..

કેટલી ઘૂંટ્યા કરી બારાખડી, તું પાનું ફેરવ

અક્ષરોને પણ હવે ખાલી ચડી, તું પાનું ફેરવ

 .

જો ઘણાં વિશ્વો ઊઘડશે મુખડાથી અંતરા લગ

કેમ નાહક એક ગણગણતો કડી, તું પાનું ફેરવ

 .

ના કશું એ છળ સિવા જે ગઈ અને જે આવનારી

આપણા તો હાથમાં બસ અબઘડી, તું પાનું ફેરવ

 .

ચાલ, ખોલી નાખ, દરવાજો હવે તો સાતમો પણ

છો ઊડે મસ્તક પછી કે પાઘડી, તું પાનું ફેરવ

 .

આ સફેદી તો નથી જાગીર કોઈની જ, દોસ્ત

શબ્દ સાથે એટલે એ બાખડી, તું પાનું ફેરવ

 .

( વીરેન મહેતા )

.

આજનો દિવસ મને ઉજવવા દો !

આજે આર કે. લક્ષ્મણે લખી

આધુનિક ભારતની સર્વશ્રેષ્ઠ વિદ્રોહી કવિતા

અર્ધી રેખામાં, અર્ધી શબ્દોમાં :

‘નગરપાલિકા સ્વચ્છતા માટે

કચરાના ઢગલા અહીંથી ખસેડશે

તો અમે ભૂખે મરીશું’

આજનો દિવસ મને ઉજવવા દો !

કચરામાંથી અન્ન ઉઠાવીને

જીવંત રહેવાનો હક

આપણા બંધારણમાં સમાવિષ્ટ છે ખરો ?

તેમ ન હોય તો

સાર્વજનિક વસ્તુની ચોરી કરવા બદલ

આપણી સરકાર આ લોકો પર દાવો માંડી શકશે કે નહિ ?

આ પ્રશ્નનો જાણકારો ઉકેલ આણે તે પહેલાં

આજનો દિવસ મને ઉજવવા દો !

 .

( વિંદા કરંદીકર )

.

પથ્થર એ મારી કામના ક્યારેય હતી નહિ

પથ્થર એ મારી કામના છે.

કેમ કે તમે આધિપત્યના જોરે બધું જ બંધ કરી દીધું છે.

આપણાં લોહીમાં એકલો અંગારવાયું જ આવનજાવન કરે છે

અંદરની હવા, બહાર નહીં જાય તો ય જગતને નુકસાન નથી.

મને ચિંતા છે બહારની હવા અંદર નથી આવતી તેની.

મને જોઈએ ખુલ્લું આકાશ.

મને જોઈએ ધોમધખતો તાપ.

સૂસવાટે વાતો પવન જોઈએ મને.

મારી તૈયારી કાચઘરમાં દફન થવાની નથી.

આ કાચઘરને અંદરથી તોડે એવો પથ્થર

શોધું છું.

પથ્થર એ મારી કામના છે.

પથ્થર એ મારી કામના ક્યારેય ન હજો.

 .

( હર્ષદ ત્રિવેદી )

.

ગોધુલિ સમયે તમે સ્નાન કરીને ગૃહસ્થીના

કંકાસ અને શોરબકોરથી દૂર ભાગવતનો

સ્વકંઠે પાઠ કરવા બેસી જાઓ છો.

મને તમારો અવાજ સંભળાય છે-

‘સાંભળે છે ? ક્યાં ચાલી ગઈ ?

અહીં આવીને બેસ અને સાંભળ.’

પણ હું તો ચૂલા પાસે ખોડાયેલી

તમારું જમવાનું બનાવી રહી છું.

સેંકડો વણઉટક્યાં વાસણો, થાળી વાટકા-મારી પ્રતીક્ષામાં છે

અને સેંકડો

નાનાંમોટાં કામ

જે મારે કાલે કરવાં પડશે

મારા મેશ ખરડાયેલા હાથોથી

હું પણ ફેરવું છું

એક વિરાટ ભાગવતનાં પાનાં

છેલ્લા શ્વાસ સુધી

પૂરું ન થનારું એક ભાગવત છે

જેને હું સ્વેચ્છાથી વાંચતી જ જાઉં છું.

અને જે

તમે ક્યારેય આવીને નથી સાંભળતા.

 .

( વિજયાલક્ષ્મી, અનુ. કિશોર શાહ )

.

હું મારા ટેબલ પાસે બેસું છું.

હું તને લખું પણ શું ?

પ્રેમથી ઘવાયેલ હું

ઝંખુ છું તને સદેહે જોવા

માત્ર આટલું જ લખી શકું :

“હું તને પ્રેમ કરું છું, હું તને પ્રેમ કરું છું, હું તને પ્રેમ કરું છું”.

પ્રેમ મારા હૃદયને આરપાર વીંધે છે

અને મારા દૈવતને છિન્નભિન્ન કરે છે

ઝુરાપાનો ઝાટકો મને ગૂંગળાવે છે

અને તે ક્યારેય અટકશે નહીં.

 .

( મારીશીકો, અનુ. કલ્લોલિની હઝરત )

 .

[મૂળ રચના . જાપાનીઝ ]

.

હું એક એવા દેશનો કવિ છું

જેની પાસે ગાવા માટે

પોતાના દેશની એકતાનું કોઈ ગીત નથી

હું એક એવો સંગીતકાર છું

જેનો સ્વરબંદિશોમાં દેશની સરહદોની અખંડિતતા

સાચવતો કોઈ જ સૂર નથી

હું મારી આસપાસના વાદ્યોમાં ત્રાસવાદને થડકતો જોઉં છું

અને દેશપ્રેમના એકતારાનો તાર તૂટી ગયો છે,

ભયંકર ચીચિયારીઓના અવાજથી,

અવાજ દેવતા છે એમ હું માનું છું

પણ કેટલાક ધર્મો એમ માનતા નથી

હું નાનકડો ચિત્રકાર નથી અન્યથા મારી પીંછીએ

એકાદ ચિત્રમાં દેશની દીવાલોમાં એકતા ચીતરી બતાવી હોત

ગાંધીજીનું ચિત્ર કરી શક્યો હોત કે કેમ

તે નક્કી નથી પરંતુ મારા ચિત્રોમાં

ગાંધીજી અને દેશની એકતા ક્યાંક ક્યાંક જરૂરથી ઉપસી આવત

ખરેખર તો અત્યારે

ચિત્રકાર નહિ પણ સૈનિક તરીકે ગોઠવાવું જોઈએ

જ્યારે કવિ સૈનિક બનશે ત્યારે જ

દેશની એકતા, એકતા બનશે

કવિએ લીલી વરદી પહેરવાની જરૂર નથી.

કવિએ તો લીલાં બલિદાનોને ગાવાનાં છે

કવિએ તો પોતાનું ગીત શોધવાનું છે અને ખરેખર તો તેણે

ગીતમાં પોતાના દેશને ગોતવાનો છે.

 .

( પ્રફુલ્લ પંડ્યા )

.

પથ્થર ઠંડોગાર છે,

એ ખરબચડો,

ખૂણાળો અને કઠોર.

પણ નદીના વ્હેણમાં

એણે ગોળ થયે જ છૂટકો,

વહી જાતાં વર્ષોમાં

બીજાઓ સાથે અથડાતાં-કૂટતાં.

એવું નથી કે પથ્થર

ઉષ્માળો ન જ હોય

તમે જો એને

હૃદયને ગજવે-છાતી સરસો

રાખો તો

તે હૂંફાળો થશે જ થશે.

માત્ર એટલું જ કે,

એની ટાઢીબોળ જડતાને

ખંખેરવા મથતાં તમારે

ધરપત રાખવી પડે…

 .

( ફુયુહિકા કિટાગાવા )

.

અલખ તણે અણસારે

મેં નાવ મૂકી મઝધારે

 .

હવે પવનનો સાથ મેં છોડ્યો સઢને સલામ કીધા

સૌના પાલનહારાને મેં હાથ હલેસાં દીધાં

 .

સૂર મળ્યો સૂનકારે

અલખ તણે અણસારે

 .

કોણ ખોબલે રેત ભરે જો હીરામોતી મળતાં

હાથ જોડતાં મળે મંજિલો પ્હાડ બધા ઓગળતા

 .

જ્યોત જલી અંધારે

અલખ તણે અણસારે

 .

( સંદિપ ભાટિયા )

.

થોડાંક વર્ષ ગુમાવ્યાં

“મિત્ર”નો અર્થ શોધવામાં

અને પાછળથી થોડાંક વર્ષ ગુમાવ્યાં

કવિતાને શોધવામાં

કોહવાઈ ગયેલાં સપનાંઓથી

થોડાંક વર્ષ ચલાવ્યાં કલમ નામની

પવિત્રીએ

સવા વહેંત ઊંચા આદર્શો

અને

દોઢ વહેંત ઊંડા મિત્રો વચ્ચે

બંધાતા, તૂટતા અને ફરી બંધાતા

સંબંધોનું પડીકું વાળવામાં મશગૂલ હાથ

કવિતા લખવાનું ચૂકી ગયા

-અને એક વિસ્ફોટ સર્જાયો

લોહીથી કાગળ વચ્ચે

ઊડીને ઉંધું વળી ગયું બધું જ

ઊંધા વળી ગયા વર્ષો

ઊંધા વળી ગયા અર્થ

ઊંધા વળી ગયા સ્વપ્નો

સંબંધો તોય ટટ્ટાર ન રહ્યા !

 .

( પ્રફુલ્લ પંડ્યા )

.

હોય શું બીજું તો ખાલી હાથમાં

ખાલીપો ખખડે સવાલી હાથમાં

 .

હોઠ પર ઘૂઘવતો દરિયો પ્યાસનો

કાચની એક ખાલી પ્યાલી હાથમાં

 .

ભાગ્યરેખા હાથથી સરકી ગઈ

રહી ગઈ બસ પાયમાલી હાથમાં

 .

હાથમાં ફીકાશ વધતી જાય છે

ક્યાંથી આવે પાછી લાલી હાથમાં.

 .

હાથ એનો હાથતાલી દૈ ગયો

ને હવે પડઘાય તાલી હાથમાં

 .

એક છાયા રાતભર ઘૂમે અહીં

ચાંદનીનો હાથ ઝાલી હાથમાં

.

(આદિલ મન્સૂરી )