.

લાગણીઓ માટે તરફડતા એક તરસ્યા માણસનો તલસાટ મેં જોયો.

એણે મને કહ્યું કે એણે આંસુના એક જ ટીપાંમાં આખ્ખો દરિયો ખોયો.

 .

એને પરવાળો પણ પથ્થર લાગ્યો.

તો પથ્થર આખો ઈશ્વર લાગ્યો.

એણે એવું રેતીનું રણ પીધું કે,

પછી જળ પીવાનો ડર લાગ્યો.

 .

એનો વાંક માત્ર એટલો કે ફૂલોને છોડી કાંટા પાછળ મોહ્યો.

 એણે મને કહ્યું કે એણે આંસુના એક જ ટીપાંમાં આખ્ખો દરિયો ખોયો.

 .

એને ભૂલોનો એહસાસ નથી પણ,

એનાં ઘરમાં હવે અજવાસ નથી પણ,

એનાં પગ છે ખુલ્લા, બળતા રણની રેતી ઉપર,

એની સામે લીલું લીલું ઘાસ નથી પણ.

 .

એણે ઝાંઝવાનાં જળથી એનો આખ્ખો જન્મારો છે ધોયો.

 એણે મને કહ્યું કે એણે આંસુના એક જ ટીપાંમાં આખ્ખો દરિયો ખોયો.

 .

( પરાજિત ડાભી )

.

મને પણ ખબર નથી

અને અહીંથી ગયો તો પણ

આ બધાંની વચ્ચે

વળી પાછો

ક્યાંક તો હું ઊભો હોઈશ

ક્યાંક તો હું બેઠો હોઈશ

ક્યાંક તો હું સૂતો હોઈશ

પણ આ બધામાં

હું હું જ હોઈશ ?

મને કંઈ ખબર નથી !

અહીંથી હું જઈશ

ઈશ્વર પાસે.

એ કદાચ મને ન પણ ઓળખે.

કોઈ awkward પ્રશ્ન પણ પૂછે.

મેં આપેલા હાથનું તેં શું કર્યું ?

જુઠ્ઠાં પડી ગયેલાં આંગળાંઓ પ્રશ્નથી

ખરી તો નહીં પડે ને ?

મેં આપેલી વાણીનું તેં શું કર્યું ?

વાચાળતાના ખાલી કૂવામાં

બાઝેલી લીલ પરથી હું લપસી તો નહીં પડું ને ?

મારો હાથ હું એમને આપી નહીં શકું

અને મારો પગ હું સંભાળી નહીં શકું.

પણ હું

પ્રભુ કને જઈશ ખરો ?

બધો આધાર

હવે તો એમની ઉદારતા પર છે

પણ ઈશ્વર

માણસ જેવો હોય તો ?

તો પછી

અમે પણ એકમેકને છેતરશું અને તરશું અને છેતરશું.

માણસને છેતરવાનો કસબ અમને કોઠે પડી ગયો છે.

 .

અમે કસબીઓ છીએ.

અમે હોઠ ખોલીએ છીએ અને હૃદય બંધ રાખીએ છીએ.

અમે આંખ ખોલીએ છીએ અને દ્રષ્ટિ અંધ રાખીએ છીએ.

અમે મૈત્રીને ખલાસ કરીને મિત્રો ખરીદીએ છીએ.

અમે આર્ટગૅલેરીમાં જઈએ છીએ અને ચિત્રો ખરીદીએ છીએ.

અમે ચિત્રવંશી છીએ

અમે વિચિત્રવંશી છીએ.

 .

અમે આનંદને ઓઢી શકીએ છીએ

અને શોકને પહેરી શકીએ છીએ.

અમે લગ્નમાંથી ઉઠમણામાં

અને ઉઠમણાંમાંથી લગ્નમાં

એક ખંડમાંથી

બીજા ખંડમાં જતા હોઈએ

એવી આસાનીથી જઈ શકીએ છીએ.

 .

( સુરેશ દલાલ )

.

કાળી રાતે આછેરો અજવાસ કરે એ કોણ હશે,

પડછાયો થૈ કાયમ જે સહવાસ કરે એ કોણ હશે.

 .

સૂનાં ઘરમાં એકલતા બેફામ ચટકતી ઉરને જો,

છાનામાના આવી ખૂણે વાસ કરે એ કોણ હશે.

.

ભરચક નગરે અણગમતાં દ્રશ્યો ખૂંચે જો આંખોમાં,

અમરત જળથી ભીના ઉરની ચાસ કરે એ કોણ હશે.

 .

અંગે અંગે ઘાવ કળે આ વાત હવે કોને બોલું,

હળવે હાથે પીડ મટાડી હાસ કરે એ કોણ હશે.

.

વૃક્ષો, સાગર, વાદળ, પંખી, ઝરણાં, પ્હાડ જોઉં છતાં,

કાયમ વસતાં ભીતર એવો ભાસ કરે એ કોણ હશે.

.

( હરીશ પંડ્યા )

.

હૃદયની તૂટતી સરગમ તને હું કેમ સમજાવું ?

મુઠીમાં સાચવી મોઘમ તને હું કેમ સમજાવું ?

.

અમારા જીવને તો જિંદગીના દ્વાર ખુલ્લાં છે,

નહિ સમજી શકે હમદમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

અમારે તો સદાનું એક હસવું થઈ પડ્યું જીવન,

સહીને પ્રાણનાં જોખમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

સિતારા રોજ આકાશે ઉગે છે એમને પૂછજે,

અમારી જિંદગીના ગમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

બહારો હોય કે પતઝર અમારે તો વિરાની છે,

કદી બદલે નહિ મોસમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

અમારે તો ખુશીની કલ્પના સુદ્ધાં ન કરવાની,

સદાનાં છે અહીં માતમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

છતાં તારું જીવન મારા જીવનથી દૂર ના ‘મેહુલ’,

ખુશીથી આવ મારા સમ તને હું કેમ સમજાવું ?

 .

( સુરેન ઠાકર ‘મેહુલ’ )

.

હરિ, તમે કપાળ પરનું ચંદન,

હરિ, અમે આંખોમાંનું પાણી.

હરિ, તમે સુગંધનું નંદનવન,

હરિ, અમે ઝાકળની સરવાણી…

 .

હરિ, અમે કાળોભમ્મર પથરો,

હરિ, તમે ઝળહળ શાલિગ્રામ.

હરિ, અમે કૂવે પડેલો ચાંદો,

હરિ, તમે અનહદ અક્ષરધામ.

 .

હરિ, તમે વહાલનું પરબીડિયું:

હરિ, અમે ચિઠ્ઠી સાવ અજાણી…

 .

હરિ, તમે વાંસલડી ઘેઘૂર
હરિ, અમે પડ્યા પવનનો ડૂમો.

હરિ, તમે અમીભર્યું આકાશ;

હરિ, અમે આંસુનો તરજૂમો.

 .

હરિ, તમે હાજર અને હજૂર,

હરિ, અમે વણલખી રામકહાણી…

 .

( ભગવતીકુમાર શર્મા )

.

૧.

તમે ઘાસને શું આપશો ?

કાપેલા નખ ?

પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ ?

ફાટેલા જોડા ?

કે દાટેલાં સપનાં ?

આ બધાંનું ઘાસ શું કરશે ?

એને વધવું નથી

કશું વધારવું નથી

સપનાની ઈંટો નથી બનાવવી

જોડા નથી રાંધવા

સમય નથી કાપવો

 .

એને કદાચ વાઘની આંખમાં ઝબકવું હશે

દરજીડાના માળામાં ખૂણો બનવું હશે

સપનાંની ડાળ બનવું હશે

માત્ર ફેલાવું હશે

 .

૨.

તમારે કશું પાછું નથી આપવાનું

ઘાસને

આમેય

આપણે ક્યાં કશું પાછું આપી શકીએ છીએ

 .

ઘણી વાર નખમાં ઊગી નીકળે છે ઘાસ

ને અજાણતાં, આદતવશ

આપણે એને કાપી નાખીએ છીએ

જોડાની નીચે ઊગતા ઘાસની તો

ભનક પણ નથી આવતી

સપનાં ઘાસથી જ સિવાયેલાં હોય છે

ક્યારેક તમે બે સપનાંની વચ્ચે જાગી જાવ

તો ઘાસ ફરફરતું સંભળાશે

પણ એનો અવાજ એટલો ધીમો હોય છે

ક્ષીણ નદીના વહેણથી ધીમો

કીડીનાં પગલાંની ચાપથીય ધીમો

દરજીડાના ઝીણા શ્વાસથીય ધીમો

 .

૩.

પહેલાં ઘાસ ફૂટ્યું

પછી પવન

પછી વાદળ

પછી સપનાં

પછી જનમોજનમ

 .

ક્યારેક હથેળીની રેખાઓમાં ઘાસ ફૂટે છે

ને પછી છાતીમાં પવન ફૂંકાય છે

પછી આંખોમાં વાદળ ઊતરે છે

ઊંઘ ઘેરાય એમ સપનાં બંધાતાં જ જાય છે

પછી કયા જનમના ખીલા કયા જનમમાં ખોડાય છે

કોણ જાણે ?

 .

ક્યારેક શ્વાસમાં ઘાસ ફૂટે છે

ને પછી પવન પડી જાય છે

આંખોમાં વાદળ નીતરે છે

સપનાથી ઊંઘ ફાટી પડે છે

આમેય અવળસવળ જન્મો

વધુ ગૂંચવાય છે

ક્યાંના ક્યાં

કોણ જાણે ?

 .

૪.

આ પહેલાંય

રાત આમ ઊતરેલી

દિવસને ઊથલાવી

સાંકડી સૂમસામ ગલીઓની શાંતિમાં વેરાયેલી

બરફ ઘાસ પર બેસે એમ

રાત ઊતરેલી

 .

આ પહેલાંય

શબ્દો આમ ગોઠવાયેલા

વાત આમ થયેલી

પાન પરથી ઝાકળ ખરી જાય એમ

 .

તમે કહેશો

બધું જ કંઈ એવું ને એવું નથી હોતું

જેમનું તેમ નથી રહેતું

.

આ પહેલાંય

પ્રેમ આમ થયેલો

ધીરજ આમ ખૂટેલી

આશા આમ બંધાયેલી

પાંદડાં આમ ખરેલાં

બરફ આમ વરસેલો

ઘાસ આમ છવાયેલું

આ પહેલાંય

 .

૫.

ઘાસમાં પવન ફૂંકાય એમ

કવિતામાં અર્થ ફૂંકાય છે

પવનમાં ઘાસ ફરફરે એમ

કવિતામાં શબ્દો ફરે છે

પવનમાં ઘાસ ફરફરે એમ

શબ્દોમાં કવિતા ફરફરે છે

પવનમાં ઘાસ ફરફરે એમ

કવિતામાં અર્થ ફરફરે છે

પવનમાં ઘાસ ફરફરે એમ

અર્થમાં અર્થો ફરફરે છે

ઘાસમાં જેમ પવન છે

કવિતામાં તેમ અર્થ છે

 .

( અજય સરવૈયા )

.

ગલીના થોડાક

કુત્તાઓને હું જાણું છું-

થાક્યા વિના બસની પાછળ

દોડતા હું એમને હંમેશાં જોઉં છું,

છેવટે હાંફતા, લાળ પાડતા

અને લોથપોથ થઈ જતા.

મને પણ અદમ્ય ઈચ્છા થઈ આવે છે

આવું જ કરવાની-

એકાદ વાર

બસની પાછળ પાગલ થઈને દોડું

અને હૃદયને સંતોષ થાય ત્યાં સુધી ભસ્યા

કરું.

પણ

મારા નસીબમાં કૈંક જુદું જ છે;

બસમાં પ્રવાસ કરવાનું

લખાયું છે કમનસીબે.

 .

( લક્ષ્મી મણિવનન, અનુ. સુરેશ દલાલ )

 .

[ મૂળ કૃતિ : તામિલ, ૧૯૬૯ ]

.

સવારે નિહાળો તો ઝાકળ શી તાજી

બની જાય સાંજે ગુલાબી ગુલાબી

ભરે રાતરાણી મહેકદાર પહેરો

મને જિંદગીનો ગમે ખૂબ ચહેરો

 .

કદી ઉલઝનોથી દુણાયેલી રાતો

કદી જિસ્મ સળગી ઊઠે એવી વાતો

કદી તો હવાના ફૂંફાડાઓ ધરખમ

કદી તાલ તૂટે ડૂબી જાય સરગમ

છતાં સૂર ગમતો ઊઠે ક્યાંક ગહેરો

મને જિંદગીનો ગમે ખૂબ ચહેરો

 .

ધધકતી જવાની અને ગર્મજોશી

ઉલાળા ઠરે આંખના નિત્ય દોષી

કદી છેડવાની કદી છોડવાની

રહે આંખ ખાલી એ પરીઓ વિનાની

છતાં કો પરીએ કહ્યું સ્હેજ ઠહેરો

મને જિંદગીનો ગમે ખૂબ ચહેરો

 .

અંતે ઉદાસી જીતી જાય મારી

અને યાદ કરપીણ મારે કટારી

અંતે તરસનું તીણું તીર વાગે

બદન હોય બેહોશ ને જીવ માગે

કોઈ સ્મિતની તોય મોકલતું લ્હેરો

મને જિંદગીનો ગમે ખૂબ ચહેરો

 .

( મુકેશ જોષી )

.

સમજણનો છે અભાવ તને પીડશે સતત,

એકાદ અણબનાવ તને પીડશે સતત.

 .

સંબંધમાં તનાવ તને પીડશે સતત,

એકલપણાનો ભાવ તને પીડશે સતત.

 .

નાહકનું ઝૂરવાનું હવે છોડજે ઓ દિલ,

એનો છે એ સ્વભાવ તને પીડશે સતત.

 .

હો હારવાનો રંજ કે ખુશીનો કેફ હો,

તારા રમેલ દાવ તને પીડશે સતત.

 .

ઘનધોર અંધકાર ને દરિયાની આ સફર,

નાવિક-હલેસું-નાવ તને પીડશે સતત.

 ,

એને સમયનું વ્હેણ મિટાવી નહીં શકે,

આ લાગણીના ઘાવ તને પીડશે સતત.

 .

( દિનેશ ડોંગરે “નાદાન” )