્યો

તેમ તેમ દ્રશ્યો ચકરાયાં, તૂટ્યાં ને બદલાયાં.

ખાબોચિયું

આંખ સરસું પાસે આવ્યું

ત્યારે તો કશું જ નહિ

માત્ર ચૂનેધોળ્યું આકાશ;

મારી આંખોમાં

ઊંડે ઊંડે અસહ્ય પીડા થવા લાગી.

ટીનનાં પતરાં જેવું ચળકતું ખાબોચિયું

ખાસ્સું અડધું એવું

મારી આંખો ચીરીને ઊંડે ઊંડે પેસી ગયેલું.

સામે ક્ષિતિજ જેટલું દૂર

ને પાછળ

ફૂટેલી, લોહિયાળ ખોપરીને પેલે પાર…. ….

 .

( મૂકેશ વૈદ્ય)

પરિસ્થિતિની લક્ષ્મણરેખા ઓળંગવા

મેં ઉપાડેલો મારો પગ

સત્તાવીસ વર્ષોથી

અટકી ગયો છે એમ જ….

ક્યાં છે શબ્દોની પંચવટી?

શબ્દો વિનાનો હું

સળગ્યા કરું છું-રૂ જેવું !

શબ્દ જ મારો રામ હશે ?

કે શબ્દ જ હશે માયાવી મૃગ ?

શ્લોકત્વ પામવા ઝંખતી

મારી વેદનાઓ

વંધ્ય થઈ જાય એ પહેલાં જ

હે નિષાદ ! વીંધી નાખ મને….

કેમ હું ફંગોળી શકતો નથી

મારી અશબ્દતાને ?

મારી એકલતાના ખારાદવ અબ્ધિ પર

બાંધી શકતો નથી હું શબ્દ-સેતુ !

મારી આંખમાં ખડક થઈ ગયેલું આંસુ

ઝરણાની જેમ હું વહાવી શકતો નથી હવે-

હે રામ ! તમે જ વીંધી નાખો મને….

 .

( મણિલાલ પટેલ )

સફરની શરૂઆતથી જ

ધીમે-ધીમે

જરૂરી લાગતી ચીજો, જરૂરી ભાવનાઓ

ઊંચકતા જવાની, ભરતા જવાની, ટેવ પડતી ગઈ.

સફરમાં આગળ કામ આવશે,

એમ માની હું ચીજો ભરતી ગઈ.

ભાવો મનમાં સંઘરતી ગઈ,

હળવા રહેવાને બદલે,

વધારે ને વધારે ભાર હું ભરતી ગઈ.

સંબંધો ભાવનાઓને હૃદય-મનમાં ઠાંસતી ગઈ.

સફર તો અવિરત ચાલતી રહી,

પણ, હળવાશથી કાપવાની સફર,

સતત બોજો વેઢારી કપાતી રહી.

રેવાળને બદલે લડખડાતી ચાલ,

‘ને સસ્મિત વદનના બદલે, બોઝિલ ચહેરા સાથે,

મંઝિલ તો હવે સામે જ છે

‘ને સફરની સરળતા માટે,

રસ્તે લેવાયેલું બધું જ અહીં હવે

જમા કરાવવાનું છે.

હળવા થઈ, જેવા હતા તેવા

મંજિલે પહોંચવાનું છે.

નિયમ અફર છે, હું મુંઝાઉં છું

ઘડીક બોજને જોઉં છું, ઘડીક નિયમ વાંચું છું.

જતાં પહેલાં બધું જ છોડવાનું છે

તો આ આખી સફર

મેં આ આટલો બોજો, કેમ ઊંચક્યો ? કેમ ?

 .

( સુચિતા કપુર )

અંધારાએ રાત સમેટી

સપનાં સૂતાં વાત સમેટી

 .

આંખો ખોલી ઝરણું જાગે

કાંઠા ઊંઘે જાત સમેટી

 .

રસ્તો અર્ધી રાતે જાગી

બેઠો છે આઘાત સમેટી

 .

પ્હેલાં પ્હેલાં અજવાળાનાં

કિરણો ઊગ્યાં ઘાત સમેટી

 .

ફૂલોએ ખોલી પાંદડીઓ

પતંગિયાએ ભાત સમેટી

 .

ઝાકળ ટપકી ફૂલો પરથી

રંગોની ઓકાત સમેટી

 .

સાંજ ઢળી ગઈ ધીમે ધીમે

સૂરજની સોગાત સમેટી

.

( પરાજિત ડાભી )

ઠગ જેવાં અરમાન મળે ના જો જો હોં કે

અધવચાળે ક્યાંક લૂંટે ના જો જો હોં કે

 .

વીજળીને અમથી ગુસ્સામાં જોઈ પેલી

વાદળીઓ માસૂમ રડે ના જો જો હોં કે

 .

બાળક ઝરણાં મોટી નદિયું થાતાં પહેલાં

રણને રસ્તે ક્યાંક ચડે ના જો જો હોં કે

 .

પૂર્યા ભૈરવ ગાવામાં કે સાંભળવામાં

અંદરનો સૂર બંધ પડે ના જો જો હોં કે

 .

સ્વપ્નો આવ્યાં હાલત માથે હલ્લો કરતાં

આપસમાં રમખાણ કરે ના જો જો હોં કે

.

મ્હેતા તો કાંટાળા પંથકના જ પ્રવાસી

 લવકારાથી ક્યાંક ડરે ના જો જો હોં કે

 .

( મધુમતી મહેતા )

ઉંદરોની સંસ્કૃતિમાં

બિલાડીની જેમ પાછળ પાછળ દોડવાનું

શેરીના કુત્તાની જેમ ભસવાનું

ખોટેખોટું, જુઠ્ઠેજુઠ્ઠું, હસવાનું

મગરનાં આંસુથી રડવાનું

પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલથી ખીલવાનું

જીવન વિના જીવવાનું

ને જીવ્યા વિના મરવાનું.

આનું આ જ ચક્ર

આપણી જેમ વિધાતા પણ વક્ર

આકાશમાં ઊગે છે કાચનો

ને લાકડાનો ચંદ્ર

દરિયામાં મોજાંઓ પરાણે ઊછળે

કાગળનું સરોવર પ્રતિબિંબ પાડે નહીં

ઝાડની ડાળીઓ એકમેકમાં ગૂંચવાયેલી.

ભોંયભેગાં પડી રહ્યાં રૂનાં પંખીઓ

અનાથ, અસહાય, આશા વિનાના

-પોતાની ભાષા વિના.

 .

( સુરેશ દલાલ )

ચાલ પંખીની ભાષા કંઈ જાણીએ

કવિઓ તો અઘરું ને ઝાઝું બોલે છે ચાલ સહેલું ને થોડું કંઈ માણીએ

 .

ટિટોડી કકળીને કહેતી પણ હોય કે આ આખું તળાવ મારું આણું

એમાં જો કલકલિયો ઊંધો પછડાય અને સોંસરવું પાડી દે કાણું

કાળોકોશી તો એને શીખવવા બેસે કે ચાલો કલકલિયાને મારીએ

ચાલ પંખીની ભાષા કંઈ જાણીએ.

 .

બગલાનું કહેવું કે આખાં તળાવ કોઈ આણામાં માગે એ કેવું ?

ચકલી કે’ અમને તો આટલુંક આપેલું ધૂળ મહીં નાહ્યાની જેવું

પોપટ કાં પારેવાં બોલતાં રહે કે આવા ઝગડાઓ ઘરમાં ના ઘાલીએ

ચાલ પંખીની ભાષા કંઈ જાણીએ

 .

( ધ્રુવ ભટ્ટ )