.

છે લાગણીની વાત તો રકઝક નહીં કરું,

હકદાવો તારી સામે હું નાહક નહીં કરું.

 .

શત્રુ જો હોય સામે તો શંકા થઈ શકે,

મિત્રોનો મામલો છે તો હું શક નહીં કરું.

 .

મોઘમમાં જીવવાની મજા હોય છે છતાં,

જો વ્યક્ત થઈ શકું તો જતી તક નહીં કરું.

 .

છે તારી મુન્સફી જુદી, મારો નિયમ અલગ

મારા વચનનો ભંગ હું બેશક નહીં કરું.

 .

દીવાની જેમ ધીમે ધીમે હું બુઝાઈ જઈશ;

અણધારી લઈ વિદાય તને છક નહીં કરું.

 .

ખુશ્બુ સ્મરણની એ જ તો છે મારી સંપદા,

છેવટ સુધીય ઓછી આ સિલ્લક નહીં કરું.

 .

એ પુણ્ય હો કે પાપ, હું પોતે બધું કરીશ,

સારું કે ખોટું કોઈના હસ્તક નહીં કરું.

.

( ભગવતીકુમાર શર્મા )

.

બારી કે બારણાંઓ ત્યાં હાજર કશું નથી,

બે-ચાર છબીઓ છોડીને અંદર કશું નથી.

 .

કોણે લખ્યું છે વાક્ય અદાલતની ભીંત પર ?

કે ‘ત્રાજવું નથી તો બરાબર કશું નથી’.

 .

છે રામ ન રહીમ – જગતમાં વિકલ્પ છે,

પણ પ્રેમથી વિશેષ ખરેખર કશું નથી.

 .

એવી સભામાં શક્ય છે સૌને જવું પડે,

જ્યાં માનપાન, સ્થાન કે આદર કશું નથી.

 .

ઊંડાણના વિષયમાં સ્પર્ધા જો થાય તો,

આંખોની સામે સાત સમંદર કશું નથી.

 .

‘શરમાળછે સ્વભાવે’ – બધાનો વહેમ છે,

બાકી ‘પવન’ને કાનો કે માતર કશું નથી.

 .

( ભરત ભટ્ટ ‘પવન’ )

.

(૧)

પંખી

 .

મેં

એક દિવસ

એક પંખીને પૂછ્યું:

‘તને માણસ થવું ગમે ?’

તો પંખી કાંઈ ન બોલ્યું

ને ઊડી ગયું આકાશમાં !

.

( મધુકાન્ત જોષી )

 .

(૨)

 .

અછત અને પ્રાપ્તિ

.

પહેલાં હતું કે શું ખાવું ?

આજે થતું કે ખાવું શું !

 .

( જગન્નાથ રાજગુરુ )

 .

(૩)

.

મા

એક અક્ષરનો

મહાનિબંધ

 .

( જગન્નાથ રાજગુરુ )

.

(૪)

હીંચકો

 .

અહીં

આ જગ્યાએ

પહેલાં હીંચકા હતા.

હવે છે:

માત્ર હીબકાં !

 .

( મધુકાન્ત જોષી )

(૫)

 .

હમદર્દ

 .

તમે ઈચ્છો તે દર્દીને રક્તદાન

કદાચ ન પણ કરી શકો;

કેમ્કે દરેકનું એક

ચોક્કસ બ્લડગ્રુપ હોય છે.

પણ તમે કોઈ પણ વ્યક્તિના

દુ:ખના ભાગીદાર

જરૂર બની શકો છો…

કેમકે આંસુને

ગ્રુપ જેવું કશું હોતું નથી.

( મદનકુમાર અંજારિયા ‘ખ્વાબ’)

.

(૬)

 .

આંસુ : આંખોએ

ગોળાકાર ચિતરેલી

ચીસ ગળાની

( ‘પ્રભુ’ પહાડપુરી )

 .

(૭)

વૃક્ષોતિ

 .

કોઈ પણ ભેદભાવ વગર

સૌને મારી છાયામાં

બેસવા દઉં છું…

એ આશાએ કે

આમાંથી કોઈ તપસ્વી જેવો

પથિક આવી બેસે

અને મને

છાંયડો મળી જાય !

 .

( મદનકુમાર અંજારિયા ‘ખ્વાબ’ )

 .

(૮)

 .

વ્યથાઓ ફરી બારમાસી બને છે !

ફરી શૂન્યતાઓ સુવાસી બને છે !

તરે છે ફરી શક્યતાના તરાપા,

ફરી ઝંખનાઓ ખલાસી બને છે !

 .

( નિર્મિશ ઠાકર )

 .

(૯)

 .

ત્યારે અને અત્યારે

પેલી જૂના ઘરમાં

કશું નહોતું

આપણે હતાં.

આ નવા ફ્લેટમાં

બધું છે

આપણે નથી !

 .

( દેવરાજ ચૌહાણ )

 .

(૧૦)

 .

રામના પુસ્તકમાંથી

મને મળ્યું

શબરીના બોરનું

એક પાનું…

 .

( અબ્દુલ ગફાર કાઝી )

 .

(૧૧)

તાન્કા

 .

રંગ ફુવારો

ઊડ્યો, આભ રચાયું

મેઘધનુષ

ભૂલકાંની આંખમાં

વિસ્મયનો દરિયો

 .

( ધનસુખલાલ પારેખ )

(૧૨)

 .

ખરેલા ફૂલો

વીણે – આંગણા મહીં

એકલો વૃદ્ધ

 .

( મુસ્તાક એમ. શેખ )

.

મારે નથી જોઈતું સ્વર્ગ

નથી જોઈતું મુક્તિફળ;

મારે તો જોઈએ કેવળ પાણી,

મારા તરસ્યા ગામની પરબ ચાલતી રહે માટે.

 .

મારે નથી જોઈતા નવનિધિ;

મારે નથી જોઈતાં અષ્ટસિદ્ધિફળ;

મારે તો જોઈએ કેવળ ધાન,

મારા ભૂખ્યા ગામની ઘંટી ચાલતી રહે માટે.

 .

મારે નથી જોઈતી ગાડી,

ને નથી જોઈતી લાડી;

મારે તો જોઈએ બસ માડી.

મારા થાકેલા ગામને ખોળે લઈ સુવાડવા માટે.

 .

( ચંદ્રકાંત શેઠ )

.

અંદરનું

અંદર આવેલું, અંદરની બાજુનું

મારું આંતરિક કદાચ

પગથિયાં વગરનું છે.

કદી હું એમાં જઈ શક્યો નથી.

કોઈ સદી એવી નથી કે

મેં

ટકોરા ન માર્યા હોય.

મને લાગે છે કે અંદર કોઈ હોય

તો

તે

સાંભળતો નથી.

એને હાથ હશે ? પગ હશે ?

એને નહિ થતું હોય મન બહાર આવીને

મને મળવાનું.

હશે ખરો કોઈ અંદર ?

 .

( લાભશંકર ઠાકર )

.

ક્ષીણ ભલે હોય મારો સ્વર

પણ

નિર્બળ નથી મારો નિર્ધાર

 .

મારા માટે હોય એ

સ્નેહ વગર વધુ સરળ

 .

અલૌકિક છે આકાશ

વહે છે પર્વતીય પવન

અને

મારા વિચારો છે પવિત્ર

 .

મારી રાત્રીની રખેવાળ

અનિદ્રા

વિહરે અન્યત્ર

હું ન સેવું બુઝાયેલા તાપણાં સામે

અને

ટાવરની ઘડિયાળનો અણિયાણો કાંટો

જણાતો નથી મૃત્યુના તીર સમો

 .

અતીત કેવો શક્તિહીન થાય હૃદય પાસે !

 .

મુક્તિ છે હાથવેંતમાં

હું માફ કરું છું બધું જ

 .

લહેરાતા સૂર્યકિરણ પર મારું ધ્યાન

ભીની આ પ્રથમવેલી વસંતની

 .

( અન્ના આખ્માતોવા, અનુ. અવિનાશપારેખ )

.

મૂળ રચના : રશિયન

.

પહોંચ્યા ન ફરિશ્તાઓ, પયમ્બર નહીં પહોંચે,

માણસની આ ઔલાદને ઈશ્વર નહીં પહોંચે !

 .

તારા સુધી કાગળ અને પત્તર નહીં પહોંચે,

આંગળીઓ બરફ થૈ ગઈ, અક્ષર નહીં પહોંચે.

 .

બપ્પોર ઢળી સાંજ, કવેળાનું અંધારું;

ભૂલું પડ્યું બાળક તે ફરી ઘર નહીં પહોંચે.

 .

બસ, આટલો ઈન્સાફ હું માગું છું જગતમાં:

નિર્દોષના માથા સુધી પથ્થર નહીં પહોંચે.

 .

મારી આ વ્યથાને તો હું ચૂપચાપ સહી લઈશ,

તારા સુધી મારું કોઈ કળતર નહીં પહોંચે.

 .

આ કેવી સપાટીની અનુભૂતિ મળી છે !

છે બહાર બધી ભીડ તે ભીતર નહીં પહોંચે.

 .

ઝળહળ છે મહેફિલ, છતાં ખૂણામાં છે ઝાંખપ,

લાગે છે ત્યાં લગ કોઈ ઝુમ્મર નહીં પહોંચે.

 .

તેં સ્વપ્ન તો ભવભવનાં બનાવ્યાં છે પરંતુ

એ ક્ષણ સુધી આ શ્વાસની હરફર નહીં પહોંચે.

 .

( ભગવતીકુમાર શર્મા )

.

શ્વાસમાં થોડી વાર અમારે ભળવું હતું

એક તમારા ધબકારને મળવું હતું…

 .

મૂંગી મૂંગી કેટલી રાતો

પાંપણમાં ટમટમતી રહી,

આંખથી ઓલ્યા ભવની ઓળખ

ટીપે ટીપે ઝમતી રહી;

આજની એક જ પળનું જીવન રળવું હતું !

શ્વાસમાં થોડી વાર અમારે ભળવું હતું…

 .

રણની તરસ ક્ષણમાં ભળી

ઝાંઝવા જેવું વીંધતે રહી,

એક બે ટૂંકી યાદની ટેકણલાકડી કેડી ચીંધતી રહી:

વાટ અમારી અટકે ત્યાંથી વળવું હતું!

એક તમારા ધબકારને મળવું હતું !

 .

શ્વાસમાં થોડી વાર અમારે ભળવું હતું !

એક તમારા ધબકારને મળવું હતું…

 .

( માધવ રામાનુજ )

.

પક્ષી ઉદાસ છે

એની નાની

એને કહ્યા કરતી હતી,

“અહીંથી એક છલાંગ દૂર

વૃક્ષ છે

ડાળીઓથી જોડાયેલી ડાળીઓ છે

આપણે પેઢીઓથી

અહીંની જમીનને હાથના પંજાથી ઉથલાવી-પુથલાવીને

શોધતાં રહ્યાં અન્ન

વૃક્ષ પણ આપતાં રહ્યાં

છાંયો, અન્ન અને આશરો

આપણે મળીને ખૂબ તોફાન મસ્તી કરતાં

ગીત ગાતાં

જ્યાં જગા મળે ત્યાં બેસી જતાં

એ જ જગાને પોતાની બનાવી લેતા”

 .

પક્ષી ઉદાસ છે

 .

વીજળીના તાર પર બેઠેલું

નાનીની વાતો

એના માથામાં

ફિરકીની જેમ ઘૂમે છે

એની આંખ સામે

લોખંડ-ઈંટોના જંગલ નીચે

દબાઈ ગયેલા ધરતીના કણ

પક્ષી પોતાનાં બચ્ચાંને પોતાની સાથે

ખોવાયેલી ધરતીનું

ગીત ગાવાનું કહે છે

બચ્ચાં ચૂપ છે

પક્ષી ઉદાસ છે.

 .

( જગતાર જીત, અનુ. સુશી દલાલ )

 .

મૂળ રચના : પંજાબી