ટેવ છે એને પ્રથમ એ માપશે ને તોલશે,
ખુશ થશે તો પ્રેમનું આકાશ આખું થોળશે

.

સહેજ બારી ખૂલતાં સામે શરદ પૂનમ થતી,
કઈ તિથિ થાશે અગર એ બારણું જો ખોલશે.

.

સ્પર્શની બાબત નીકળશે, તું શરત ના મારતો ,
એ તો પરપોટાની કાઢી છાલ પાછો છોલશે.

.

નામ ઈશ્વરનું ખરેખર યાદ ક્યાં છે કોઈને,
પૂછશો તો મંદિરોના નામ કડકડ બોલશે.

.

ઓ મદારી ! દૂધ શાને પાય છે તું નાગને,
તું મલાઈ આપશે તો માણસો પણ ડોલશે.

.

( મુકેશ જોષી )

સ્વર : આલાપ દેસાઈ
સંગીત: આલાપ દેસાઇ

.

ધૂમ્ર પ્રસરશે ઊર્ધ્વ દિશાએ
જીવ નિકળશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.

ખળખળ જળ ભળવાનું દરિયે
પાછું ચડશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.

ચારે બાજુ ભટકો શાને ?
ઈશ્વર મળશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.

ખોટે ખોટાં ખાંખાખોળા
જીવન જડશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.

દુનિયા સજ્જડ કિલ્લા જેવી
દ્વાર ઊઘડશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.

મેલી ઘેલી ચાદર ફેંકો
વાન નિખરશે ઊર્ધ્વ દિશાએ.

.
( હિમાંશુ પટેલ )

1.

अगले जन्म में

बिहारी बनाना प्रभु

अपनी मातृभूमि से दूर कमाने भेजना

ट्रेन में लद कर

बस में फंस कर

घर लौटने देना प्रभु

इतना पैसा मत देना

कि दिल्ली से उडूं

और पटना उतर जाऊं!

.

2.

सूरज और पानी की दोस्ती का यह पर्व

मुझे बहुत अपना लगता है –

सीने में

दर्द का एक सूरज लिए

आँखों में आए आंसुओं को बुझाने का

पुराना खिलाड़ी रहा हूँ मैं!

.

3.

आज जब पूर्वांचल की एक सुहागिन को

ठेठ मांग से लेकर

नाक तक केसरिया सिंदूर में देखा

तो मैंने अपनी पत्नी से कहा :

मत लगाया करो यह लिक्विड सिंदूर…

लाओ!

पिछली होली का ग़ुलाल बचा होगा

मैं तुम्हें मांग भरना सिखाता हूँ…

.

4.

चाहे राजस्थान की सीमा मिश्रा हो

या आसाम का ज़ुबिन गर्ग

या बिहार की शारदा सिन्हा :

गीत वही हैं

बस कंठ बदल जाते हैं!

.

5.

मैं

पानी में जब भी कमर तक डूबा

आत्महत्या की इच्छा सर उठाने लगी –

अगर बिहारियों को

पानी में कमर तक डूबकर

सूरज को अर्घ्य देते नहीं देखता

तो आत्महत्या की इस इच्छा में..

नाक तक डूब जाता!

.

6.

“खरना” हो चाहे “परना” हो..

हे छठी मैया हमें तेरा सरणा हो!

.

7.

आप दुनियादार लोग हैं

आप सूरज की पूजा करते हैं –

मैं एक कवि मन हूँ

मैं चाँद की पूजा करता हूँ –

रौशनी का आधा पुल

धूप से बनता है

और आधा चांदनी से!

.

8.

एक घाट है

उस पर स्त्रियां हैं

फलों की टोकरियां हैं

सूरज है

पानी में उसकी किरणेँ हैं

अगरबत्तियों और दीपकों का धुआं है

गीत हैं

कंठ हैं

आभार है

भावुकता है

केवल यह भी बचा रहे

तो पूर्वांचल वाले

धरती पर प्रलय के बाद

नई सृष्टि बसा सकते हैं!

.

9.

बिहारियों को देखता हूँ

तो ऐसा लगता है

इन्होंने अपनी जड़ों को सींचकर

यह आकाश कमाया है

लेकिन

इतना कमज़ोर क्यों समझ लिया गया

जड़ों को सींचने वाले

इन महान धरती पुत्रों को?

कि इन्हें

घास बना दिया गया

जिस पर सौ-दो सौ रुपये दिहाड़ी चढ़ा कर

साला कोई मसल देना चाहता है!

.

( मनमीत सोनी )

एक छोटी बच्ची को

नहलाकर यूनिफार्म पहनाना

बनाकर विद्यार्थी स्कूल भेजना

आविष्कार है

मेधा के नए पुंज का

किसी शब्द को

अर्थ के नए वस्त्र पहनाना

कविता का रूप देना

आविष्कार है

शब्द के

नए

सामर्थ्य का

जो सब कह रहे हों

क्योंकि कह रहा है

कोई ख़ास एक

से हटकर अलग

वह कहना

जो अंतरात्मा की आवाज़ हो

आविष्कार है

नए सत्य का

इस बात पर

अटूट विश्वास करना

कि सब कुछ कभी ख़त्म नहीं होगा

आविष्कार है

अपने ही नए अस्तित्व का

ये सभी आविष्कार मैं

रोज करना चाहता हूँ

.

( कुमार सुरेश )

.

|| આવિષ્કાર ||

.

એક નાનકડી બાળકીને

નવડાવી, યુનિફોર્મ પહેરાવી, વિદ્યાર્થીની બનાવી સ્કૂલે મોકલવી

એ આવિષ્કાર છે

મેધાના નવા પુંજનો

.

કોઈક શબ્દને

અર્થના નવા વાઘા પહેરાવી

કવિતાનું સ્વરૂપ આપવું

એ આવિષ્કાર છે

શબ્દના નવા સામર્થ્યનો

.

જે બધા કહી રહ્યા હોય –

કેમ કે કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિ કહે છે –

એનાથી હટીને એવી વાત કહેવી

જે અંતરાત્માનો અવાજ હોય

એ આવિષ્કાર છે

નવા સત્યનો

.

એ વાત પર

અતૂટ વિશ્વાસ હોવો

કે બધું ક્યારેય ખતમ નહીં થાય

એ આવિષ્કાર છે

પોતાના જ નવા અસ્તિત્વનો

.

હું આ બધાં આવિષ્કાર

દરરોજ

કરવા

ચાહું છું…

.

( કુમાર સુરેશ )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

लौटूंगा

बार बार लौटूंगा

लौटने के लिए ही होता है घर

घर न हो तो लौटना कहाँ?

लौटना न हो तो जाना कहाँ?

एक घर ही तो है

जहाँ से जाया जा सकता है कहीं

जहाँ लौटा जा सकता है

कहीं से भी

कभी भी

घर है तो इंतज़ार है

इंतज़ार ही घर है

.

( देवेन्द्र आर्य )

.

|| ઘ ર ||

.

પાછો ફરીશ
વારંવાર પાછો ફરીશ

પાછા ફરવા માટે જ તો હોય છે ઘર
ઘર ન હો તો પાછા ફરવું ક્યાં ?

એક ઘર જ તો છે
જ્યાંથી કશે પણ જઈ શકાય
જ્યાં પાછા ફરી શકાય
ક્યાંયથી પણ
ક્યારેય પણ

ઘર છે તો પ્રતીક્ષા છે

પ્રતીક્ષા એ જ ઘર છે..

.

( દેવેન્દ્ર આર્ય )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

जीवन में ख़ुशी के लिए कम ही चाहिए होता है,

वह कम कई बार बस इतना होता है

हमें जब बसों, गाड़ियों और जहाज़ों में यात्रा करनी हो,

तो हम इतने भाग्यशाली हों,

कि हमें खिड़की वाली सीट मिल जाए,

हम टिकट लेकर

बग़ैर सहयात्रियों से उलझे,

सामान सुरक्षित रखने के बाद,

आसानी से अपनी खोह में जा सकें।

घर से निर्जन के बीच ऐसी जगहें बमुश्किल होती हैं

जहाँ हम फूल जैसी हल्की नींद ले सकें

सैकड़ों पेड़ झुलाए नींद को,

या बादलों की सफ़ेदी ले जाए निर्वात की ओर।

इस छोटी-सी नींद से जगना चमत्कार जैसा है,

यह नींद हमारे छीजे हुए मन को सिल देती है

इस नींद से जग कर,

जैसे हम इस हैसियत में लौट सकें,

और ख़ुद से एक बार फिर पूछें,

कि हम कौन हैं,

भले इस प्रश्न के उत्तर में,

हम फूट-फूट कर रो पड़ें।

.

( मोनिका कुमार )

.

|| વિન્ડો સીટ ||

.

જીવનમાં સુખ માટે

બહુ ઓછું જોઈએ

આ ઓછું ક્યારેક તો બસ એટલું

કે બસ, ટ્રેન કે જહાજમાં મુસાફરી કરતા હોઈએ

ત્યારે એવા ભાગ્યશાળી હોઈએ

કે આપણને બારીવાળી સીટ મળે

આપણે આપણી ટિકિટ લઈ

સહયાત્રીઓ સાથે જીભાજોડી વિના

સામાન ગોઠવી

સહેલાઈથી આપણી કંદરામાં છુપાઈ જઈએ

ઘરથી માંડી રણ લગી આવી જગા મુશ્કેલીથી મળે

જ્યાં આપણે ફૂલ – શી હળવી નીંદર માણીએ

સેંકડો વૃક્ષ એ નીંદરને ઝુલાવે

અથવા વાદળની ધવલતા લઈ જાય શૂન્ય તરફ

એ સંક્ષિપ્ત ઊંઘમાંથી જાગવું ચમત્કાર જેવું લાગે

એ ઊંઘ આપણા ફાટેલા મનને સીવી દે જાણે

એ ઊંઘમાંથી જાગી

જાણે આપણે મૂળ હસ્તીમાં પાછા ફરીએ

અને સ્વયંને એક વાર ફરી પૂછીએ

‘ કોણ છું હું ? ‘

ભલે એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં

આપણે ધ્રુસ્કે – ધ્રુસ્કે રડી પડીએ..

.

( મોનિકા કુમાર )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )

यह कविता नहीं

मेरे एकांत का प्रवेश-द्वार है

यहीं आकर सुस्ताती हूँ मैं

टिकाती हूँ यहीं अपना सिर

ज़िंदगी की भाग-दौड़ से थक-हारकर

जब लौटती हूँ यहाँ

आहिस्ता से खुलता है

इसके भीतर एक द्वार

जिसमें धीरे से प्रवेश करती मैं

तलाशती हूँ अपना निजी एकांत

यहीं मैं वह होती हूँ

जिसे होने के लिए मुझे

कोई प्रयास नहीं करना पड़ता

पूरी दुनिया से छिटककर

अपनी नाभि से जुड़ती हूँ यहीं!

मेरे एकांत में देवता नहीं होते

न ही उनके लिए

कोई प्रार्थना होती है मेरे पास

दूर तक पसरी रेत

जीवन की बाधाएँ

कुछ स्वप्न और

प्राचीन कथाएँ होती हैं

होती है—

एक धुँधली-सी धुन

हर देश-काल में जिसे

अपनी-अपनी तरह से पकड़ती

स्त्रियाँ बाहर आती हैं अपने आपसे

मैं कविता नहीं

शब्दों में ख़ुद को रचते देखती हूँ

अपनी काया से बाहर खड़ी होकर

अपना होना!

.

( निर्मला पुतुल )

.

|| મારા એકાંતનું પ્રવેશ દ્વાર ||

.

આ કવિતા નથી

મારા એકાંતનું પ્રવેશ દ્વાર છે

અહીં આવીને લંબાવું છું હું

અહીં જ ટેકવું છું મારું માથું

જીવનની ભાગદોડથી થાકી – હારી

જ્યારે પાછી ફરું છું અહીં

ધીમેકથી ઊઘડે છે

એની અંદર એક દ્વાર

જેમાં હળવેથી પ્રવેશી

હું શોધું છું મારું અંગત એકાંત

અહીં જ

હું

એ હોઉં છું

જે હોવા માટે

મારે કોઈ પ્રયત્ન નથી કરવો પડતો

આખી દુનિયાથી છટકીને

પોતાની નાભિનાળ સંગે જોડાઉં છું અહીં

મારા એકાંતમાં

દેવી – દેવતા નથી હોતા

ન તો એમના માટે

કોઈ પ્રાર્થના હોય મારી પાસે

હોય છે દૂર લગી પ્રસરેલો રેત – સાગર

જીવનની અડચણો

થોડાંક સપના

અને પ્રાચીન કથાઓ

હોય છે

એક અસ્પષ્ટ તરજ

પ્રત્યેક યુગમાં જેને

પોતપોતાની રીતે ઝીલતાં

સ્ત્રીઓ જાતમાંથી બહાર આવે છે

હું કવિતા નહીં

શબ્દોમાં સ્વયંને રચતી

જોઉં છું

પોતાના શરીરથી બહાર ઊભી – ઊભી

પોતાનું અસ્તિત્વ…

.

( નિર્મલા પુતુલ )

( હિન્દી પરથી અનુવાદ : ભગવાન થાવરાણી )