હું મને પાંજરામાં પૂરું છું

અને એકાદ યુક્તિથી

સ્ટોપર લગાવી દઉં છું.

હું મને ત્રાજવામાં રાખું છું

અને જુદાં જુદાં વજનથી

જોખી જોઉં છું.

બધી યુક્તિઓ નકામી છે

બધાં વજન નિરૂપાય છે.

મારું અસ્તિત્વ જ અટ્ટાહાસ્ય કરે છે

હું

વહી

જાઉં છું

બધા

નિષેધોની

સુરંગમાં થઈ

અને રૂપાંતર પામું છું.

ક્યારેક ફૂલ

ક્યારેક તલવાર

ક્યારેક … …

ક્યારેક … …

.

નિર્મલપ્રભા બરદલૈ (અસમિયા)

.

અનુવાદ : ભોળાભાઈ પટેલ

લઈ એક ‘ઠોસ નામ’ અમે હાલી નીકળ્યા

ખાલી કરીને ગામ અમે હાલી નીકળ્યા

.

બસ ‘નામની’જ પાટી ગળે બાંધી : બાકીનાં

સહુ ભૂંસી નામઠામ અમે હાલી નીકળ્યા

.

ઘેરી વળ્યા સંબંધ : અતિ કરગર્યા છતાં

સહુને કરી પ્રણામ અમે હાલી નીકળ્યા

.

દિવસે નહીં નિરાંત નહીં નિંદ રાતના

વિશ્રામ ના વિરામ અમે હાલી નીકળ્યા

.

ગોઠ્યું નહીં પ્રયાગમાં કે નાથદ્વારમાં

સહુ ત્યાગી તીર્થધામ અમે હાલી નીકળ્યા

.

જોયું નહીં કે માર્ગ કયો શ્રેયકર હશે !

નિષ્કામ કે સકામ : અમે હાલી નીકળ્યા

.

(અમૃત ઘાયલ)

તારી-મારી ભીતર ભઈલા ક્યાંક મળે ના એક્કે દેરું,

તોય વાત આ નક્કી છે કે ભીતર એનું છે જ પગેરું.

પાંખો માંહે થાક લઈને નીડ ભણી આવે પંખેરું,

દૂર પણે ઝાલર વાગે છે ; નભ વેરે છે ગુલાલ ગેરુ.

શ્વાસ સમો જીવનની સાથે કાયમ એ ચાલ્યા કરવાનો,

વીત્યોકાળ નથી કંઈ ‘રજકણ’ કે બસ ઊભો થઈ ખંખેરું.

વાત ક્ષણોની એવી છે કે જેમ ઊતરતા જાઓ ઊંડા,

અજવાળાંઓ ઠરી જઈ ને સ્તબ્ધ બની પ્રગટે અંધેરું.

એક અજાયબ ઘટના સાલ્લી વરસોથી બનતી આવી છે,

સાંજ પડે ને સાવ અચાનક ‘સ્મરણ’ નામનો ડંખ એરુ.

સવાર સાથે સૂરજ છે ને વર્ષા સાથે ચાતક, એમ જ,

શબદ અમારો અમે શબદના જનમ જનમના છઈએ ભેરુ.

ન વાત કશી જ્યાં ‘પ્રેમ’ થઈ છે પ્રેમ-પદારથ પણ પીધાંની,

નામ સતત ચર્ચાયું છે આ બંદાનું તો વેંત ઊંચેરું.

(જિગર જોશી ‘પ્રેમ’)

મકાનોનાં બંધ દ્વાર,

નિર્જન માર્ગ,

લોકો મૌન,

મારી સોસાયટીનું વાતાવરણ

અકળાવી નાખે છે.

મન ઈચ્છે,

કોઈક તો દ્વાર ખોલે,

એકાદ શબ્દ બોલે,

કે પછી ક્યાંકથી

કોઈ પાગલ આવી

ચીસો પાડે.

કે તોફાની બાળકો

અહીં તહીં દોડે,

ને પછી રામ રામ કરતાં

ભલે ડાઘુઓની પસાર થાય સ્મશાનયાત્રા,

કોઈ મરણ પામ્યો હોય,

બાણું વર્ષનો ઘરડો,

સોસાયટીનું વાતાવરણ તો બદલાય.

.

(અમૃત મોરારજી)

[મોગરાવાડી, હનુમાન ફળિયા, વલસાડ]

ખાલીખમ્મ કમરામાં ચકલીનું ઊડવું ને પાંખોનું ફરફરવું

ચીં ચીં થી અળગા થવાય છે ? ના… રે… ના

બારીમાં કૂંડું ને કૂંડામાં લીલુંછમ ચોમાસું ઊતરે તો

ચકલીની માફક નવાય છે ના… રે… ના

ચકલી તો વૃક્ષોની ડાળીની પટરાણી ધરતી ને સમદર ને

વાયુ ને આકાશ ઓઢીને ઝૂલે છે,

સામેના ઘરમાંથી મઘમઘતા કોઈ ગીતનું મધમીઠું

પરબીડિયું કન્યાના અધરોની વચ્ચેથી ખૂલે છે.

પૂર્વાપર સંબંધો ચકલીને કન્યાના બંધાયા કઈ રીતે ? એવું

કંઈ કોઈને પૂછાય છે ના… રે… ના

ચકલીમાં વત્તા એક ચકલી ને ઓછામાં સૂનો અરીસો છે

બે ચાર ભીંતો છે, બે ચાર ખીંટી છે

ચકલી તો ભોળી છે, ચકલી તો પીંછાનો ઢગલો છે, ચકલી

શું જાણે કે સામે અગાસીમાં આવે એ સ્વીટી છે ?

સોનાની પાંખોથી, રૂપાની ચાંચોથી, હીરાની પાંખોથી,

ચકલીને ભાગી શકાય છે ના… રે… ના

ખાલીખમ્મ કમરામાં ચકલીનું ઊડવું ને પાંખોનું ફરફરવું

ચીં ચીં થી અળગા થવાય છે ? ના… રે… ના

.

(નયન દેસાઈ)

કેટલી મનગમતી એંધાણી પવન,

આંગણે ભરતો રહે પાણી પવન.

દોડતો ચારે દિશાઓ ઊંચકી,

મારી માફક તારો બંધાણી પવન.

શ્વાસમાં પેસે કે કાચીંડો બને,

રંગ પલટે રાગ પરમાણી પવન.

રાતભર એકેક રગમાં સાંભળું,

હોય જાણે ફૂટતી ધાણી પવન.

તું લીલુંછમ ઝૂલતા શીખવી ગઈ,

થઈ ગયો છે ત્યારથી વાણી પવન.

લાલ દરવાજાનો જાણે બાદશો,

બેસતો બસ તંબુઓ તાણી પવન.

ઓગળેલો એ જ મિસ્કીન હાથ છે,

તું જવા દે કેમ એ જાણી પવન ?

(રાજેશ વ્યાસ “મિસ્કીન”)

શું વાત
કરો છો, યાર!
‘હિન્દુ’ એ કોઈ ઈન્ડુ છે
કે ઊભી ચમચીથી
તડાક દઈને તોડી ને ઓહિયા કરી જાવ?
અથવા તો મન ફાવે તેમ
સેવીને, પાર પાડી નાખો
ગમે તેવા ઈરાદાઓ!?…
હિન્દુ, એ કોઈ ધર્મનું નામ
પણ નથી કે જેણે
વિસ્તારવાદની ગ્રંથીથી
પીડાવું પડ્યું હોય !
હિન્દુ એ ચિંતનધારા છે
જેણે આખા વિશ્વમાંથી
ઊતરી આવેલા માનવ ટોળાંઓને
ગળે લગાડ્યા છે…
હજારો વર્ષોથી આ ધારામાં
વહેતા મનુષ્યોનો ઈશ્વર
એમનાં ચિદાત્મામાં વસે છે
તેથી એમને દેવસ્થાનોમાં
નિયમિત જવાનું, જરૂરી રહેતું નથી.
હિન્દુ એ જીવનરીતિ છે, જે,
એને દબાવી-કચડી-રોંદી
નાખવાના પ્રયત્નોને પણ…
ક્ષમા જ આપશે,..અને એ જ
એના અગાધ બળની સાબિતી છે !
ગરોળીના કપાયેલા
અવયવની જેમ એનું આંતર્સત્વ
ગમે ત્યાંથી પાછું
ફૂટી નીકળશે…
અથવા પોતાના અશ્મિમાંથી
સળવળીને એ પાછું
ઊભું થઈ જશે,
દેવહુમા પક્ષીની જેમ!
તમે, એને યાર…
કદાપિ, નષ્ટ નહીં કરી શકો!!

(જયંત દેસાઈ)

સમયની આણ વર્તે છે, તમે શરણે થશો કે નહિ ?

બધેબધ તેજ વરસે છે, તમે શરણે થશો કે નહિ ?

કદી ભીનાશ અડકે છે ? તમે શરણે થશો કે નહિ ?

અધર પર સ્મિત ચમકે છે… તમે શરણે થશો કે નહિ ?

તમે ઝંખો સુવાસિત શબ્દ-સોનું હાથ-હોઠોથી…

બધાં મૂછોમાં મલકે છે, તમે શરણે થશો કે નહિ ?

દઝાડે એ, સતાવે છે, હરાવે છે, રડાવે છે…

છતાં રમવા નિમંત્રે છે, તમે શરણે થશો કે નહિ ?

પ્રલોભન ભૂલ કરવાનાં અહીં ડગલે ને પગલે છે…

જીતેલી બાજી સરકે છે, તમે શરણે થશો કે નહિ ?

(બકુલેશ દેસાઈ)

“મોરપીંછ” માટે નવી ગઝલ લખી આપવા બદલ હું શ્રી કાંક્ષિતભાઈ મુન્સીનો ખૂબ આભાર માનું છું.