.

અમારી કથા તો નદી જેમ વહેતી,

સતત બે કિનારાની વચ્ચે જ રહેતી.

 .

સમય જો કે સંકેત આપી ગયો’તો

નથી તોયે રાખી અમે સાવચેતી.

.

ઘડી બે ઘડીની આ તો રમત છે,

પછી હાથમાંથી સરી જાય રેતી.

 .

અમારી કરણી ને કથની છે એક જ,

જમાનો શું કરશે અમારી ફજેતી ?

 .

પ્રથમ રાજ રસ્તા યે ઝૂકતા સલામે,

હવે તો ગલી પણ નથી નોંધ લેતી.

 .

( પ્રફુલ્લ નાણાવટી )

.

મારા ઝૂડામાં ચાર ચાર ચાવીનું ઝૂમખું

ને ઝૂમખે વાગે રે ઝીણી ઝાંઝરી રે લોલ

 .

પહેલી તે ચાવીથી પાણિયારું ખૂલે ને ખૂલે કંઈ પાંપણનો ભાર

માટલાને વીંછળતી હું રે વીંછળાઈ જાઉં; ધોઉં જ્યાં નિજનો આકાર

નિજને ફંફોસતી હું રે ભીંજાઈ જાઉં-

ને કમખે વાગે રે ઝીણી ઝાંઝરી રે લોલ

 .

બીજી તે ચાવીથી દેવળિયું ખૂલે; ને ખૂલે આતમના આધાર

દીવડો પેટાવીને જાતને સમેટું ત્યાં અંધારા ભાગે ઓ પાર

ભીતરના તારને છેડવાને બેસું-

ને મનખે વાગે રે ઝીણી ઝાંઝરી રે લોલ

 .

ત્રીજી તે ચાવીથી પરસાળિયું ખૂલે ને ખૂલે કંઈ અણકથી વાતો

ચાકડે ચઢેલ મૂઈ અમથી આ જાતમાંથી ફૂટે કંઈ અવનવી ભાતો

વાતે વાતે તે કંઈ વણી લઉં વારતા-

ને આયખે વાગે રે ઝીણી ઝાંઝરી રે લોલ

 .

ચોથી તે ચાવીથી મેડિયું રે ખૂલે ને ખૂલે કંઈ અણદીઠા દેશ

છાનીછમ્મ વેલ મારી પાંગરતી વેરાતી સૂંઘી લ્યે પાછલી રવેશ

સામટા કંઈ મોરલીયા નાચી રે ઊઠે-

ને ઝરુખે વાગે રે ઝીણી ઝાંઝરી રે લોલ

 .

( ગાયત્રી ભટ્ટ )

આકાશને કહો

થોડું સંકુચિત બને,

થોડુંક તો

માણસ પાસેથી શીખે !

પવનને કહો

થોડો પક્ષપાત રાખે,

થોડુંક તો

માણસ પાસેથી શીખે !

પંખીને કહો

ચણતાં પહેલાં દાણા ચાખે,

થોડુંક તો

માણસ પાસેથી શીખે !

( જિજ્ઞાસુ દક્ષિણી ‘પેસિફિક’ )

.

હું

એટલે

અધૂરા પત્રો

ટેબલ પર ઢોળાઈ ગયેલી ન ગમતી કોઈ ક્ષણની શાહી

અગણિત રાતોના મીઠા-કડવા ઉજાગરાઓ

અધૂરી સિગારેટોથી લથબથ એસ્ટ્રે

અડધોઅડધ સળગાવી દીધેલી ડાયરી

ટેરવાની વચ્ચે થીજી ગયેલી રાત જેવી કલમ

ટેબલ પર જ્યાં ત્યાં વીખરાઈ પડેલા શબ્દો

પીળાશથી ઘેરાયેલો પહાડ

ખૂબ જ ગમતી ફોટો-ફ્રેમ પર પડેલી તિરાડ…

અરધી રાતે આંખ વચાળે ફફડી ઊઠેલાં સપનાંઓની ચીસ

બે કાગળ મધ્યે રેશમ જેવા સંબંધનું મૂરઝાઈ ગયેલું લોહી રંગનું ફૂલ

અને

તું

એટલે

આ બધાયનું મૂળ !

‘શ્રદ્ધા…’

 .

( જિગર જોષી ‘પ્રેમ’ )

.

આજે ફરી ખુશ છું

કેટલે વર્ષે

મારી જાળીવાળી બારી પર

દૂધધોયો શરદનો ચાંદ ટંકાયો છે.

આમ તો

જ્યારે નજર થતી

ત્યારે

હાથમાં આવતું

કાળુંધબ્બ અંધારું

અથવા

અથડાતો

કોઈ તોફાની ચહેરો

ક્યારેક દેખાતી

બારી નીચે બેઠેલી

ભૂખી બપોર

તડકા નીચે પોતાને સંતાડતી.

કોઈ કોઈ વાત તો

શૂન્યનાં મીંડાઓ

અનેક પ્રશ્નાર્થને ગળી જતાં !

પણ

આજે તો

મઘમઘતી હવા

ચાંદનીનાં વસ્ત્રો પહેરી

લ્હાણી કરે છે

વીસરાયેલાં ગીતોની.

થાય છે-

આજની રાતને

મારા કાવ્યસંગ્રહના

ઉઘડતે પાને મૂકી દઉં !

 .

( પન્ના નાયક )

ખૂબ ચર્ચાયો હતો, લે વાત કર

એક પડછાયો હતો, લે વાત કર

.

બહાર-ભીતર સૌ દિશામાં વિસ્તરી

હું સમેટાયો હતો, લે વાત કર

.

અપરિચિત એ જ લાગે છે હવે

ખૂબ સમઝાયો હતો, લે વાત કર

.

જલપરીની આંખના ઊંડાણમાં

સૂર્ય સંતાયો હતો, લે વાત કર

 .

પાંગરે છે એ ગઝલ થઈને હવે

શબ્દ ધરબાયો હતો, લે વાત કર

 .

( હનીફ સાહિલ )

.

મારી પેઢીએ ઝંખના કરી

એક મા-ની

તેને સાંપડી

પત્તાં રમનારી એક પૌઢા !

 .

સૂતી વેળાએ મારી પેઢી ઝૂરતી’તી

એક બાપને માટે

પેલા થાકીને ચૂર થયેલા વેપારી માટે નહિ !

 .

મારી પેઢી તલસતી હતી,

એક સરસ ઘર માટે

અને તેને મળી હિજરત !

 .

મારી પેઢીએ શમણાં જોયાં

કાવ્ય લખવાનાં,

તેને જાહેરખબર લખવાની નોકરી મળી !

 .

એક વધારે સારી દુનિયા રચવા ઈચ્છતી’તી

મારી પેઢી :

તેણે નરસંહાર માટે વધારે સારાં શસ્ત્રો સર્જ્યાં !

.

મારી પેઢી જન્મી

ત્યારથી જ

પોતાની મૈયતમાં મદદ કરતી આવી છે !

 .

સુંદર, સુડોળ બલિષ્ઠ દેખાય છે

મારી પેઢી :

મૂંગા અરીસાની સામે ઊભી હોય ત્યારે સ્તો !

 .

( માર્ટિન ઑલવુડ, અનુ. ઉદયન )

 .

મૂળ કૃતિ : સ્વીડિશ

૧.

આ સાંજરે ઉદય શો અહીં સૂર્ય કેરો

કે એહનાં કિરણના બસ સ્પર્શમાત્રે

મારાં વિષાદ, કડવાશ, વિરાગ કેરાં :

ઊડી ગયાં ધુમ્મ્સ ! ને

ભૂગર્ભમાં ક્યહિંય ડૂકી ગયેલ પેલી

સૌએ સજીવ થઈ ગૈ સરવાણી સામટી !

ગાઈ રહ્યું વિહગ ગીત ગળું ભરી ભરી !

૨.

તારી આંખે અજબ ભર્યું આ શું ય કે

આ શું તેણે

ખેંચી મારા મહીંથી મુજને,

મૂકી દીધો અનન્તે !

તું દ્વાર મારું અમરત્વનું :

સ્પર્શ તારે

મારો ગયો મરણનો થઈ પાશ ઢીલો !

૩.

તારી આંખમાં એવું કયું સંગીત ભર્યું છે

કે તે મારા અહંના નાગને

એના દરમાંથી બહાર ખેંચી કાઢે છે :

ને પોતાને તાને તાને

બંકિમ છટાથી ડોલાવીને,

વિષધરને બનાવી દે છે સુન્દર !

( મનસુખલાલ ઝવેરી )

સૂરજને જોવાની તાલાવેલીમાં

આખી રાત જાગીએ

ને પછી

સૂરજ વગરનું સવાર પડે !

આખી રાત

આકાશના મધપૂડાને નિચોવ્યા કરીએ

મધમાખોના ડંખ સહીએ

ને પછી સવારમાં

કાણો પડિયો ચાટવા મળે !

પંખીને પામવા

પહેરેલું વસ્ત્ર નાખીએ

ને

ભાયગ આગળ ભોંઠા પડીએ !

જિંદગીને ખભે બેસાડીને

જાળવી જાળવી ચાલીએ

ને ચાલી ચાલી આવીએ

આખરે તો

એક નાજુક ટેકે ટેકવાઈ રહેલી

મરણની ભેંકાર ભેખડ ઉપર !

આપણી ધારણાઓની ધાર

વારે વારે વાગ્યા કરે

ને આપણે

લોહીલુહાણ…લોહીલુહાણ…

( જયન્ત પાઠક )

.

રેતીમાં પગ ખોડવાથી શું થયું ?

કે રણોમાં દોડવાથી શું થયું ?

 .

કાચ તો યે કાચ બસ કેવળ રહ્યો

આયનાઓ ફોડવાથી શું થયું ?

.

તું સમયના સાપનો ફુત્કાર જો

કાંચળી તરછોડવાથી શું થયું ?

 .

રક્તમાં ઘૂમતાં વમળ અટક્યાં નહીં

શબ્દ યાદો જોડવાથી શું થયું ?

.

જો દિશાઓ આભ આ સામે ઊભા

માત્ર ભીંતો તોડવાથી શું થયું ?

 .

( કમલ વોરા )